Προδημοσίευση: «Το αίνιγμα της ανθρώπινης ύπαρξης» του Δημήτρη Καραγιάννη. Συνομιλίες με τον Μάκη Προβατά

Μέσα σε ψηφιακούς καιρούς που δεν αμφισβητούνται μόνο οι ανθρώπινες συμπεριφορές, αλλά και η ίδια η ανθρώπινη ύπαρξη, «Το αίνιγμα της ανθρώπινης ύπαρξης», το νέο βιβλίο του Δημήτρη Καραγιάννη μέσα από συνομιλίες με τον Μάκη Προβατά, που θα κυκλοφορήσει την 1η Ιουλίου 2026 από τις εκδόσεις Αρμός, είναι μια πρόσκληση για περαιτέρω συζήτηση για το ποιοι είμαστε ή πιο σωστά για το ποιοι δικαιούμαστε να γίνουμε.

Για μια ζωή που επιλέγει να μην κινείται μόνο στην επιφανειακότητα της κατανάλωσης, αλλά που επιμένει στην αναζήτηση της πνευματικότητας μέσα στην καθημερινότητα, που αγωνίζεται να έχει νόημα, ακόμη και σε βασανιστικές στιγμές αποτυχίας.

«Το Αίνιγμα της Ανθρώπινης ύπαρξης» απευθύνεται σε όλους εκείνους που θέτουν ερωτήματα για το τι πραγματικά είναι ο άνθρωπος. Που επιμένουν να τα συζητούν όχι με τα ψηφιακά προγράμματα που απαντούν «σωστά», αλλά με ανθρώπους που δεν συμφωνούν αναγκαστικά μαζί τους, αλλά τους κοιτάζουν τίμια στα μάτια.

«Το αίνιγμα της ανθρώπινης ύπαρξης» του Δημήτρη Καραγιάννη. Συνομιλίες με τον Μάκη Προβατά: Διαβάστε ένα απόσπασμα σε προδημοσίευση

Μάκης Προβατάς: Τώρα που ερχόμουν για την πρώτη μας συνάντηση, σκεφτόμουν κάτι που συνέβη το 1939. Ο Αϊνστάιν διδάσκει τότε στο Πρίνστον και βάζει ένα διαγώνισμα στους τελειόφοιτους. Φεύγοντας από το κτίριο, του λέει ο βοηθός του: «Κύριε καθηγητά, σε αυτή την ίδια τάξη, πέρυσι τους δώσατε ακριβώς τις ίδιες ερωτήσεις». Και του απαντά ο Αϊνστάιν: «Το ξέρω. Όμως, έχουν αλλάξει οι απαντήσεις». Με βάση αυτό, σκέφτομαι ότι στους ανθρώπους τα εσωτερικά, τα υπαρξιακά τους ερωτήματα, έχουν παραμείνει διαχρονικά πολύ παρόμοια. Άραγε εδώ, έχουν αλλάξει οι απαντήσεις;

Δημήτρης Καραγιάννης: Ωραία ξεκινήσαμε. Να πούμε, πριν μιλήσουμε για αυτές τις απαντήσεις, ότι ήδη υπάρχει μία ηχηρή απάντηση από τους ανθρώπους που είναι εδώ σήμερα. Σε εποχές που λέμε ότι οι άνθρωποι δεν σκέφτονται, ότι νοιάζονται κυρίως για την επιβίωση και ενδιαφέρονται μόνο για να περνάνε καλά επιφανειακά, σήμερα εδώ, μέσ’ στο κρύο, αφήνοντας δουλειές ή ξεκούραση, έχει έρθει πάρα πολύς κόσμος. Μια ολόκληρη κοινότητα που με την παρουσία της λέει: «Θέλω να στοχαστώ, να σκεφτώ, να μοιραστώ την αγωνία μου για το ποιος είμαι, πού πάω, πώς σχετίζομαι με τους άλλους και πού πάει η ανθρωπότητα». Ήδη, αυτό αποτελεί μια καινούργια απάντηση. Δεν είναι σίγουρο ότι θα είχαμε την ίδια ανταπόκριση, αν θέταμε το ίδιο θέμα λίγα χρόνια πριν. Η αγωνία για την πορεία της ανθρωπότητας είναι ένα αναδυόμενο και ισχυρό στοιχείο, που δεν περιορίζεται πια στο ατομικό επίπεδο. Σχηματοποιείται λοιπόν ένα ερώτημα που απασχολεί έντονα τους ανθρώπους και απαιτεί προσωπικές διεργασίες, νέες προσωπικές απαντήσεις που ο καθένας μας καλείται να δώσει. Χαιρόμαστε γιατί δεν έχουμε απλώς ακροατές ή αναγνώστες, αλλά αναζητητές. Ανθρώπους που επιθυμούν να στοχαστούν και να μοιραστούν τους προβληματισμούς τους και να τους εξελίξουν, ώστε να επιστρέψουν, με καινούργια ερωτήματα.

Μάκης Προβατάς: H πραγματική επιθυμία γεννιέται εκεί όπου υπάρχει πραγματική ανάγκη και η αληθινή χαρά προκύπτει μόνο από αυθεντική επιθυμία;

Δημήτρης Καραγιάννης: Φυσικά. Οι στιγμές που ένα παιδί ζητά κάτι είναι καθοριστικές. Όταν πει «νερό!» κι εσύ τρέξεις αμέσως να του το δώσεις, είναι σαν να του ρίχνεις ένα χαστούκι. Μιλάμε για κακοποίηση των παιδιών και την ίδια ώρα χάνουμε την ουσία της. Είναι κακοποίηση να λες «ναι» σε όλα. Να του σερβίρεις πρώτα σε εκείνο το φαγητό. Να φάει μόνο του, γιατί δεν θα μπορεί να περιμένει τους άλλους. Να του δίνεις κάτι πριν το ζητήσει. Το να πει το παιδί «παρακαλώ» δεν είναι τυπική ευγένεια· είναι χρόνος αναμονής ανάμεσα σε αυτό που του λείπει και σε αυτό που έρχεται. Είναι ο σεβασμός της σχέσης. Το «ευχαριστώ» δεν είναι απλώς ανταπόδοση, είναι η επιβεβαίωση ότι η σχέση υπήρξε. Όταν και ο γονιός λέει «παρακαλώ» και «ευχαριστώ» στο παιδί, τότε δημιουργείται κάτι μοναδικό: ένας ευχαριστιακός χώρος. Ένα μικροκλίμα που δεν κινδυνεύει από κανένα ψηφιακό εργαλείο, γιατί είναι βιωμένο, είναι εμπειρία ζωής.

Μάκης Προβατάς: Ο πρίγκιπας Μίσκιν έχει πει και την περιβόητη φράση: «Η ομορφιά μού δίνει μια αίσθηση πληρότητας, μέτρου, ειρήνευσης και παλλόμενης θρησκευτικής ταύτισης με την Πανουσία της ζωής […] Η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο». Προφανώς, δεν εννοούσε το πρόσωπο, εννοούσε την ψυχή. Η ψυχή θα σώσει τον κόσμο.

Δημήτρης Καραγιάννης: Μέσα από την αυτογνωσία θα ανακαλύψουμε τον ασυνείδητο εαυτό, τις ενορμήσεις, τα ένστικτα, τις φαντασιώσεις μας, τις ενοχές μας, τον σκοτεινό μας εαυτό. Όλα αυτά που κουβαλάμε μέσα μας, σιωπηλά. Φτάνουμε να λέμε πως τίποτα απ’ όσα ζούμε δεν είναι απόλυτα αληθινό, γιατί –αν οι άλλοι ήξεραν τα σκοτάδια μας, τις σκέψεις ή τις πράξεις μας– θα έχαναν κάθε ιδέα για μας. Γι’ αυτό και πολλοί έρχονται στην ψυχοθεραπεία με φόβο. Αγωνιούν για το τι μπορεί να φανερωθεί, για το τι κακό μπορεί να αναδυθεί. Ωστόσο, η γνήσια αυτογνωσία πάει πιο βαθιά. Δεν σταματά στον κοινωνικό εαυτό, ούτε στον σκοτεινό. Κατεβαίνει πιο κάτω, στον πυρήνα, εκεί όπου υπάρχει κάτι καθαρό, κάτι όμορφο. Κι αυτό, συνήθως, το ανακαλύπτεις μόνο μέσα από το βλέμμα του άλλου, αυτού που γνωρίζει τα σκοτάδια σου, αλλά δεν σε περιορίζει σ’ αυτά. Εκεί η αγάπη σώζει τον άλλον. Εκεί η ομορφιά σώζει τον κόσμο. Γιατί δεν είναι η επιφανειακή, η ευκολοδιάκριτη ομορφιά. Είναι η «κρυμμένη ψυχική ομορφιά». Αυτή που βρίσκεται κάτω από το σκοτάδι. Για να τη δεις πρέπει να αντικρίσεις ολόκληρο τον εαυτό σου. Να δεις τα σκοτάδια σου, αλλά να μη μείνεις σε αυτά. Να πας πιο κάτω

Μάκης Προβατάς: Υπάρχουν γονείς που φταίνε, αλλά δεν ισχύει ότι οι γονείς φταίνε πάντοτε και για τα πάντα.

Δημήτρης Καραγιάννης: Αναρωτιέμαι –και το λέω ως ένας από τους πρώτους που εισήγαγαν στην Ελλάδα την έννοια της ευθύνης των γονέων μέσα από την οικογενειακή θεραπεία– πώς γίνεται σήμερα να λέγεται τόσο εύκολα από ειδικούς ότι «φταίνε οι γονείς». Πόσο πολύ έχει ενοχοποιηθεί ο γονιός. Πόσο συχνά οι ειδικοί του χώρου της ψυχικής υγείας – πρέπει να το πούμε, συχνά οι ίδιοι αρνούνται να αποκτήσουν παιδιά– είναι οι πρώτοι που σπεύδουν να τους κατηγορήσουν. Αυτό είναι κάτι που πρέπει να το δούμε. Όμως, όταν οι γονείς αναλαμβάνουν την ευθύνη να φροντίσουν το παιδί τους –όχι μόνο να το διαπαιδαγωγήσουν, αλλά να το χαρούν– τότε γίνονται υπέροχες αλλαγές. Για μένα, αυτό είναι το ζητούμενο: οι γονείς να μπορούν να χαίρονται το παιδί τους. Τότε, κάτι αλλάζει, και για τους ίδιους.

Μάκης Προβατάς: Στον πίνακα του Ντελακρουά, Σφαγή της Χίου, ο οποίος από μόνος του δημιούργησε ένα ολόκληρο φιλελληνικό κίνημα, η λεπτομέρεια του πίνακα, που επηρέασε περισσότερο, ήταν το δάκρυ που κυλάει στο μάγουλο και στο χέρι της Ελλάδας που κρατάει έναν νεκρό Έλληνα. Τρέχει ποτάμι το δάκρυ στο χέρι της. Πολλές φορές η σιωπή δεν είναι η μεγαλύτερη ένσταση;

Δημήτρης Καραγιάννης: Άπειρες είναι οι μορφές της σιωπής. Υπάρχει η ιερή σιωπή του δέους. Η σιωπή της επεξεργασίας. Είναι η σιωπή ενός ηλικιωμένου ζευγαριού σε ένα παγκάκι, καθώς απολαμβάνουν το ηλιοβασίλεμα. Υπάρχει η εκκωφαντική σιωπή, η σιωπή που κραυγάζει. Είναι αυτή που προηγείται της καταιγίδας. Είναι η σιωπή ενός ζευγαριού πριν από μια μεγάλη σύγκρουση, όταν παίρνουν θέσεις για τη μάχη. Όταν ετοιμάζονται, ψάχνοντας ο ένας τον άλλον, να δουν ποιος θα κάνει την πρώτη κίνηση…

Μάκης Προβατάς: Να ζεις με φόβο… Αυτό δεν είναι, στην ουσία, η σκλαβιά; Μου έρχεται στο μυαλό η τελική σκηνή από το πρώτο Blade Runner, του 1982. Ο ντετέκτιβ Ρικ Ντέκαρντ –τον υποδύεται ο Χάρισον Φορντ– έχει αναλάβει να εντοπίσει και να σκοτώσει μια ρέπλικα, τον Ρόι Μπάτι – τον υποδύεται ο Ρούτγκερ Χάουερ. Στην τελική σκηνή, σε μια καταδίωξη στις στέγες ουρανοξυστών, ο Ντέκαρντ αστοχεί σε ένα άλμα και κρέμεται από την άκρη ενός κτιρίου. Ο Μπάτι γυρίζει πίσω, στέκεται από πάνω του και, καθώς τώρα βρίσκεται στο έλεός του, του λέει: «Τρομερή εμπειρία να ζεις μέσα στον φόβο, δεν είναι; Αυτό είναι το να είσαι σκλάβος».

Δημήτρης Καραγιάννης: Ο φόβος δεν είναι σκλαβιά. Ο φόβος είναι το συναίσθημα που σε προστατεύει από τον κίνδυνο. Επομένως, ο φόβος από μόνος του είναι ένα πολύτιμο συναίσθημα. Όποιος βρίσκεται σε κίνδυνο και δεν φοβάται, κάτι δεν πάει καλά. Ο φόβος –ένα συναίσθημα που μεταφέρει πληροφορία, όπως έχουμε πειθα τον κάνει να λάβει τα μέτρα του, για να αντιμετωπίσει την απειλή. Εκείνο που μας σκλαβώνει είναι ο φόβος του φόβου, που μετατρέπεται σε φοβία. Είναι η αίσθηση ότι δεν πρέπει να φοβάμαι· ότι αν φοβάμαι, είμαι αδύναμος. Στον βαθμό που απαγορεύω στον εαυτό μου να φοβηθεί –γιατί φοβάμαι ότι θα αποκαλυφθεί η αδυναμία μου– γίνομαι σκλάβος του φόβου μου. Δεν τολμώ τίποτα, δεν ανοίγομαι σε καμία νέα εμπειρία, για να μη μου συμβεί κάτι κακό. Αυτή είναι η πραγματική σκλαβιά. Αν αποφεύγω το να διακινδυνεύω, για να μην φοβάμαι, έχω παραιτηθεί από τη ζωή. Δεν έχω ελευθερία. Θα βρίσκω δικαιολογίες για να μην ανοιχτώ στο νέο, για να μην μπω σε απαιτητικές καταστάσεις – επειδή «δεν χρειάζεται» ή επειδή θα έπρεπε να υπάρχουν ικανοποιητικές προϋποθέσεις, που όμως ποτέ δεν θα μου είναι αρκετές. Εν προκειμένω, λειτουργούν η απώθηση και η άρνηση, εκείνες οι παθολογικές ψυχολογικές άμυνες, που επιτρέπουν τη συγκάλυψη της πραγματικότητας και την αναπαραγωγή ανθρώπων, που αρνούνται το ρίσκο της ελευθερίας, των «τεμπέληδων της ύπαρξης».

Μάκης Προβατάς: Συχνά μιλάμε για πνευματικότητα, χωρίς να έχουμε έναν ξεκάθαρο ορισμό της. Εσείς πώς την ορίζετε;

Δημήτρης Καραγιάννης: Η πνευματικότητα είναι η ικανότητα του ανθρώπου να βιώνει την ύπαρξή του ως μετοχή σε ένα ευρύτερο νόημα ζωής. Να μεταμορφώνει το καθημερινό σε ιερό. Δεν είναι φυγή από τη ζωή, αλλά ενσάρκωση νοήματος μέσα στη ζωή. Δεν είναι μόνο πίστη σε κάτι υπερβατικό, αλλά η δυνατότητα του ανθρώπου να νοηματοδοτεί. Εκφράζεται με ευγνωμοσύνη, ταπεινότητα, καλοσύνη, εμπιστοσύνη και δημιουργικότητα. Η πνευματικότητα είναι η ικανότητα του ανθρώπου να μετατρέπει την εμπειρία του πόνου, της απώλειας ή της χαράς σε νόημα. Είναι η διαδικασία μέσω της οποίας ο άνθρωπος αναγνωρίζει ότι ανήκει σε ένα ευρύτερο δίκτυο ζωής και ότι κάθε σχέση, κάθε στιγμή, έχει δυνατότητα νοηματοδότησης. Η πνευματικότητα είναι η διάσταση της ύπαρξης που υπερβαίνει το ένστικτο αυτοσυντήρησης, εκφράζοντας την εσωτερική κίνηση του ανθρώπου προς το γνήσια σημαντικό. Είναι η δίψα της συνείδησης να ενωθεί με την πηγή της.

Μάκης Προβατάς: Πώς λέτε ότι συνδέεται η ψυχοθεραπεία με την πνευματικότητα;

Δημήτρης Καραγιάννης: Στον χώρο της ψυχοθεραπείας, η πνευματικότητα δεν αποτελεί θεωρητικό παράρτημα ούτε πρόσθετη τεχνική· είναι το υπόβαθρο που επιτρέπει στον θεραπευτή να βλέπει τον άνθρωπο όχι μόνο ως ψυχολογική διεργασία, αλλά ως πρόσωπο που ποθεί νόημα. Κάθε άνθρωπος που έρχεται στη θεραπεία, ακόμη κι αν δεν το διατυπώνει, κουβαλά μέσα του μια υπαρξιακή δίψα: να βρει έναν λόγο να συνεχίζει να υπάρχει, μια αίσθηση ότι η ζωή του έχει αξία. Αυτή η δίψα είναι ήδη μια μορφή πνευματικότητας. Στον χώρο της ψυχοθεραπείας, η πνευματικότητα είναι το υπόβαθρο που επιτρέπει στον θεραπευτή να βλέπει τον άνθρωπο ως πρόσωπο που ποθεί νόημα. Ο θεραπευτής, που αναγνωρίζει αυτή τη διάσταση, χρειάζεται να σταθεί με σεβασμό μπροστά στο μυστήριο του άλλου, να μη βιάζεται να εξηγήσει και, όπου χρειάζεται, εκεί να σιωπήσει. Η πνευματικότητα δεν είναι περιεχόμενο της θεραπείας· είναι ο τρόπος με τον οποίο ο θεραπευτής βλέπει τον θεραπευόμενο. Σε αυτή την εμβάθυνση, η ψυχοθεραπεία και η πνευματικότητα συναντιούνται όχι ως δύο παράλληλες διαδρομές, αλλά ως δύο τρόποι να ξαναγεννηθεί το νόημα μέσα στον άνθρωπο. Η μία θεραπεύει τη ρωγμή, η άλλη τη φωτίζει. Η ψυχική ωρίμανση δεν ολοκληρώνεται με την αυτογνωσία, αλλά με τη μετοχή στο νόημα. Όταν ο θεραπευόμενος αρχίζει να βλέπει ότι το τραύμα του μπορεί να γίνει μήτρα κατανόησης, ότι ο πόνος του μπορεί να γίνει αφετηρία δημιουργίας, τότε η θεραπεία αγγίζει τον πυρήνα της πνευματικότητας. Δεν προσπαθεί πια να αφαιρέσει το σκοτάδι, αλλά να ανάψει φως μέσα του.

Μάκης Προβατάς: Δηλαδή λέτε ότι το νόημα της ζωής έχει οπωσδήποτε σχέση με την πνευματικότητα;

Δημήτρης Καραγιάννης: Η πνευματικότητα είναι η καρδιά του νοήματος. Εκεί όπου η ψυχή ρωτά «γιατί υπάρχω;» κι αντί να λάβει απάντηση, ακούει πρόσκληση: να ζήσει με αγάπη, δημιουργία, προσφορά. Το νόημα δεν είναι αντικείμενο που βρίσκεις, αλλά σχέση που γεννάς.

Δημήτρης Καραγιάννης - βιογραφικό

Ο Δημήτρης Καραγιάννης είναι Ψυχίατρος – Υπαρξιακός Συστημικός Ψυχοθεραπευτής. Διδάκτωρ του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Αλεξανδρούπολης και Καθηγητής στο Frederick University Κύπρου. Πρόεδρος της Ελληνικής Ομοσπονδίας των Συστημικών Ψυχοθεραπευτών (ΕΘΟΣ), του Ελληνικού κλάδου της EFTA (European Family Therapy Association) και μέλος διεθνών επιστημονικών εταιρειών και οργανισμών που ασχολούνται με την ψυχική υγεία και την ψυχοθεραπεία. Έχει εισάγει την Υπαρξιακή Συστημική θεώρηση και έχει ιδρύσει με τη σύντροφό του Ελένη Καραγιάννη το ψυχοθεραπευτικό και εκπαιδευτικό Ινστιτούτο «Αντίστιξη», στο οποίο εκπαιδεύονται ειδικοί της ψυχικής υγείας ως ψυχοθεραπευτές στην προσωπική, συντροφική, οικογενειακή και ομαδική ψυχοθεραπεία. Η κλινική του εργασία βασισμένη στην ανάδειξη της μοναδικότητας του ανθρωπίνου προσώπου, αξιοποιεί τις ψυχικές δυνάμεις που διαθέτει κάθε άνθρωπος, ανεξάρτητα από την όποια ψυχοπαθολογία του και προτείνει τον ευχαριστιακό τρόπο ζωής ως απάντηση στη φθορά της καθημερινότητας.

Βιβλία του:

• Ρωγμές και Αγγίγματα, Αρμός 2005
• Η Αδικία που Πληγώνει, Αρμός 2010
• Έρωτας ή Τίποτα, Αρμός 2014
• Αλλάζει ο Άνθρωπος; Αρμός 2018
• Η Κρυμμένη Ψυχική Ομορφιά, Αρμός 2025

Μάκης Προβατάς - βιογραφικό

Ο Μάκης Προβατάς είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας. Γεννήθηκε στην Αθήνα. Από το 1999 έως 2022 έκανε καθημερινές ραδιοφωνικές εκπομπές (ΕΡΑ 101,8 – ΒΗΜΑ FM 99,5 - Athens Voice 102,5 - ΕΡΤ Πρώτο). Το 2018 ξεκίνησε την τηλεοπτική του σταδιοδρομία ως παρουσιαστής και επιμελητής τηλεοπτικών εκπομπών (Άξιον Διαλόγου, Action 24, Newsroom ERTnews). Από το 2024 έως σήμερα παρουσιάζει και επιμελείται την εκπομπή συνΘΕΣΕΙΣ στο ERTnews. Έχει πάρει περισσότερες από 600 συνεντεύξεις από επιστήμονες, πολιτικούς, συγγραφείς και καλλιτέχνες (ΒΗΜΑ, ΒΗΜagazino και Athens Voice). Μεταξύ αυτών οι: Stephen Hawking, Dario Fo, Noam Chomsky, Richard Dawkins, Yuval Noah Harari, Irvin Yalom, John Cleese, Carlos Fuentes, Patti Smith, John Malkovich, Garry Kasparov, Mikhail Baryshnikov. ‘Έχει συγγράψει 15 βιβλία με τη μέθοδο συζητήσεων με τους: Δημήτρη Νανόπουλο, Μαρία Ευθυμίου, Ελένη Αρβελέρ, Αρχιεπίσκοπο Αλβανίας Αναστάσιο, Σταμάτη Κριμιζή, Διονύση Σιμόπουλο, Γιάννη Μανιάτη, Άννα Διαμαντοπούλου, Δημήτρη Καιρίδη, Κώστα Υφαντή, Κωνσταντίνο Φίλη.