Ο Θανάσης Δρίτσας συζητάει με τον καθηγητή Αναστάσιο Γερμενή για την Τεχνητή Νοημοσύνη στην Ιατρική

Μόλις κυκλοφόρησε από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, σε έναν ακόμη εξαιρετικά καλαίσθητο τόμο, η ελληνική μετάφραση/απόδοση του έργου του κορυφαίου αμερικανού καρδιολόγου, ερευνητή και στοχαστή Eric Topol με original τίτλο στην αγγλική γλώσσα «Deep Medicine: How Artificial Intelligence Can Make Health Care Human Again». Ο τίτλος της ελληνικής έκδοσης έχει ως εξής: «Βαθιά Ιατρική-Ιατρική και Τεχνητή Νοημοσύνη». Η ελληνική μετάφραση έγινε από τις Ειρήνη Σπανάκη και Έρση Μπομπολέση σε επιστημονική επιμέλεια του ομότιμου καθηγητή ιατρικής κ. Αναστασίου Γερμενή.

Το σημείωμα του εκδότη στο οπισθόφυλλο του βιβλίου αναφέρει τα εξής όσον αφορά το περιεχόμενο του βιβλίου:

«Η επίσκεψη στον γιατρό είναι συχνά κάτι ψυχρό, μηχανικό και απρόσωπο· ορισμένες φορές, το βλέμμα του γιατρού ούτε καν διασταυρώνεται με το βλέμμα του ασθενούς. Ο διαθέσιμος χρόνος είναι λιγοστός, με αποτέλεσμα τούτες οι σύντομες, απρόσωπες επισκέψεις να οδηγούν ενίοτε σε εσφαλμένες διαγνώσεις και ιατρικά λάθη. Οι γιατροί έχουν σήμερα στη διάθεσή τους περισσότερους πόρους από οποιονδήποτε συνάδελφό τους στο παρελθόν, επιβαρύνονται όμως με υπερβολικό φόρτο εργασίας υπό μεγάλη πίεση χρόνου, ιδίως στο πλαίσιο του δημόσιου συστήματος περίθαλψης.

Στη Βαθιά Ιατρική, ο κορυφαίος Αμερικανός καρδιολόγος και ερευνητής Eric Topol δείχνει πώς η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) θα μπορούσε να μας βοηθήσει να αντιμετωπίσουμε όλα αυτά τα προβλήματα. Η επεξεργασία φυσικής γλώσσας μπορεί να καταγράψει τις σημειώσεις των γιατρών μας, να αξιοποιήσει καλύτερα το ιατρικό μας ιστορικό και να εμβαθύνει στη σχετική επιστημονική βιβλιογραφία περισσότερο από οποιονδήποτε άνθρωπο. Οι αλγόριθμοι βαθιάς μάθησης, που εφαρμόζονται σε φορητούς αισθητήρες, γονιδιωματικές αναλύσεις και εξετάσεις αίματος, μπορούν να διαμορφώσουν εξειδικευμένα θεραπευτικά προγράμματα. Οι εικονικοί ιατρικοί βοηθοί, που λειτουργούν με εξατομικευμένη ΤΝ, μπορούν να μας εκπαιδεύσουν έτσι ώστε να βελτιώσουμε τη διατροφή μας και την υγεία μας, ακόμη και να προλάβουμε κάποια νόσο. Κυρίως, όμως, απελευθερώνοντας τον γιατρό από καθήκοντα που εμποδίζουν την ανθρώπινη επικοινωνία, η ΤΝ μπορεί να του προσφέρει το δώρο του χρόνου — γιατί η ανθρώπινη επαφή και φροντίδα πρέπει να ενσωματωθούν και πάλι στην υγειονομική περίθαλψη.

Καινοτόμο, προκλητικό, αλλά και αισιόδοξο, το βιβλίο αυτό μάς δείχνει πώς αξιοποιώντας τη φοβερή δύναμη της ΤΝ έχουμε τη δυνατότητα να κάνουμε την ιατρική καλύτερη και, επιπλέον, αναδεικνύει το εξής παράδοξο: Οι μηχανές είναι ικανές να κάνουν τους ανθρώπους πιο υγιείς και πιο … ανθρώπινους!»

Επικοινώνησα με τον επιστημονικό επιμελητή της εξαιρετικής αυτής έκδοσης, καθ. κ. Αναστάσιο Γερμενή ο οποίος απαντά στη συνέχεια σε ορισμένες ερωτήσεις μου σχετικά με το θέμα που πραγματεύεται το βιβλίο του Topol:

Από πού πηγάζει ο θόρυβος που επικρατεί τον τελευταίο καιρό γύρω από τις εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) στην Ιατρική;

Κατ’ αρχάς πηγάζει από τις υποσχέσεις που δίνει η ΤΝ σε επίπεδο ιατρικής πρακτικής (λήψη ιατρικών αποφάσεων), συστημάτων υγείας (βελτίωση της ροής εργασιών, δυνατότητα μείωσης των ιατρικών σφαλμάτων) και ασθενών (προαγωγή της υγείας μέσω επεξεργασίας των αποτελεσμάτων από τους ίδιους τους ασθενείς). Στα επόμενα χρόνια, η ΤΝ υπόσχεται να οδηγήσει ως τη δημιουργία εικονικών βοηθών υγείας και νοσοκομείων στο σπίτι που θα παρέχουν εξαιρετικά ακριβείς και εξατομικευμένες προσεγγίσεις.

Το σημαντικό είναι ότι οι υποσχέσεις της ΤΝ δεν είναι απλώς αποτέλεσμα του ενθουσιασμού που προκαλούν τα τεχνολογικά επιτεύγματα, αλλά αναμένεται να δώσουν λύσεις και στην παραδοξότητα της σύγχρονης Ιατρικής. Στο γεγονός, δηλαδή, ότι, παρά την αύξηση των δαπανών που διατίθενται για την υγειονομική περίθαλψη, παρατηρείται επιδείνωση των δεικτών δημόσιας υγείας (π.χ. βρεφική και μητρική θνησιμότητα) και έλλειψη ικανοποίησης των ασθενών από τα συστήματα υγείας. Παράλληλα, η νόσος και η υγεία περιγράφονται με τεράστιες ποσότητες δεδομένων, η ανάλυση των οποίων έχει πια ξεπεράσει τα όρια της ανάλυσής τους από τον άνθρωπο.

Γιατί αναφέρεστε σε υποσχέσεις; Δεν υπάρχουν ήδη εφαρμογές της ΤΝ που χρησιμοποιούνται στη καθημερινή ιατρική πράξη;

Υπάρχει πράγματι τεράστιος αριθμός ιατρικών εφαρμογών της ΤΝ σε πεδία που εκτείνονται από την Ακτινολογία έως και την Ψυχιατρική. Καθώς, μάλιστα, η ΤΝ εξελίσσεται σε πολυτροπική, ικανή δηλαδή να εργάζεται με όλες τις μορφές των δεδομένων, ο αριθμός των ιατρικών εφαρμογών της καθημερινά πολλαπλασιάζεται. Εντούτοις, ο αριθμός των εφαρμογών, η αποτελεσματικότητα των οποίων έχει επικυρωθεί με αξιόπιστες προοπτικές μελέτες σε πραγματικές κλινικές συνθήκες, είναι πολύ περιορισμένος. Τέτοιες μελέτες, μέχρι στιγμής έχουν γίνει για εφαρμογές ΤΝ που αφορούν τη διαβητική αμφιβληστροειδοπάθεια, την ανίχνευση καταγμάτων καρπού, τις μεταστάσεις καρκίνου του μαστού, τους πολύ μικρούς πολύποδες του παχέος εντέρου και τον συγγενή καταρράκτη. Και επειδή η πραγματοποίηση τέτοιων μελετών δεν είναι εύκολη, η χρήση της ΤΝ στην Ιατρική μάλλον δεν θα διαδοθεί τόσο γρήγορα όσο φαίνεται εκ πρώτης όψεως.

Θα φτάσει, όμως, κάποτε η ώρα που η ΤΝ θα αντικαταστήσει τον γιατρό;

Η απάντηση είναι σαφώς αρνητική. Είναι απολύτως βέβαιο ότι οι εφαρμογές της ΤΝ θα έχουν την ικανότητα να προσλαμβάνουν και να επεξεργάζονται με νόημα τεράστια σύνολα δεδομένων με μεγάλη ταχύτητα, με ακρίβεια και με χαμηλό κόστος. Το ίδιο βέβαιο είναι ότι οι μηχανές θα μπορούν να βλέπουν και να κάνουν πράγματα που δεν είναι ανθρωπίνως δυνατά. Ποιος φανταζόταν, για παράδειγμα, πριν από λίγο καιρό, ότι η ερμηνεία ενός ηλεκτροκαρδιογραφήματος από μια μηχανή θα παρείχε πληροφορίες σχετικά με την ηλικία, το φύλο, την αναιμία του ατόμου, τον κίνδυνο εμφάνισης διαβήτη ή αρρυθμιών και τις παθήσεις των βαλβίδων; Ή ποιος θα μπορούσε να προβλέψει την ιστορία του ρομπότ Eve του Πανεπιστημίου του Cambridge που ανακάλυψε ένα ανθελονοσιακό φάρμακο που αποτελεί συστατικό της οδοντόκρεμας;

Αυτά τα χαρακτηριστικά της ΤΝ θέτουν τα θεμέλια για μια Ιατρική υψηλών επιδόσεων, πραγματικά καθοδηγούμενη από τα δεδομένα, αποσυμπιέζουν την εξάρτησή μας από τους ανθρώπινους πόρους και τελικά οδηγούν πολύ πιο πέρα από το άθροισμα της νοημοσύνης του ανθρώπου και της μηχανής.

Όμως, πάντοτε θα υπάρχει κίνδυνος εσφαλμένων αλγορίθμων, είτε εγγενώς είτε ως αποτέλεσμα κακόβουλης ενέργειας, και κατά συνέπεια ο γιατρός είναι αυτός που θα πρέπει να παίρνει την τελική απόφαση. Πρόσφατα, ο αλγόριθμος ΤΝ Watson for Oncology που χρησιμοποιείται από εκατοντάδες νοσοκομεία σε όλο τον κόσμο για τη σύσταση θεραπειών για ασθενείς με καρκίνο, αποδείχθηκε ότι έδινε πολλές λανθασμένες συστάσεις θεραπείας, όπως η σύσταση ενός φαρμάκου σε ασθενή με σοβαρή αιμορραγία που ήταν ρητή αντένδειξη αυτού του φαρμάκου. Το παράδειγμα αυτό αναδεικνύει το ενδεχόμενο ιατρικής αμέλειας από έναν εσφαλμένο αλγόριθμο, γεγονός που συνεπάγεται ιατρογενή κίνδυνο πολύ μεγαλύτερο από το λάθος ενός γιατρού που θα βλάψει έναν ασθενή. Στόχος, κατά συνέπεια, της ανάπτυξης εφαρμογών ΤΝ δεν είναι η αντικατάσταση του γιατρού αλλά η συνέργεια, η αντιστάθμιση των λειτουργιών που κάνουν καλύτερα οι μηχανές σε συνδυασμό με εκείνες που ταιριάζουν καλύτερα στους κλινικούς ιατρούς.

Μια τέτοια εξέλιξη δεν αναβαθμίζει τον ρόλο του γιατρού;

Αναμφίβολα βρισκόμαστε μπροστά σε έναν επαναπροσδιορισμό του ρόλου του γιατρού αλλά και της σχέσης του με τον άρρωστο. Οι ιατρικές αποφάσεις θα έχουν υψηλές γνωσιακές απαιτήσεις, προκειμένου να έχει αποτελεσματικό έλεγχο των αλγοριθμικών προτάσεων, ένα μέρος μάλιστα των οποίων θα υπάρχουν στη διάθεση του αρρώστου πολύ πριν τον επισκεφθεί.

Από την άλλη πλευρά, η απαλλαγή του γιατρού από τη διεκπεραίωση διαδικασιών θα απελευθερώσει χρόνο, τον οποίο θα μπορεί να αφιερώσει στη σχέση του με τον άρρωστο. Ο Eric Topol, ένας καρδιολόγος, πρωτοπόρος στο χώρο της εξατομικευμένης Ιατρικής και της ΤΝ, το βιβλίο του οποίου με τίτλο «Βαθιά Ιατρική» εκδόθηκε πρόσφατα στα Ελληνικά από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, υποστηρίζει ότι, αν αγκαλιάσουμε τις τεχνολογίες της ΤΝ με τον κατάλληλο τρόπο, η ανθρωπιστική Ιατρική θα ξαναβρεί το δρόμο της. Λέει κάπου χαρακτηριστικά: «Η μεγαλύτερη ευκαιρία που προσφέρει η ΤΝ δεν είναι η μείωση των σφαλμάτων ή του φόρτου εργασίας, ούτε καν η θεραπεία του καρκίνου. Είναι η ευκαιρία να αποκατασταθεί η πολύτιμη και πατροπαράδοτη σύνδεση και εμπιστοσύνη -η ανθρώπινη επαφή- μεταξύ ασθενών και γιατρών».