Γιώργος Μαργαρώνης, «Μα ποιος ήταν αυτός ο Ερμού;»: Αποκλειστική προδημοσίευση

To βιβλίο «Μα ποιος ήταν αυτός ο Ερμού;» του Γιώργου Μαργαρώνη (200 σελίδες, Εκδόσεις Μεταίχμιο) κυκλοφορεί στις 10 Νοεμβρίου. Διαβάστε παρακάτω ένα απόσπασμα — μια αποκλειστική προδημοσίευση για την Athens Voice:

Αφήνουμε πίσω μας την πολυκοσμία της Πλατείας Καπνικαρέας για την πολυκοσμία της οδού Καλαμιώτου, του δρόμου που μας υπενθυμίζει ότι κάποτε υπήρχε εδώ βρύση για την ύδρευση της γειτονιάς! Η βρύση του Καλαμιώτη βρισκόταν στη διασταύρωση της σημερινής οδού με την Ευαγγελιστρίας, πολύ κοντά στο οικογενειακό σπίτι της ομώνυμης Αθηναϊκής οικογένειας που, όπως προδίδει το όνομά της, είχε καταγωγή από τον Κάλαμο της Αττικής. Σε παλιότερες εποχές όλη η περιοχή ανάμεσα στην Ερμού και την Κολοκοτρώνη είχε το όνομα «Καλαμιώτη» που μαρτυρά ότι οι Καλαμιώτηδες σίγουρα τον είχαν τον τρόπο τους!

Στροφή δεξιά τώρα, για να περπατήσουμε την οδό Αθηναΐδος, που είναι η συνέχεια της οδού Περικλέους (που είναι συνέχεια της οδού Καραγεώργη Σερβίας και μετά γίνεταιΑγίας Ειρήνης)! Εδώ είναι μια καλή ευκαιρία να αναζητήσουμε την πραγματική Αθηναΐδα, για να το κάνουμε όμως θα χρειαστεί να ταξιδέψουμε μερικά χρόνια πίσω. Χίλια εξακόσια χρόνια για την ακρίβεια!

Βρισκόμαστε γύρω στο 400 μ.Χ. και η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία έχει οριστικά διαιρεθεί σε Δυτική και Ανατολική και η νεόκτιστη Κωνσταντινούπολη, που εγκαινίασε ο Μέγας Κωνσταντίνος μόλις εβδομήντα χρόνια νωρίτερα, εξελίσσεται στη σπουδαιότερη πόλη της Ευρώπης. Τότε γεννιέται στην Αθήνα η Αθηναΐδα, η κόρη του φιλοσόφου (και ειδωλολάτρη) Λεόντιου. Ο Λεόντιος έχει δώσει στην κόρη του κορυφαία μόρφωση στη φιλοσοφία και τη ρητορική, γεγονός εξαιρετικά σπάνιο για γυναίκα της εποχής. Όταν όμως έφτασε η ώρα του Λεόντιου να πάει να συναντήσει τον Πλούτωνα άφησε όλη την περιουσία του στα αγόρια του, τον Ουαλέριο και τον Γέσιο ενώ στην κόρη του άφησε μόνο εκατό χρυσά νομίσματα. Εκείνη, θεωρώντας πως είχε αδικηθεί, πρότεινε στα αδέρφια της να μοιράσουν την πατρική περιουσία σε τρία ίσα μέρη αλλά εκείνοι, όπως ήταν αναμενόμενο, απάντησαν με ένα ηχηρότατο «όχι». Η Αθηναΐδα όμως δεν ήταν από τις γυναίκες που θα καθόταν μοιρολατρικά να δεχτεί την αδικία. Επιβιβάστηκε στο πρώτο πλοίο από Πειραιά για Κωνσταντινούπολη και πέτυχε να γίνει δεκτή στο Μέγα Παλάτιον, όπου ζήτησε βοήθεια από την Πουλχερία, την πανίσχυρη αδερφή του νεαρού αυτοκράτορα Θεοδοσίου Β. Η Πουλχερία (που ήταν δαιμόνια γυναίκα και έκοβε το μάτι της) θαύμασε το πνεύμα και την ευφράδεια της Αθηναΐδας και αντί να τη δικαιώσει, προτίμησε να την παντρέψει με τον αδερφό της. Έτσι λοιπόν, το 421 μ.Χ., η Αθηναΐδα βαφτίστηκε χριστιανή, έλαβε το όνομα Ευδοκία και στεφανώθηκε –δόξη και τιμή– τον Θεοδόσιο.

Η Αθηναΐδα όμως δεν ήταν από τις γυναίκες που θα καθόταν μοιρολατρικά να δεχτεί την αδικία. Επιβιβάστηκε στο πρώτο πλοίο από Πειραιά για Κωνσταντινούπολη και πέτυχε να γίνει δεκτή στο Μέγα Παλάτιον, όπου ζήτησε βοήθεια από την Πουλχερία, την πανίσχυρη αδερφή του νεαρού αυτοκράτορα Θεοδοσίου Β.

Έναν χρόνο μετά το ζεύγος αποκτά μια κόρη, τη Λικινία Ευδοξία (που αργότερα θα παντρευτεί τον αυτοκράτορα της Δύσης, Βαλεντινιανό)! Στην πορεία των χρόνων όμως, η ισχυρή προσωπικότητα της Αθηναΐδας δημιούργησε εχθρούς στην αυλή με πρώτη και χειρότερη την Πουλχερία που δεν επιθυμούσε παρεμβάσεις στον ρόλο της σαν δεξί χέρι του άβουλου αυτοκράτορα. Από δίπλα και ο δολοπλόκος ευνούχος Χρυσάφιος που επίσης κινούσε παρασκηνιακά τα νήματα της εξουσίας. Κι επειδή δεν τα βάζεις εύκολα με μια δαιμόνια αδερφή ενός αυτοκράτορα ΚΑΙ έναν ευνούχο ταυτόχρονα, η Αθηναΐδα-Ευδοκία αποχώρησε (ή κατά μια άλλη εκδοχή, εκδιώχθηκε) από την αυλή για να ζήσει ήσυχα τα τελευταία της χρόνια στην Ιερουσαλήμ αφοσιωμένη στο φιλανθρωπικό της έργο. Ο Θεοδόσιος πέθανε το 450 μ.Χ. από ατύχημα στη σπονδυλική στήλη και τον διαδέχτηκε ο Μαρκιανός (που είχε εντωμεταξύ παντρευτεί την Πουλχερία με τον όρο να της επιτρέψει να διατηρήσει την παρθενία της). Το ζευγάρι φρόντισε εννοείται να καθαρίσει με συνοπτικές διαδικασίες τον ραδιούργο Χρυσάφιο, για να έχουν το κεφάλι τους ήσυχο! Η Αθηναΐδα-Ευδοκία πέθανε το 460 μ.Χ. στην Παλαιστίνη και θάφτηκε εκεί, στον ναό του Αγίου Στεφάνου που εκείνη ίδρυσε.

Κι επειδή δεν τα βάζεις εύκολα με μια δαιμόνια αδερφή ενός αυτοκράτορα ΚΑΙ έναν ευνούχο ταυτόχρονα, η Αθηναΐδα-Ευδοκία αποχώρησε (ή κατά μια άλλη εκδοχή, εκδιώχθηκε) από την αυλή για να ζήσει ήσυχα τα τελευταία της χρόνια στην Ιερουσαλήμ αφοσιωμένη στο φιλανθρωπικό της έργο.

Ένα τετράγωνο πιο πάνω βρίσκουμε τη μικρή, σχεδόν κρυφή (και σε σχήμα Γ) οδό Κτενά που το όνομά της προέρχεται από την παλιά αρχοντική οικογένεια των Κτενάδων ή Χτενάδων! Θρυλικό μέλος της οικογένειας ήταν ο Παναγής Κτενάς, ο επονομαζόμενος και Μπατζακάτσας (που σημαίνει «κοντά παντελόνια» ή και «ιδιόμορφα πόδια» από την τουρκική λέξη bacak, εξού και «μπατζάκι»).

Ο Παναγής, γιος του πρόκριτου Γιάννη Χτενά, ήταν ο πρώτος φρούραρχος της Ακρόπολης μετά την απελευθέρωσή της από τους Οθωμανούς. Δυναμικός και θαρραλέος νέος, ο Παναγής κατετάγη στις Επαναστατικές Δυνάμεις αμέσως μετά την έναρξη του Αγώνα και σύντομα ανέβηκε στην ιεραρχία. Τον Νοέμβριο του 1821 κατάφερε να καταλάβει τον Σερπεντζέ, το προτείχισμα δηλαδή που οχύρωνε το νότιο τμήμα της Ακρόπολης. Σταδιακά, κατάφερε να περιορίσει τους Οθωμανούς στον Βράχο, αναγκάζοντάς τους να συνθηκολογήσουν στις 9 Ιουνίου του 1822. Η θριαμβευτική ιστορία του όμως δεν είχε αίσιο τέλος. Την επομένη της συνθηκολόγησης ο ενθουσιασμένος εικοσιοχτάχρονος θέλησε να χαιρετίσει την επιτυχία του με έναν μεγαλοπρεπή, νικητήριο κανονιοβολισμό αλλά, τη στιγμή της γόμωσης, το κανόνι εξερράγη και ο Παναγής Κτενάς πέθανε ακαριαία πάνω στον θρίαμβό του.

Αφήνουμε το ηρωικό δράμα του Παναγή Κτενά και περπατάμε την οδό Ρόμβης, όνομα-ανάμνηση της σημαντικής Αθηναϊκής οικογένειας Ρόμπη ή Ρούμπη, της ίδιας οικογένειας που έχτισε τη μικρή εκκλησία της Παναγίας της Ρόμβης που βρίσκεται λίγα μέτρα δυτικότερα, στον αριθμό 10 της οδού Ευαγγελιστρίας. Στο αριστερό μας χέρι, κάθετη στη Ρόμβης, μας περιμένει η οδός Κλειτίου, όπου θα ανταμώσουμε, αν όχι τον μοναδικό, σίγουρα έναν από τους ελάχιστους αγγειογράφους που έδωσαν όνομα σε δρόμο του κέντρου. Ο Κλειτίας ήταν ένας υπερδιάσημος Αθηναίος ζωγράφος μελανόμορφων αγγείων, άριστος γνώστης των αρχαίων μύθων και δημιουργός του περίφημου κρατήρα του Κλειτία, γνωστό (κακώς) και ως αγγείο του Φρανσουά, από τον αρχαιολόγο που το ανακάλυψε μέσα σε έναν ετρουσκικό τάφο. Ο κρατήρας, ένα από τα αριστουργήματα της αρχαίας αγγειογραφικής τέχνης, βρίσκεται σήμερα στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Φλωρεντίας. Δημιουργήθηκε γύρω στο 570 π.Χ. και η εικονογράφησή του είναι μια επικών διαστάσεων σύλληψη που απεικονίζει πάνω από 200 μορφές σε έξι διαδοχικές ζωγραφικές ζώνες!

Ο Κλειτίας ήταν ένας υπερδιάσημος Αθηναίος ζωγράφος μελανόμορφων αγγείων, άριστος γνώστης των αρχαίων μύθων και δημιουργός του περίφημου κρατήρα του Κλειτία, γνωστό (κακώς) και ως αγγείο του Φρανσουά, από τον αρχαιολόγο που το ανακάλυψε μέσα σε έναν ετρουσκικό τάφο.

Oρθογραφική πληροφορία: Οι παραφθορές στα ονόματα οικογενειών και τοπωνυμίων ήταν πολύ συνηθισμένο φαινόμενο στην προεπαναστατική Αθήνα (και λίγο μετά). Η διάδοση των ονομάτων γινόταν σχεδόν αποκλειστικά προφορικά με ελάχιστες επίσημες καταγραφές και χωρίς σταθερή, συμφωνημένη ορθογραφία. Έτσι, κάθε αφηγητής πρόσθετε –άθελά του– τη δική του μικρή πινελιά σε αυτή την καταγραφή με αποτέλεσμα τα ίδια πρόσωπα ή τοπωνύμια να εμφανίζονται σε διαφορετικές πηγές με ελαφρώς διαφορετικές μορφές. Έτσι συναντάμε την οικογένεια «Κτενά» αλλά και «Χτενά», την οικογένεια «Καρύκη», «Καρύτση» αλλά και «Καρύτζη», την οικογένεια «Ρούμπη», «Ρούμπα» ή και «Ρόμπη»! Στη περίπτωση –βέβαια– της οδού Ρόμβης επελαύνει και ο καθαρευουσιάνικος καθωσπρεπισμός που ανέλαβε να μετατρέψει το λαϊκό «Ρόμπη» σε «Ρόμβης»! Ακούγεται μεν πιο αιθέριο αλλά αποπροσανατολίζει εντελώς τον περαστικό που μπορεί (αν θέλει) να φανταστεί ότι η Ρόμβη ήταν κάποια όμορφη νύμφη της αρχαιότητας που τη διακόρευσε ο Δίας (όπως και τόσες άλλες) και στη συνέχεια η Ήρα τη μεταμόρφωσε σε κάποιο αειθαλές καλλωπιστικό φυτό!

* * *

ΑΠΟ ΤΟ ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ ΤΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ:

Ο Γιώργος Μαργαρώνης μάς προκαλεί να μπούμε στη θέση ενός ανθρώπου από την ελληνική Ιστορία, που έκανε κάτι σημαντικό! Που πολέμησε για την Ανεξαρτησία ή ήταν ευεργέτης, πολιτικός ή, γενικότερα, ένας αρχαίος! Ακολουθεί η ένδοξη στιγμή που ο Δήμος Αθηναίων σε τιμά με έναν δρόμο ή μια πλατεία. Μέχρι εδώ όλα καλά. Έρχεται όμως το αμείλικτο πέρασμα του χρόνου και ενώ εσύ (ως δρόμος πάντα) στέκεις εκεί καμαρωτός, νύχτα μέρα, αναγράφεσαι σε τσίγκινα οδόσημα, σε διευθύνσεις, σε google maps και σε «πινέζες», ουδείς θυμάται ποιος ήσουν και τι έκανες… Ε, δεν είναι τώρα τραυματικό αυτό; Στο πρώτο βιβλίο της σειράς για τους δρόμους της Αθήνας, το Athens Street Names, μας συνοδεύει σε μια μεγάλη βόλτα στο Εμπορικό Τρίγωνο του Κέντρου, με σκοπό να δούμε μαζί ποιοι είναι οι άνθρωποι και τα γεγονότα που ονόμασαν τις οδούς της περιοχής. Τι έκαναν ή τι τους συνέβη και έγιναν κομμάτι της πόλης και της καθημερινότητάς μας.

«Αγκαλιά και πλάι πλάι, θα συναντήσουμε έναν κόσμο γεμάτο μάχες, έρωτες, δολοπλοκίες, πολιτικές ίντριγκες, αρχαίους μύθους, παράξενες συμπτώσεις και ανθρώπους που έζησαν συναρπαστικές ζωές. Και μέσα από όλα αυτά, μαγικά, αλλάζει και η οπτική μας για την ίδια την πόλη. Και για κάθε πόλη. Δεν είναι πια μια απλή αλληλουχία από οικοδομικά τετράγωνα γεμάτη δίκυκλα, τετράτροχα και διαβάτες που κουτουλάνε στους κάδους απορριμμάτων επειδή κοιτάζουν το κινητό τους. Μετατρέπεται σε ένα τεράστιο βιβλίο που στέκεται ανοιχτό μπροστά στα μάτια μας, έτοιμο να μας χαρίσει εκείνη τη μικρή, ευχάριστη αίσθηση ανακάλυψης. Εκείνο το στιγμιαίο: “Κοίτα να δεις, ρε φίλε, αυτό δεν το ήξερα”». Από την εισαγωγή του βιβλίου.

ΕΝΑ ΜΙΚΡΟ ΕΡΓΟΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ:

Ο Γιώργος Μαργαρώνης μεγάλωσε στη Σάμο και ζει στην Αθήνα. Υπήρξε φιλοπερίεργο παιδάκι, εξελίχθηκε σε φιλοπερίεργο νεαρό και κατέληξε νοσηρά φιλοπερίεργος μεσήλικας. Σπούδασε γραφιστική και οπτική επικοινωνία. Πήρε δεύτερο bachelor στην Ιστορία της Τέχνης με focus στην Κοινωνική Ιστορία της Τέχνης και ολοκλήρωσε μισό μεταπτυχιακό στο Λονδίνο, που παραμένει σε εκκρεμότητα λόγω Brexit. Ο Γιώργος κατοικεί στο Κέντρο, περπατά πολύ ακούγοντας podcast και Simon & Garfunkel και θεωρεί υγιές το ότι αγοράζει είκοσι βιβλία τον μήνα ενώ δεν προλαβαίνει να διαβάσει ούτε τα μισά. To 2025 δημιούργησε τον λογαριασμό Athens Street Names, στο Instagram, που αναζητά τα πρόσωπα και τα γεγονότα πίσω από τα ονόματα των δρόμων της Αθήνας (η νοσηρή περιέργεια που αναφέραμε πιο πάνω). Η σχέση του με την Ιστορία περιγράφεται ως μια μόνιμη ταλαιπωρία: όπως είπε ο ίδιος σε συνέντευξη με τον εαυτό του «διαβάζω για να μου απαντηθεί ένα ερώτημα και μου γεννιούνται άλλα δέκα». Πιστεύει σε ένα καλύτερο αύριο και θα ήθελε πολύ να συμμετέχει σε αυτό. Από τις εκδόσεις ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ κυκλοφορεί επίσης στην ίδια σειρά το βιβλίο του Φωκίωνος και Νέγρη, γωνία.