«Ηφαίστειο»: Δώδεκα πρόσωπα, έντεκα διηγήματα, ένας πρωταγωνιστής

Mια ομάδα δημιουργικής γραφής αποδεικνύει ότι συγγραφέας γίνεσαι, δεν γεννιέσαι. Και ίσως να δημιουργεί αμφιβολίες και ερωτηματικά στους αυτοδίδακτους: Θα ήμουν καλύτερος συγγραφέας αν είχα διδαχθεί πώς να αφηγούμαι ιστορίες; Αν μου είχαν δείξει πώς γίνεται η δουλειά; Αν με έβαζαν να κάνω ασκήσεις; Πρόκειται για ένα εργαστήρι που διευθύνει εδώ και δέκα χρόνια ο συγγραφέας Κώστας Κατσουλάρης: τώρα, αυτό το εργαστήρι που αποτελείται από ένα μικρό σταθερό πυρήνα και κατά καιρούς προστίθενται καινούργια μέλη— εξέδωσε τον δεύτερο συλλογικό του τόμο. Στόχος τους ήταν να μάθουν την τέχνη της αφήγησης: έχουν διανύσει μακρύ δρόμο. Το βιβλίο «Ηφαίστειο» που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ιωλκός είναι, όπως γράφει στον πρόλογο ο Κώστας Κατσουλάρης, «προϊόν δημιουργικής διάθεσης και αγάπης μεταξύ των μελών μιας ομάδας λογοτεχνικής γραφής. Πριν από σχεδόν μια δεκαετία βγάλαμε  […] το "Μαθαίνοντας ποδήλατο" (εκδόσεις Κέδρος, 2013). Κάποιες και κάποιοι από εκείνη τη συντροφιά είναι ακόμη εδώ.»

Η ιδέα που γέννησε αυτό το δεύτερο βιβλίο είναι η εξής: Μια ομάδα δημιουργικής γραφής —δέκα μαθητές και ο «δάσκαλος»— πηγαίνουν στη Νίσυρο για ένα τριήμερο εντατικής δουλειάς. Είναι το πρώτο Πάσχα μετά την πανδημία. Τη Δευτέρα του Πάσχα, μέρα επιστροφής στην Αθήνα, ο καιρός χαλάει ξαφνικά: απαγόρευση απόπλου· αναπάντεχη παράταση της διαμονής στο νησί· ψυχική αναταραχή αλλά και ευκαιρία αναστοχασμού και διευθέτησης εκκρεμοτήτων που έχουν χρονίσει. Κάθε μαθητής ανέλαβε να γράψει ένα διήγημα 2.000 έως 3.500 λέξεων, από την οπτική γωνία ενός προσώπου που είχε πλάσει ο ίδιος και του οποίου τα χαρακτηριστικά (επάγγελμα, ηλικία, φύλο, προτιμήσεις κτλ.) είχε γνωστοποιήσει από πριν στην ομάδα. Σε ορισμένες περιπτώσεις «άβαταρ» και μαθητής μοιάζουν, σε άλλες όχι και τόσο. Οι μαθητές έγραψαν τα διηγήματά τους διαδοχικά, έτσι που ο δεύτερος να έχει ήδη διαβάσει το διήγημα του πρώτου, ο τρίτος τα διηγήματα των δύο προηγηθέντων και ούτω καθεξής, χωρίς ωστόσο να συνεχίζει το διήγημα του προηγούμενου. Το κάθε διήγημα είναι αυτοτελές. Ο μυθοπλαστικός «δάσκαλος», ο 52χρονος Ντίνος, πεζογράφος και παλιότερα ποιητής από τη Θεσσαλονίκη, δεν έχει δικό του κείμενο στο βιβλίο· έμεινε χωρίς φωνή· αυτή ήταν η τιμωρία του για κάποιες μικρές κρίσεις έπαρσης. Πάντως, ο Κώστας Κατσουλάρης ανέλαβε να καταγράψει στο τέλος τη μαρτυρία του Παντελή, του επιστάτη του ξενώνα· και μ’ αυτή ολοκληρώνεται ένας τόμος γεμάτος φρεσκάδα, διαφορετικές φωνές και με γλωσσική επιμέλεια ενός μέλους της ομάδας, του Μάνου Μπονάνου.

Το «Ηφαίστειο» ένα δείγμα πολιτισμού. Παραπονιόμαστε συχνά για την Ελλάδα, και με το δίκιο μας, αλλά πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι ποτέ δεν έλειπαν οι πρωτοβουλίες και η δημιουργικότητα· οι θύλακες πνεύματος και αναζήτησης που δεν πολυφαίνονται αλλά που δρουν χαμηλόφωνα και μας πηγαίνουν μπροστά. Ποτέ δεν έλειπαν, αλλά τώρα, στο παρόν, είναι περισσότεροι και καλύτεροι: νέες γενιές θα μας γλιτώσουν από τον επαρχιακό μας λογιοτατισμό.

Τα διηγήματα του τόμου είναι το ένα καλύτερο από το άλλο και τόσο διαφορετικά μεταξύ τους ώστε υπογραμμίζουν την ανθρώπινη μοναδικότητα: η Μαρία Καλιόρη τοποθετεί, με έμμεσο τρόπο, την ιστορία της στο Τσερνόμπιλ· η Μαρία Διαμάντη στην Αυστραλία· η Χριστίνα Μουκούλη, η Γιώτα Κοκκίνου, η Δήμητρα Πισκοπάνη αφηγούνται με μπρίο την παραμονή στη Νίσυρο· ο Μάνος Μπονάνος έγραψε στην πραγματικότητα το treatment μιας κωμικής ταινίας μικρού μήκους. Η καταγραφή της Λήδας Μιχαλοπούλου είναι απολαυστική· το «Nevermind» του Γιάννη Μπουγιούκα φαίνεται σαν πρόπλασμα μυθιστορήματος· η Ιωάννα Περλίγκα πιάνει με μαεστρία το νήμα από τη Μαρία Διαμάντη· η Μαργαρίτα Γ. ανατρέπει, ανεβάζοντας τους τόνους, το ύφος καλού παιδιού που διατρέχει το βιβλίο. Και το οποίο, αν δεν είχε προηγηθεί ο Μalcolm Lowry, φαντάζομαι ότι θα είχε τον τίτλο «Κάτω από το ηφαίστειο».