Τζον Μάθιους: «Το έπος του βασιλιά Αρθούρου και των ιπποτών της Στρογγυλής Τραπέζης»

Τζον Μάθιους, «Το έπος του βασιλιά Αρθούρου και των ιπποτών της Στρογγυλής Τραπέζης» (μετάφραση Άρης Σφακιανάκης, πρόλογος Νιλ Γκέιμαν, εικονογράφηση Τζον Χάου, 480 σελίδες 18,5 x 24,5 εκατ., σκληρόδετο, Εκδόσεις Κέδρος)

Μια μνημειώδης έκδοση, και ταυτόχρονα το απόλυτο βιβλίο για όποιον αγαπά τον αρθουριανό κύκλο, γραμμένο από τον μακράν νούμερο 1 ειδικό στον κόσμο. Ο Τζον Μάθιους έχει αφιερώσει δεκαετίες ολόκληρες στον Αρθούρο και την Αυλή του, και όλη του τη ζωή στη μελέτη της κελτικής παράδοσης και των μεσαιωνικών χειρογράφων. Στο εκπληκτικό «Έπος του βασιλιά Αρθούρου» δεν προσφεύγει σε μια αναδιήγηση των γνωστών θρύλων —που συγκέντρωσε ο μέγας Τόμας Μάλορι στον «Θάνατο του Αρθούρου» (μετάφραση Αλέξανδρος Κοσματόπουλος, Gutenberg 1999)—, αλλά ενσωματώνει σπάνιες ιστορίες από γαλλικές, γερμανικές και ολλανδικές πηγές που παρέμεναν για αιώνες στο περιθώριο.

Μέσα από μια ρέουσα, αφηγηματική γλώσσα, το έργο παρακολουθεί την άνοδο του Αρθούρου, την ίδρυση της Στρογγυλής Τραπέζης και τις αναζητήσεις των ιπποτών του, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση σε λιγότερο προβεβλημένες μορφές και περιπέτειες που εμπλουτίζουν το μυθολογικό βάθος του Κάμελοτ.

Η έκδοση διακρίνεται επίσης για την εικονογράφηση του John Howe, ο οποίος αποδίδει οπτικά την ατμόσφαιρα του ιπποτικού ιδεώδους και της μαγείας, καθιστώντας τον τόμο μια ολοκληρωμένη πηγή αναφοράς για τη σύγχρονη κατανόηση του βρετανικού έπους.

Όμως δεν θα πούμε περισσότερα εμείς. Δίνουμε αμέσως τον λόγο στον μεταφραστή του βιβλίου, συγγραφέα Άρη Σφακιανάκη, αφού τον ευχαριστήσουμε και από εδώ για την προθυμία και τον χρόνο της. Νά τι μας είπε:

Όταν ανέλαβα αυτήν τη μετάφραση, έτρεφα ελάχιστες προσδοκίες και κρατούσα μικρό καλάθι (όχι ως προς την αμοιβή). Το βιβλίο ήταν ογκολιθικό, 400 σελίδες σε μέγεθος λευκώματος. Τι άλλο, σκεφτόμουν, θα μπορούσα να μάθω για τον βασιλιά Αρθούρο και τους ιππότες του που μάζευε γύρω από ένα στρογγυλό τραπέζι για να γλεντοκοπήσουν και να ακούσουν καινούργιες ιστορίες και κατορθώματα θαυμαστά; (Ο βασιλιάς είχε τη λόξα να μην πιάνει το πιρούνι του αν πρώτα δεν άκουγε μια τέτοια ιστορία).

Βέβαια, με ιντρίγκαρε το γεγονός ότι μπορεί να μάθαινα κάτι περισσότερο για τη γυναίκα του, την ξακουστή Γκουίνεβιρ, και τον ιππότη εκείνον που την πολιορκούσε ανερυθρίαστα, εισβάλλοντας σαν ρακούν στις βασιλικές κρεβατοκάμαρες —ομιλώ για τον Λάνσελοτ, εννοείται— όταν δεν κονταροχτυπιόταν στις αρένες με άλλους ομότιμούς του ή δεν έφευγε, από την Αυλή, πληγωμένος από την ακαταδεξία της βασιλίσσης.

Ξεκινώντας τη μετάφραση, μεταφέρθηκα πάλι σε έναν κόσμο μαγικό, όπου οι νεράιδες έκαναν γκεστ εμφανίσεις και τα ξωτικά έπαιρναν διάφορες μορφές, όπου ο μάγος Μέρλιν —οποία εξαίσια φιγούρα— έλυνε γρίφους για δύσκολους λύτες, όπου συναντούσα τον Ιππότη του Παπαγάλου, αλλά και το Περιπλανώμενο Θηρίο.

Κι ύστερα, ποια ήταν εκείνη η αλλόκοτη Λαίδη με την Γκρίζα Τούφα και τι γύρευε στην Αυλή του Αρθούρου; Ποια ήταν η περιπέτεια του Ωραίου Άγνωστου και τι ζητούσε το Αετόπαιδο στα χαμηλά; Γιατί ακουγόταν στον Μέλανα Δρυμό εκείνος ο θρήνος και ο κοπετός; Γιατί γινόταν τόσος ντόρος για το Χρυσό Διάδημα; Τι συναρπαστικά συμβάντα λάβαιναν χώρα στη λίμνη Γουέδελιν;

Και, το σημαντικότερο, τι κρυβόταν πίσω από το ιερό Γκράαλ — καθ’ ημάς, Άγιο Δισκοπότηρο; Τι θυμίζει σ’ εμάς τους Έλληνες η απόσπαση από τον βράχο εκείνου του σπαθιού που έδωσε το δικαίωμα στον νεαρό Αρθούρο να απαιτήσει τον θρόνο;

Αυτές και άλλες υπέροχες ιστορίες που μας φέρνουν πίσω στη χρυσή νιότη, τότε που μας συγκινούσαν ακόμη ιστορίες ιπποτικές, οι περιπέτειες στο άγνωστο, τα μακρινά μελλοντικά ταξίδια, και βέβαια, πρωτίστως, μια Γκουίνεβιρ που ελπίζαμε να γίνει κάποτε δική μας σε πείσμα των καιρών και των άλλων αρπακτικών όρνεων που επιζητούσαν να την κάνουν μεζέ.

Ήταν ένα συναρπαστικό ταξίδι αυτή η μετάφραση, κι εύχομαι οι αναγνώστες να την απολαύσουν εξίσου με τον ταπεινό —κι ωστόσο ιδαλγό— μεταφραστή.

Ο οποίος, παρεμπιπτόντως, υπογράφει και ως Άρης Σφακιανάκης.

Πρώτες ημέρες του έτους 2026

• Διαβάστε ένα απόσπασμα από τον πρόλογο του Νιλ Γκέιμαν:

Ο Τζον Μάθιους είναι ειδικός στον Αρθούρο. Ξέρει καλά τη δουλειά του. Έχει γράψει πραγματείες και μυθιστορήματα, και τα έργα του απευθύνονται τόσο σε παιδιά όσο και σε ενήλικες. Σε αυτό το βιβλίο μάς παραδίδει έναν νέο «Θάνατο του Αρθούρου». Πήρε κάποιες από τις ιστορίες που ο Μάλορι δεν είχε συμπεριλάβει στο έργο του και τις συγκέντρωσε για να μας παρουσιάσει μία εντελώς νέα συλλογή διηγήσεων για τον Μέρλιν, τον Αρθούρο και τους ιππότες του.

Με αυτό τον τρόπο δημιουργεί κάτι νέο και ασυνήθιστο· είναι σαν να μας περνάει μέσα από έναν καθρέφτη σε έναν άλλο κόσμο, όπου βρίσκονται οι πιο ξακουστές ιστορίες του Αρθούρου, αυτές που πάντα μνημονεύονται και ανιστορούνται. Όπως όλες οι καλές ιστορίες του Αρθούρου, διαθέτουν ιπποτισμό, ξιφομαχίες, ιππότες πάνω σε άλογα, μαγεία, γενναίους ήρωες και ωραίες γυναίκες. Υπάρχει όμως σ’ αυτές μια αίσθηση φρεσκάδας που τις κάνει ξεχωριστές.

Αυτό που μου αρέσει περισσότερο στις συγκεκριμένες ιστορίες είναι ότι δεν αφήνουν την εντύπωση πως δεν ήταν αρκετά καλές για να μπουν στην τελική επιλογή και έτσι παραλείφθηκαν από τον ερανιστή. Πρόκειται για ιστορίες, ως επί το πλείστον άγνωστες σ’ εμένα, με τη φρεσκάδα και τη ζωντάνια των καλύτερων εξιστορήσεων του Μάλορι. Σε αυτές μπορεί να συναντήσουμε έναν νεαρό βασιλιά Αρθούρο μεταμφιεσμένο στον Ιππότη του Παπαγάλου, ή έναν νεαρό Λάνσελοτ σε αναζήτηση της ταυτότητάς του, με αρκετή μαγεία, μεγάλες περιπέτειες, παιχνίδια θανάτου και ενθουσιώδεις ερωτικές περιπτύξεις που κάνουν το «Game of Thrones» να μοιάζει άνευρο.

• Διαβάστε ένα απόσπασμα από την εισαγωγή του Τζον Μάθιους:

Οι ιστορίες που βρίσκονται συγκεντρωμένες σε αυτό το βιβλίο δεν αποτελούν μεταφράσεις με την ακριβή έννοια του όρου, αλλά μάλλον προσαρμογές των αρχικών μύθων στη σύγχρονη πεζογραφία. Ακριβώς όπως ο Μάλορι «επιμελήθηκε» τον «Κύκλο της Βουλγάτας» (13ος αι.) και άλλα έργα στο «Ο θάνατος του Αρθούρου» (1485), το οποίο υπέστη περαιτέρω επιμέλεια από τον εκδότη του, Ουίλιαμ Κάξτον, έτσι κι εγώ προσπάθησα να δημιουργήσω μία παρόμοια συλλογή των ιστοριών που ο Μάλορι είτε δεν γνώριζε είτε επέλεξε να παραλείψει.

Καθώς δούλευα αυτές τις ιστορίες, διαπίστωσα ότι υπήρχαν αρκετά κοινά θέματα: ο ιπποτισμός, φυσικά, η ρομαντική αγάπη, η γενναιότητα των περιπλανώμενων ιπποτών που αντιμετωπίζουν κάθε είδους αντιξοότητες. Το πιο επίμονο και ισχυρό θέμα όμως ήταν οι συναντήσεις του Αρθούρου και των ιπποτών του με όντα του Άλλου Κόσμου. Πρόκειται για ένα θέμα που υποδηλώνει ένα είδος πολέμου σε εξέλιξη, ένα ρήγμα μεταξύ των κόσμων, το οποίο επιτρέπει την εισβολή του εξωπραγματικού. Είναι κάτι που εμφανίζεται συνεχώς στις ιστορίες που συναντάμε. Λες και σχεδόν κάθε φορά που ο βασιλιάς ή κάποιος ιππότης εγκαταλείπει την ασφάλεια των τειχών του Κάμελοτ, του Κέρλεον ή του Καρλάιλ, ο Άλλος Κόσμος τούς την έχει στημένη — συχνά κάπου εκεί κοντά. Ακόμη όμως και αν επιλέξουν να παραμείνουν εντός των τειχών, είναι πολύ πιθανό να εισβάλουν τα απόκοσμα όντα — προσφέροντας παιχνίδια, αποστολές ή προκλήσεις που κανείς από τη θρυλική αδελφότητα δεν μπορεί να αρνηθεί, από φόβο μήπως βλάψει τη φήμη τους ως γενναίων και ατρόμητων ανδρών.

Ένας ιδιαίτερα κατανοητός λόγος γι’ αυτό παρέχεται στην ιστορία «Η εξιχνίαση του μυστηρίου του Γκράαλ», η οποία περιλαμβάνεται εδώ, ενώ έχω προσθέσει παραπομπές και στις υπόλοιπες ιστορίες, ώστε το συγκεκριμένο θέμα να παραμείνει στο μυαλό του αναγνώστη. Μέσα από τέτοιες ιστορίες μαθαίνουμε όχι μόνο πολλές και ποικίλες λεπτομέρειες της μεσαιωνικής ζωής και πνευματικότητας, αλλά και τα όνειρα που στοίχειωναν το μυαλό των δημιουργών τους —ανδρών και γυναικών—, που ήταν σίγουρα πολύ πιο κοντά στον κόσμο της λεπταίσθητης πραγματικότητας απ’ ό,τι οι περισσότεροι από εμάς σήμερα.

• Νά και το οπισθόφυλλο:

Οι ιστορίες του νεαρού Αρθούρου, που τράβηξε το σπαθί από τον βράχο, ή του έρωτα του Λάνσελοτ για την Γκουίνεβιρ, ή της αναζήτησης του Αγίου Δισκοπότηρου από τους ιππότες της Στρογγυλής Τραπέζης είναι ευρύτατα γνωστές και έχουν αγαπηθεί από όλο τον κόσμο.

Ο θρύλος ξεκίνησε όταν ένας σκοτεινός Κέλτης ήρωας με το όνομα Αρθούρος πρόβαλε στη σκηνή της Ιστορίας, γύρω στον 6ο αιώνα, και ο αρχικός πυρήνας των προφορικών παραδόσεων που υπήρχε εξελίχθηκε σε ένα ευρύ φάσμα ιστοριών από τις οποίες, εννιακόσια χρόνια αργότερα, ο Τόμας Μάλορι έγραψε το περίφημο έργο «Ο θάνατος του Αρθούρου».

Ωστόσο αυτό δεν ήταν παρά ένα μόνο μέρος της ιστορίας. Το «Έπος του βασιλιά Αρθούρου» παρουσιάζει για πρώτη φορά αυτές τις λησμονημένες ιστορίες, όπως τις αναπλάθει για μια νέα γενιά αναγνωστών ο Τζον Μάθιους, ένας από τους κορυφαίους μελετητές του αρθουριανού κύκλου, ιστορίες που είτε ήταν άγνωστες στον Μάλορι είτε ήταν γραμμένες σε άλλες γλώσσες.

Εδώ θα διαβάσετε για την Άβεναμπλ, την κοπέλα που μεγάλωσε σαν αγόρι και εξελίχθηκε σε σπουδαίο ιππότη. Θα μάθετε για την παράξενη γέννηση του Γκάουεϊν, την ανατροφή του από φτωχούς ανθρώπους και την άνοδό του στο σπουδαιότερο ίσως αξίωμα, τον αυτοκρατορικό θρόνο της Ρώμης. Αλλά και την ιστορία του Μόριεν, που οι περιπέτειές του είναι εξίσου αλλόκοτες και συναρπαστικές με αυτές που συναντά κανείς στις σελίδες του Μάλορι. Επιπλέον, θα γνωρίσετε μερικές από τις πιο παλιές ιστορίες σχετικά με τον Αρθούρο, οι οποίες προέρχονται από την κέλτικη παράδοση. Θα συναντήσετε τον αυθεντικό Αρθούρο σε εντυπωσιακές ιστορίες όπως «Οι περιπέτειες του Αετόπαιδου» ή «Η έλευση του Μέρλιν στον κόσμο», που βασίζεται στο μεσαιωνικό κείμενο «Η ζωή του Μέρλιν» και παρουσιάζει μια εντελώς καινούργια εκδοχή αυτού του πανίσχυρου μάγου.

Όλες αυτές οι ιστορίες, που εξακολουθούν να είναι ιδιαίτερα δημοφιλείς ακόμη και σήμερα, αποτυπώνονται εξαιρετικά στα σχέδια και στις εικόνες τού διεθνώς αναγνωρισμένου καλλιτέχνη και εικονογράφου των έργων του Τόλκιν, Τζον Χάου, και προσδίδουν τη δραματικότητα που ταιριάζει στις πιο ευφάνταστες αφηγήσεις που έχουν δημιουργηθεί ποτέ στην αγγλική λογοτεχνία του φανταστικού.

• Και ένα μικρό βιογραφικό του συγγραφέα:

Ο Τζον Μάθιους έχει αφιερώσει τη ζωή του στη μελέτη των θρύλων του βασιλιά Αρθούρου, και πιο πρόσφατα στην ιστορία της πειρατείας. Ο κατάλογος των έργων του περιλαμβάνει περισσότερους από 150 τίτλους, ανάμεσα στους οποίους και το μπεστ σέλερ «Οι πειρατές». Έχει υπάρξει σύμβουλος σε μεγάλες κινηματογραφικές παραγωγές, όπως Οι πειρατές της Καραϊβικής, Ο βασιλιάς Αρθούρος και Ο πρίγκιπας της Περσίας. Με το εκπαιδευτικό DVD που δημιούργησε και το οποίο συνόδευε την ταινία Ο βασιλιάς Αρθούρος κέρδισε το βραβείο BAFTA. Ανάμεσα στα πιο γνωστά έργα του είναι: «The Grail – Quest for Eternal Life», «The Winter Solstice», το οποίο κέρδισε το βραβείο Benjamin Franklin το 1998, και «Robin Hood». Το βιβλίο του «Celtic Warrior Chiefs» ήταν προτεινόμενος τίτλος για νέους αναγνώστες από τη Βιβλιοθήκη της Νέας Υόρκης, ενώ το πρόσφατο έργο του «Arthur of Albion» κέρδισε το Χρυσό Μετάλλιο της NAPPA, το πρώτο βραβείο Moonbeam, και το Χρυσό Μήλο της BIB.

Βρείτε το στο βιβλιοπωλείο της γειτονιάς σας, ή όπου αλλού σάς αρέσει να προμηθεύεστε τα βιβλία σας.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Τρίτη και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Σας ευχαριστούμε πολύ.