Γιαν Χένρικ Σβαν: Βιβλία σε καιρό ειρήνης, βιβλία σε καιρό πολέμου
Ο βραβευμένος Σουηδός μεταφραστής γράφει στην Athens Voice για το Φεστιβάλ Λογοτεχνίας του Μπέργκεν της Νορβηγίας αλλά και για τη λογοτεχνία εν καιρώ πολέμου στην πολύπαθη Ουκρανία
Ο Γιαν Χένρικ Σβαν, μεταφραστής της Όλγκα Τοκάρτσουκ και συνοδοιπόρος της στο Νόμπελ, μας μεταφέρει τις εντυπώσεις του από το Φεστιβάλ Λογοτεχνίας του Μπέργκεν της Νορβηγίας
«Και γιατί ν’ αφήσεις την άνοιξη στην Αθήνα για να ταξιδέψεις σε μια επαρχιακή πόλη του Βορρά, με θερμοκρασίες πολύ κάτω από το μηδέν;» Να ένα ερώτημα που θα μπορούσε κανείς να θέσει μαθαίνοντας για το επικείμενο ταξίδι μας στο Μπέργκεν της Νορβηγίας. Έχω δει πολλά μέρη στη Νορβηγία· κατά έναν παράξενο τρόπο, όμως, το Μπέργκεν μού φαινόταν πάντα πιο μακρινό από οποιαδήποτε άλλη πόλη της γείτονος χώρας προς τα δυτικά: διαβόητο για τις ατελείωτες βροχές του, τη μυρωδιά των ψαριών και την αλλόκοτη διάλεκτό του. Πόσο λάθος έκανα!
Στο λογοτεχνικό φεστιβάλ του Μπέργκεν της Νορβηγίας
Βρεθήκαμε εκεί τη δεύτερη εβδομάδα του Φεβρουαρίου. Το Μπέργκεν αποδείχτηκε μια πανέμορφη πόλη, εξαιρετικά σύγχρονη και λειτουργική, αιώνες μακριά από το μποτιλιάρισμα της Αθήνας. Όλα τα αυτοκίνητα είναι ηλεκτρικά· λεωφορεία, τραμ και τελεφερίκ σε μεταφέρουν παντού· η αρχιτεκτονική και ο πολεοδομικός σχεδιασμός συμβαδίζουν αρμονικά· κι είναι προφανές ότι η πόλη αποτελεί μαγνήτη για τουρίστες από ολόκληρο τον κόσμο: κάθε τρένο που φτάνει είναι γεμάτο.
Κι όταν οι επισκέπτες χορτάσουν την πανοραμική θέα της πόλης, πολλοί συνεχίζουν κάνοντας το ακριβό αλλά εξαιρετικά δημοφιλές ταξίδι με το κρουαζιερόπλοιο Hurtigruten, που τους μεταφέρει μέσα από τα φιόρδ έως το Βόρειο Ακρωτήριο, ανάμεσα σε χιονισμένα βουνά, το ένα ψηλότερο από το άλλο.
Φτάνοντας, ήμουν προσηλωμένος στη συμμετοχή μου στο λογοτεχνικό φεστιβάλ που πραγματοποιείται στο Μπέργκεν κάθε χρόνο από το 2017. Επρόκειτο να συζητήσω για τις μεταφράσεις μου των βιβλίων της Όλγκα Τοκάρτσουκ με τη Νορβηγίδα μεταφράστριά της, Julia Aagenæs Wiedlocha, και δεν είχα προλάβει να ενημερωθώ για τα υπόλοιπα δρώμενα του φεστιβάλ. Προς έκπληξή μου, άκουγα ισπανικά παντού: συγγραφείς, μεταφραστές, κριτικοί και διοργανωτές από το Μεξικό, τη Γουατεμάλα, την Ισπανία αλλά και την Ουκρανία, την Κένυα, το Ηνωμένο Βασίλειο, τα Νησιά Φερόε, τη Δανία, τη Νότια Αφρική και πολλές άλλες χώρες ήταν πανταχού παρόντες. Σεμινάρια λογοτεχνικής κριτικής ακολουθούσαν αναγνώσεις ποίησης, περιηγήσεις στα βήματα του Νορβηγού νομπελίστα Γιον Φόσε, συζητήσεις για ως τώρα παραγνωρισμένες γυναίκες συγγραφείς. Μέχρι και το πάνελ όπου συζητούσαν οι διευθυντές των φεστιβάλ από την Ισπανία, την Ουκρανία, το Ηνωμένο Βασίλειο και την Κένυα παρακολούθησα.
Η ιστορία της Yuliia Kozlovets και του φεστιβάλ βιβλίου στην Ουκρανία
Όλοι είχαν ενδιαφέρουσες και συγκινητικές ιστορίες να διηγηθούν, αλλά τη μεγαλύτερη εντύπωση μού προκάλεσε η Yuliia Kozlovets από το Κίεβο. Ήταν κάπως θλιβερό που –από τους περισσότερους από 5.000 επισκέπτες του φεστιβάλ– τόσο λίγοι βρήκαν τον χρόνο να ακούσουν την ιστορία της.
Η Yuliia διατηρούσε για πολλά χρόνια βιβλιοπωλείο στο Κίεβο, όμως το 2011 το εγκατέλειψε και διοργάνωσε το πρώτο της φεστιβάλ· στα τέλη Μαΐου φέτος θα πραγματοποιηθεί το 14ο! Η πανδημία μπορεί να έκανε τη ζωή αδύνατη εκείνα τα χρόνια και το φεστιβάλ να ακυρώθηκε –όπως και τόσα άλλα–, αλλά ούτε η πανδημία ούτε ο Πούτιν κατόρθωσαν να τη σταματήσουν. Το φεστιβάλ έχει πλέον γιγαντωθεί: κάθε χρόνο το επισκέπτονται περισσότεροι από 28.000 άνθρωποι, σε συνδυασμό με την έκθεση βιβλίου του Κιέβου! Διεξάγονται συζητήσεις ποικίλης θεματολογίας και προσκαλούνται συγγραφείς απ’ όλο τον κόσμο.
Να τι έμαθα γι’ αυτό φεστιβάλ βιβλίου εν καιρώ πολέμου: ανάμεσα στους επισκέπτες βρίσκονται πολλοί στρατιώτες – άλλοι με ακρωτηριασμένα άκρα, άλλοι που χρειάζονται απεγνωσμένα λίγες μέρες ανάπαυσης από το μέτωπο και την ευκαιρία να ακούσουν ποίηση. Ο πόλεμος καθιστά αναγκαία τη δημιουργία ενός εναλλακτικού δικτύου υπεύθυνων ανθρώπων, συμβούλων, κριτικών και διοργανωτών. Ως διοργανώτρια, η Yuliia πρέπει να είναι απολύτως βέβαιη ότι δεν συνεργάζεται με χορηγούς ή συγγραφείς που έχουν δεσμούς με τη Ρωσία. Βρίσκεται σε «κατάσταση επιβίωσης» και δεν μπορεί να διακινδυνεύσει τίποτε – ούτε καν με «καλούς Ρώσους». Υπάρχουν επίσης ομάδες πυροσβεστών, ηλεκτρολόγων, γιατρών κ.ά., έτοιμες να επέμβουν άμεσα σε περίπτωση επίθεσης.
Julia Aagenæs Wiedlocha, Jan Henrik Swahn και Agnes Banach
Οι ομιλία στο Μπέργκεν για τη συνεργασία με την Όλγκα Τοκάρτσουκ
Ας επιστρέψουμε όμως στο λογοτεχνικό φεστιβάλ του Μπέργκεν. Στον σκανδιναβικό χώρο, πολλές συζητήσεις αφορούσαν τις αυξανόμενες δυσκολίες συγγραφέων και μεταφραστών να επιβιώσουν οικονομικά σε μια κοινωνία πρόνοιας, όπου οι θεσμοί, επιδιώκοντας επί χρόνια να «βελτιστοποιήσουν» την κοινωνία και τον εαυτό τους, έχουν περιορίσει τα έξοδα για τον πολιτισμό και συνεπώς έχουν μετατρέψει σε ηθικό πρόσταγμα το να πληρώνεις υψηλούς φόρους και να εκδίδεις επιτυχημένα βιβλία. Όσοι εργαζόμενοι στον πολιτισμό δεν αποδέχονται αυτό το μοντέλο (μικροί εκδοτικοί οίκοι, «περίεργοι» συγγραφείς) περιθωριοποιούνται και αποκλείονται. Ίσως γι’ αυτό συναντά κανείς τόσο συχνά στη σύγχρονη ευρωπαϊκή λογοτεχνία θέματα όπως η ψυχική οδύνη, η φαρμακευτική αγωγή, οι παρενέργειες στην καθημερινή ζωή, η εξουθένωση και η ανεργία.
Τελικά ήρθε η σειρά μου ν’ ανέβω στη σκηνή, μαζί με την Agnes Banach, μεταφράστρια του Witold Gombrowicz στα νορβηγικά και συντονίστρια της συζήτησης, και τη Julia Aagenæs, μεταφράστρια των Bruno Schulz, Wisława Szymborska και Όλγκα Τοκάρτσουκ. Ήμουν μάλλον ο πιο νευρικός, καθώς είχα αποφασίσει να μιλήσω στη διάλεκτο του Μπέργκεν –μια γλώσσα που δεν είχα ξαναχρησιμοποιήσει ποτέ– αντί για τα σουηδικά. Το ίδιο πρωί είχα κατεβεί στο λιμάνι, σε μια μικτή σάουνα, μαζί με νέους φίλους από το φεστιβάλ: η θάλασσα δίπλα μας είχε θερμοκρασία τέσσερις βαθμούς και, εκτός από τις κυρίες από τα Νησιά Φερόε και το Μπέργκεν, ήμασταν όλοι βέβαιοι πως δεν θα τολμούσαμε να βουτήξουμε στο νερό. Κι όμως, το κάναμε! Τα γέλια μετά από εκείνη τη σάουνα ήταν τόσο λυτρωτικά, που κατάλαβα τι έλειπε από το φεστιβάλ: το γέλιο!
Έτσι, διηγήθηκα στο κοινό τα πιο αστεία περιστατικά από τη συνεργασία μου με την Όλγκα Τοκάρτσουκ – πώς απαγόρευα στον εαυτό μου να πιει καφέ πριν μεταφράσω τουλάχιστον μία σελίδα, παραδείγματος χάριν, και άλλα μικρά τεχνάσματα που βρήκα για να μεταφράζω στα σουηδικά τέσσερις σελίδες την ημέρα και να ολοκληρώσω μέσα σε λιγότερο από έναν χρόνο τις χίλιες σελίδες των «Βιβλίων του Ιακώβ», που άνοιξε τον δρόμο για τη βράβευσή της με το Νόμπελ από τη Σουηδική Ακαδημία. Όταν με ρώτησαν ποιο μέρος του βιβλίου μού άρεσε περισσότερο να μεταφράζω, απάντησα κατηγορηματικά: «Οι σελίδες με σχέδια ή φωτογραφίες! Έπαιρναν λιγότερο χρόνο». Αυθόρμητα γέλια ακούστηκαν από κάτω.
Αυτό ήταν το επίπεδο της ομιλίας μου στο Μπέργκεν το 2026. Ελπίζω να με καλέσουν ξανά σύντομα.
* Ο Jan Henrik Swahn είναι Σουηδός συγγραφέας, μεταφραστής και τακτικό μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων στην Ελλάδα. Μεταφράζει, μεταξύ άλλων, και από τα ελληνικά, και ζει στην Ελλάδα 6 από τους 12 μήνες του έτους.
Ο βραβευμένος Σουηδός μεταφραστής γράφει στην Athens Voice για το Φεστιβάλ Λογοτεχνίας του Μπέργκεν της Νορβηγίας αλλά και για τη λογοτεχνία εν καιρώ πολέμου στην πολύπαθη Ουκρανία
Μια συζήτηση με τη Φωτεινή Τσαλίκογλου για το Απόλυτο Κακό, τα ανείπωτα τραύματα του Εμφυλίου και τη λογοτεχνία ως τρόπο να κοιτάξουμε κατάματα όσα δεν αντέχουμε
