«Έτη Φωτός» του Γκέοργκ Κρίστοφ Λίχτενμπεργκ

Ο 21ος αιώνας δεν φαίνεται ελπιδοφόρος. Έχει δείξει τα δόντια του από την αρχή του και συγκεκριμένα με την επίθεση του θρησκευτικού Ισλάμ στην επάρατη Δύση, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Επιπροσθέτως, ενώ στην Ελλάδα της τρυφηλότητας και του απέραντου γαλάζιου, νομίζαμε ότι το μετα-αποκαλυπτικό σκηνικό των καταρρευσάντων κτιρίων, των υστερικών Αμερικανών που ούρλιαζαν και της αγωνίας του δυτικού πολιτισμού να επιβιώσει, ήταν κάτι που δεν αφορούσε την ωραιότερη χώρα του κόσμου, βιώνουμε στο πετσί μας τα αποτελέσματα αυτής της βαναυσότητας, είκοσι ένα χρόνια μετά, με ευφάνταστες φιοριτούρες αντιστασιακής πρόζας στην λογική και κινήματα ναρκισσιστών με προβληματική οδοντοστοιχία: QAnon, αντιεμβολιαστές, νεοκομμουνιστική παράνοια, δυσδιάκριτα όρια μεταξύ της αριστεράς και του πολιτικού ισλάμ, ουφολογία για αρχαρίους, reptilians, μαγική σκέψη, φονταμενταλιστική λατρεία σε οτιδήποτε μη ευρωπαϊκό, σεξουαλικές ταυτότητες που απαιτούν πιστοποιητικό έγκρισης από την κοινότητα αλλιώς θεωρείσαι αποκλίνων, απέχθεια προς την οικουμενικότητα εκτός κι αν φοράς μαύρα, ακούς αντάρτικα/death metal και συμμετέχεις στις δραστηριότητες του Στολίσκου της Ελευθερίας, αντιδημοκρατική μανία με αναφορές στο χάος που εκπέμπεται από τα wi-fi.

Σε αυτό το απεχθές σκηνικό, δεν ξέρω αν ο Διαφωτισμός αφορά κανέναν πια. Όλοι οι μεγάλοι διανοητές −από τον Thomas Hobbes στον de Condorcet και από τον Francis Bacon στον Ρουσώ (ναι, ναι, ο τελευταίος ήταν τζαναμπέτης και δυσκοίλιος πνευματικά, ουδείς τέλειος) −, με την Αγγλία πρωτοπόρο στην οικοδόμηση του κράτους (proprie!) ήδη απ’ τον 11ο αιώνα και με την ελπίδα ότι η ευτυχία είναι εφικτή και χειροπιαστή, αποτελούσαν τη βάση της ζωής για την επίτευξη της ευτυχίας με βάση τον Νόμο, τη δημοσιονομική πολιτική και τις κοινωνικές βάσεις της εξουσίας. Με όλα τα παραθέτοντα της πρώτης παραγράφου, παρέα με το peer pressure της εκάστοτε αδικημένης ομάδας, δεν νομίζω ότι η χαρά της ύπαρξης, την οποία οφείλουμε να ασκούμε καθημερινά και να είμαστε ευγνώμονες, υπάρχει σε αφθονία σήμερα. Νομίζω ότι ο Γκέοργκ Κρίστοφ Λίχτενμπεργκ θα μειδιούσε πονηρά ξέροντας πως ό,τι θεραπεύει (όλα τα παραπάνω δηλαδή), επιβεβαιώνει την ύπαρξη του πνεύματος. Αλλά πού τέτοια ανεμελιά. Προέχουν τα συνθήματα και οι σηκωμένες γροθιές για τον παράδεισο των Χειμερινών Ανακτόρων, με τα απομνημονεύματα της Ru Paul ανά χείρας.

Οι εκδόσεις Κέδρος, με όχημα την πολύ καλή μετάφραση του Κώστα Νησιώτη και τον πανέμορφο σχεδιασμό εξωφύλλου, όπως πάντα από την Ξένια Τρύφωνος, μας παρουσιάζουν στα «Έτη φωτός» τον μικρό Γκέοργκ Κρίστοφ ο οποίος με κάκιστη σωματική διάπλαση, ευερέθιστος, επιλεκτικά μονόχνοτος, υποχόνδριος αλλά με πάθος για την γραφή και την ανάγνωση, εξελίσσεται μεγαλώνοντας σε βιογράφο, διαπρεπή επιστήμονα (ποιος γνωρίζει για τα σχήματα Λίχτενμπεργκ;), κριτικό θεάτρου και συγγραφέα σάτιρας, ταξιδιωτικών εντυπώσεων, γλωσσικών παρατηρήσεων και εξονυχιστικών αναλύσεων πάνω στις χαλκογραφίες του χαράκτη Χόγκαρθ, με απαράμιλλο κυνισμό, αποστρεφόμενος την θανατική ποινή, έμπλεος κριτικής σκέψης και συγγραφικής ελαφρότητας υψηλού κάλλους. Διαβάζοντάς τον, έχεις την αίσθηση ότι γράφει ένα παιδί λίγο πριν την προεφηβεία αλλά με βαθιά γνώση ώριμου ανθρώπου, για τον κόσμο και την αισθητική του 18ου αιώνα, παρόλη την κύφωση, την φιλάσθενη  και υπερευαίσθητη ιδιοσυγκρασία του ανά περιόδους. Θαυμάζεις την απουσία σοβαροφάνειας, την κατάρτισή του, την εντύπωση που σου δίνει όταν σου προσφέρει τις λέξεις στο χαρτί με απλό και ευσύνοπτο τρόπο, αποφεύγοντας σχοινοτενείς αναλύσεις για την ύπαρξη, κουραστικές περιγραφές για το Επέκεινα και χαριτωμενιές μπαρουτοκαπνισμένης πένας επειδή έτσι προστάζει το Zeitgeist της τότε εποχής.

Στην ανθολόγηση των σημειωματάριών του ο αναγνώστης στέκεται ενεός στον πλούτο της σκέψης του η οποία δεν κουράζει. Από τα μάτια μας περνούν αναφορές σε άλλους διανοητές και επιστήμονες όπως ο Κίρκεγκωρ, (Το Κεντρί Της Ύπαρξης από τις ίδιες εκδόσεις είναι αριστούργημα), ο Κέστνερ, ο Steele, ο Μέγας Κλόπστοκ, ο Ροσφουκό, η εμμονή του με τον Leibniz, ενώ ο ίδιος γράφει για ό,τι τον απασχολεί με όλες του τις αισθήσεις. Τολμώ να πω ότι ο Λίχτενμπεργκ κερδίζει σε όλα τα σημεία, διότι ό,τι γράφει διέρχεται μέσα από ένα πρίσμα ψυχολογικής σοφίας, η οποία δεν χρειάζεται αυστηρή ακαδημαϊκή ευφυΐα, ούτε συγγράμματα από τα πανεπιστήμια της εποχής για να πιστοποιηθεί κατάλληλη προς ανάγνωση από τους versed ή μη. Φιλοσοφεί, αφορίζει και θεραπεύει με βοηθούς τα αστέρια, τον ανθρωπισμό, την Ομορφιά, την παιδική ηλικία, τις εσώτερες σκέψεις που ηχούν ως θέσφατα αλλά θεραπεύουν πληγές, την εξέλιξη του εαυτού, την καρδιά και το στόμα. Θα ήταν άχαρο να παραθέσω τσιτάτα ή να αναλύσω με υπερβολικό βάθος τα ανοιχτά τοπία στα κείμενα του συγκεκριμένου ανθρώπου. Δεν έχω ούτε τις γνώσεις, ούτε την ενσυναίσθηση που απαιτείται για τέτοια εγχειρήματα. Έχω την αίσθηση ότι στον Λίχτενμπεργκ, όταν προσπαθείς να μιλήσεις για τα γραπτά του, τα ίδια γραπτά πετούν στον αέρα και μένεις μετέωρος με μια αίσθηση μακρινής γνώσης, ενώ όταν τον διαβάζεις, οι ίδιες οι λέξεις παίζουν κρυφτό και σε εμπαίζουν συγχρόνως, αφήνοντάς σε γυμνό μέχρι την επόμενη ανάγνωση και την διαφορετική πρόσληψη.

Ο μεταφραστής στο Αντί Προλόγου κείμενό του διαπιστώνει ότι η εποχή μας απέχει έτη φωτός από τα Σημειωματάρια του Λίχτενμπεργκ. Προσθέτω ότι όταν οι Βορειοευρωπαίοι ξεκίνησαν την άνοδο προς τον πολιτισμό και το Φως πριν τετρακόσια περίπου χρόνια, όλοι εμείς τρώγαμε βελανίδια.