Νίκο Μιούλι: Μοντεβέρντι, μια παλιά συνταγή με απρόσμενη γεύση

Η Εθνική Λυρική Σκηνή εγκαινιάζει τη σεζόν 2026/27 με μια μεγάλη διεθνή συμπαραγωγή με το βρετανικό Φεστιβάλ του Γκλάιντμπορν και τη Μητροπολιτική Όπερα της Νέας Υόρκης. Για πρώτη φορά στην ιστορία της ανεβάζει τον «Ορφέα» του Κλάουντιο Μοντεβέρντι. Η όπερα, που πρωτοπαρουσιάστηκε το 1607 στη Μάντοβα, παρόλο που δεν είναι η πρώτη που γράφτηκε, θεωρείται σημείο αναφοράς στην ιστορία της μουσικής, καθώς σηματοδοτεί τη γέννηση της όπερας ως ολοκληρωμένης δραματικής τέχνης. Ο Μοντεβέρντι, μέσα από το λιμπρέτο του Αλεσάντρο Στρίτζο, πλάθει ένα νέο έργο όπου ο λόγος, η μουσική και η δράση λειτουργούν αδιαχώριστα, υπηρετώντας με μοναδική αμεσότητα τον μύθο του Ορφέα, μια ιστορία όπου ο έρωτας, η απώλεια και η δύναμη της τέχνης συναντιούνται με τον θάνατο.

Τη σκηνοθεσία της συναρπαστικής αυτής παραγωγής υπογράφει ο Γουίλιαμ Κέντριτζ. Ο κορυφαίος εικαστικός αντιμετωπίζει τη συγκεκριμένη όπερα ως ένα έργο ανοιχτό σε νέες αναγνώσεις και δημιουργεί ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο σύμπαν με εικόνες που γεννιούνται μπροστά στον θεατή, σβήνονται και μετασχηματίζονται σε νέες. Η πρεμιέρα της δόθηκε τον περασμένο Ιούνιο στο Φεστιβάλ του Γκλάιντμπορν και η υποδοχή από κοινό και κριτικούς ήταν ιδιαίτερα θερμή.

Η παράσταση, βέβαια, που θα παρακολουθήσουμε στην Αθήνα θα έχει μια σημαντική διαφορά. Ο ήχος της ορχήστρας δεν θα μοιάζει ακριβώς με τον Μοντεβέρντι που ίσως έχουμε στο μυαλό μας, με το τσέμπαλο, τη θεόρβη, τη βιόλα ντα γκάμπα και τα κορνέτα. Η μουσική του έργου δεν θα ακουστεί με όργανα εποχής όπως στο Γκλάιντμπορν. Στην ενορχήστρωση του Νίκο Μιούλι, που πρωτοπαρουσιάστηκε στην Όπερα Σάντα Φε του Νέου Μεξικού το 2023 και θα χρησιμοποιηθεί και στο ανέβασμα της παραγωγής στη Μητροπολιτική Όπερα της Νέας Υόρκης, η μουσική επένδυση του έργου θα γίνει με σύγχρονα όργανα.

Ο διακεκριμένος Αμερικανός συνθέτης σύγχρονης ορχηστρικής μουσικής και όπερας και ενορχηστρωτής, συνεχίζοντας μια μακρά παράδοση αναβιώσεων του «Ορφέα» στον 20ό αιώνα, με ενορχηστρώσεις από πρωτοπόρους συνθέτες όπως ο Πολ Χίντεμιτ και ο Λουτσιάνο Μπέριο, μετέφερε με μαεστρία τη μουσική του παρελθόντος στη δική του μουσική γλώσσα, κατορθώνοντας, όπως έγραψαν οι New York Times, «να χρησιμοποιήσει τα εργαλεία μιας σύγχρονης ορχήστρας, διατηρώντας τη διαφάνεια των παλαιών οργάνων και χωρίς να διολισθήσει σε υπερβολικά ρομαντικό ήχο».

Ο Νίκο Μιούλι μάς μίλησε για τον δικό του «Ορφέα» και την προσέγγισή του στο μουσικό σύμπαν του Μοντεβέρντι.

Ξεκινώντας την ενορχήστρωση στον «Ορφέα» του Μοντεβέρντι, πού βάλατε το όριο ανάμεσα στην πιστότητα στον συνθέτη και στη δική σας δημιουργική έκφραση;

Το γεγονός ότι γνώριζα ότι θα έγραφα για όργανα μιας σύγχρονης ορχήστρας, που εκείνος δεν είχε στη διάθεσή του, μου έδωσε τεράστια ελευθερία. Φυσικά, η αρχική παρτιτούρα περιέχει συγκεκριμένες ενορχηστρωτικές οδηγίες, τις οποίες προσπάθησα να σεβαστώ όσο το δυνατόν περισσότερο.

Αισθανθήκατε ότι μπαίνετε σε διάλογο με τους παλαιότερους «μεταφραστές» του «Ορφέα» ή προσπαθήσατε συνειδητά να απομακρυνθείτε από τις προσεγγίσεις τους;

Ευτυχώς που υπάρχει το προηγούμενο, που, δηλαδή, έχουν ενορχηστρώσει κι άλλοι Μοντεβέρντι πριν από εμένα. Ωστόσο, όταν δέχτηκα να αναλάβω το έργο, άκουσα την ενορχήστρωση του καθενός από αυτούς κι έπειτα δεν ξανάκουσα τίποτα!

Όταν αντικαθιστούσατε στην παρτιτούρα ένα παλαιό όργανο με ένα σύγχρονο, αναζητούσατε το ίδιο ηχόχρωμα, την ίδια μουσική λειτουργία ή το ίδιο δραματουργικό αποτέλεσμα;

Νομίζω ότι είναι ένας συνδυασμός όλων των παραπάνω. Σίγουρα δεν προσπαθούσα να ζητήσω από τους μουσικούς να μιμηθούν παλαιότερους τρόπους εκτέλεσης. Μόλις αποφασίσεις να χρησιμοποιήσεις σύγχρονα όργανα, νομίζω ότι πρέπει να παραμείνεις σ’ αυτή την επιλογή και να μην ανησυχείς υπερβολικά για το αν πρόκειται για «αντικατάσταση», «ενίσχυση» ή οτιδήποτε άλλο. Είναι σαν να χρησιμοποιείς τα σύνεργα που έχεις στην κουζίνα σου για να φτιάξεις μια πολύ παλιά συνταγή.

Πολλοί λένε πως ένας από τους κινδύνους της ερμηνείας του Μοντεβέρντι με σύγχρονη ορχήστρα είναι ότι η μουσική μπορεί να αποκτήσει έναν υπερβολικά πλούσιο ήχο. Εσείς τον αποφύγατε;

Το ελπίζω. Θέλω όμως το αποτέλεσμα να είναι το ίδιο γεμάτο, δραματικό και συναρπαστικό, ακριβώς όπως το πρωτότυπο. Η ενορχήστρωση του Μοντεβέρντι (και η σύνθεση, φυσικά) είναι πλούσια, άγρια και ξέφρενη και ελπίζω να τον τίμησα!

Ο Γουίλιαμ Κέντριτζ, τοποθετώντας τη δράση του Ορφέα περίπου στο 1910, μια εποχή που απέχει πολύ από τον Μοντεβέρντι αλλά και από εμάς, δημιουργεί έναν χώρο όπου ο αρχαίος μύθος συναντά τη νεότερη ιστορία. Μέσα σ’ αυτό το ενδιάμεσο χρονικό τοπίο πώς πιστεύετε ότι θα λειτουργήσουν οι δικές σας ενορχηστρωτικές επιλογές;

Στην πραγματικότητα, έχοντας δουλέψει το πρότζεκτ του «Ορφέα» με βάση τη σκηνοθεσία του Γιουβάλ Σάρον στη Σάντα Φε, η προσέγγιση του Κέντριτζ θα είναι μια ωραία έκπληξη και για μένα.

Έχετε κινηθεί σε πολύ διαφορετικούς μουσικούς κόσμους – από τη σύγχρονη όπερα και την ορχηστρική μουσική έως την παλαιά μουσική. Αυτές οι διαφορετικές μουσικές γλώσσες επηρεάζουν η μία την άλλη στη δική σας σύνθεση;

Απολύτως, αν και δεν ξέρω ακριβώς πώς. Αλλά δεν το σκέφτομαι και πολύ. Το να δουλεύεις σε διαφορετικά πεδία και «είδη» (μισώ αυτή τη λέξη!) μοιάζει πολύ με το να ζεις σε μια σύγχρονη πόλη με μακρά ιστορία. Δυστυχώς δεν έχω έρθει ποτέ στην Ελλάδα, αλλά ζούσα στην Ιταλία και η Ρώμη μού δίνει αυτή την αίσθηση. Η αποθήκη του μπακάλικου από όπου αγοράζεις το απορρυπαντικό σου είναι χτισμένη μέσα σε ένα κελάρι του 3ου αιώνα. Μια γυναίκα χρησιμοποιεί το ChatGPT από το κινητό της, ενώ στέκεται μπροστά από ένα παρεκκλήσι του 17ου αιώνα…

Έχετε συνθέσει δική σας μουσική με θέμα τους σύγχρονους μύθους, όπως στην όπερα «Two Boys». Με τον «Ορφέα» επιστρέψατε σε έναν από τους μεγάλους αρχετυπικούς μύθους. Τι σας δίδαξε η επαφή σας με τον Μοντεβέρντι σχετικά με το πώς ένας συνθέτης σήμερα μπορεί να αφηγηθεί μια ιστορία που έχει ήδη ειπωθεί εδώ και αιώνες;

Πολύ καλή ερώτηση! Νομίζω ότι αυτό που έμαθα μέσα από αυτό το έργο ήταν η δύναμη της μουσικής να σηκώνει πολύ βαριές πέτρες αλλά και να ρίχνει φως στις μικρές λεπτομέρειες. Αντιλαμβάνεσαι πόσο «ρωμαλέα» είναι –αρμονικά, ενορχηστρωτικά και σε δραματουργικό επίπεδο– όταν αφηγείται μια πραγματικά μεγάλη ιστορία για πραγματικά μεγάλες ιδέες. Μετά όμως ζουμάρεις και βλέπεις μόνο μια μικρή νότα, ένα σολ δίεση, που κάνει την ανθρώπινη πλευρά της ιστορίας ξαφνικά συγκινητική και αληθινή.

Υπάρχει κάτι στη μουσική του Μοντεβέρντι που θα θέλατε να «κλέψετε» ως συνθέτης;

Η έκπληξη των αρμονιών. Κάθε λεπτό της μέρας που δούλευα πάνω σ’ αυτό το έργο, ανακάλυπτα κάτι περίπλοκο και θαυμαστό που είχε κάνει. Πολλοί μουσικοί της ορχήστρας, οι περισσότεροι από τους οποίους είχαν ελάχιστη σχέση με την παλαιά μουσική, με πλησίαζαν στις πρόβες και με ρωτούσαν πόσες από τις αρμονίες ήταν δικές μου! Έμεναν με το στόμα ανοιχτό όταν τους έλεγα ότι ήταν 100% Μοντεβέρντι – κάθε παράξενο χρωματικό στοιχείο, κάθε αναπάντεχη ημι-καντέντσα που το 2026 ακούγεται το ίδιο σύγχρονη όπως και το 1607!

Το κοντίνουο των συναισθημάτων

Στη μουσική μπαρόκ, το κοντίνουο (ή μπάσο κοντίνουο) δεν είναι απλώς μια τεχνική συνοδείας, ένας «ρυθμός» στο background, αλλά το θεμέλιο ολόκληρης της μουσικής δομής της όπερας, καθώς εξυπηρετεί τη δραματουργία (πλοκή, συναισθήματα, θεατρικότητα). Στον «Ορφέα», για παράδειγμα, ο Μοντεβέρντι χρησιμοποιεί «φωτεινά» και «σκοτεινά» όργανα κοντίνουο για να διαχωρίσει τον Πάνω από τον Κάτω Κόσμο. Ακόμα όμως και ένας λόγιος ερμηνευτής πρέπει να επιλέξει το πώς θα παίξει τα μέρη του κοντίνουο, επειδή στις παρτιτούρες του ο Μοντεβέρντι παραλείπει κρίσιμες λεπτομέρειες – σαν να αφήνει χώρο στους μουσικούς. Αυτός είναι κι ένας από τους λόγους που πολλοί συνθέτες θέλησαν να δοκιμάσουν τις δυνάμεις τους στην επανενορχήστρωση ή τη διασκευή του «Ορφέα».

Ο Νίκο Μιούλι έχει περιγράψει την ενορχήστρωση των μερών του κοντίνουο ως μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις του έργου. Τον ρωτώ για τις δυσκολίες που τυχόν συνάντησε.

Μου απαντά: «Το κοντίνουο καθαυτό δεν ήταν τόσο δύσκολο – είναι, θα έλεγα, ένα οπτικό εφέ. Φανταστείτε να υπάρχει έντονη ορχηστρική δραστηριότητα και ξαφνικά να ακούγεται μόνο ένα λαούτο ή ένα τσέμπαλο. Είναι σαν ο φακός να εστιάζει σε μία και μοναδική λεπτομέρεια.

Σ’ αυτόν τον ήχο, όποιος κι αν είναι, πρέπει να εστιάσεις κι εσύ, και ταυτόχρονα να είσαι δραματουργικά συναφής. Στο περιβάλλον μιας μεγάλης σύγχρονης ορχήστρας θεώρησα ότι δεν θα είχε νόημα να αναλάβει αυτόν τον ρόλο π.χ. ένα κίμπορντ. Έπρεπε να δημιουργήσω ένα εσωτερικό “μικρό σύνολο” με άρπα, πληκτροφόρο όργανο, ξύλινα πνευστά… Ουσιαστικά έπρεπε να επαναπροσδιορίσω τη δραματουργική λειτουργία του κοντίνουο».

***

Info
Ορφέας - Κλάουντιο Μοντεβέρντι

Συντελεστές

Μουσική: Κλάουντιο Μοντεβέρντι. Ενορχήστρωση: Νίκο Μιούλυ. Μουσική διεύθυνση: Κωνσταντίνος Τερζάκης. Σκηνοθεσία: Ουίλλιαμ Κέντριτζ. Συνεργάτης σκηνοθέτης, αναβίωση σκηνοθεσίας: Λυκ Ντε Βιτ. Σκηνικά: Σαμπίν Τώυνισσεν. Κοστούμια: Γκρέτα Χόιρις. Χορογραφία: Γκρέγκορυ Μακόμα. Αναβίωση χορογραφίας: Τουλάνι Τσάουκε. Φωτισμοί: Ουρς Σαίνεμπαουμ. Συνεργάτης φωτιστής: Τομ Ουώρρεν. Βίντεο: Γιάνους Φουσέ. Χειρισμός βιντεοπροβολών: Κιμ Γκάννινγκ. Διεύθυνση χορωδίας: Αγαθάγγελος Γεωργακάτος

Παίζουν: Ορφέας: Χρήστος Κεχρής. Μουσική / Ευρυδίκη / Ηχώ: Μαρία Κωστράκη. Αγγελιαφόρος / Ελπίδα: Μαίρη-Έλεν Νέζη. Nύμφη: Μαρία Μητσοπούλου. Χάροντας: Μάριος Σαραντίδης. Περσεφόνη: Θεοδώρα Μπάκα. Πλούτωνας: Πέτρος Μαγουλάς. Α΄ Βοσκός / Πνεύμα: Γιάννης Καλύβας. Β΄ Βοσκός / Πνεύμα: Σωτήρης Τριάντης. Γ΄ Βοσκός / Πνεύμα: Άγγελος Κυδωνιεύς. Δ΄ Βοσκός / Πνεύμα: Γιώργος Παπαδημητρίου. Απόλλωνας: Νίκος Κοτενίδης. Δύο πνεύματα: Παναγιώτης Πρίφτης, Κωνσταντίνος Καραγεωργίου. Χορευτές / ερμηνευτές: Τουλάνι Τσάουκε (30/10, 1/11). Άλμπερτ Φάνα Τσαμπαλάλα (4, 6, 8, 10, 12, 14/11). Χορεύτρια / Ευρυδίκη: Νοσιπίγουο Σαμέντε. Με την Ορχήστρα και τη Χορωδία της ΕΛΣ

Πληροφορίες
Ημερομηνίες: 30 Οκτ 2026, 01, 04, 06, 08, 10, 12, 14 Νοε 2026
Ώρα έναρξης: 19.30 (Κυριακή 1/11: 18.30, 8/11: 20.00)
Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος Εθνικής Λυρικής Σκηνής – ΚΠΙΣΝ
Συμπαραγωγή με το Φεστιβάλ Γκλάιντμπορν και τη Μητροπολιτική Όπερα της Νέας Υόρκης
Η παραγωγή υλοποιείται με τη στήριξη της δωρεάς του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ) για την ενίσχυση της καλλιτεχνικής εξωστρέφειας της ΕΛΣ.