Η νέα φάση του Κωνσταντίνου Ρήγου

Φεβρουάριος του 1968, Παρίσι. Η απομάκρυνση του θρυλικού Ανρί Λανγκλουά από τη Cinémathèque française προκαλεί εξέγερση στους ανθρώπους του σινεμά και βγάζει στους δρόμους σκηνοθέτες, κριτικούς, φοιτητές και σινεφίλ. Η Cinémathèque ήταν αρχείο, αίθουσα προβολών, τόπος συνάντησης και, κυρίως, ένα άτυπο μεγάλο σχολείο κινηματογράφου. Εκεί είχαν μεγαλώσει βλέποντας ταινίες ο Γκοντάρ, ο Τριφό και μια ολόκληρη γενιά της Νουβέλ Βαγκ. Η υπόθεση Λανγκλουά γίνεται έτσι ένα από τα πολιτιστικά προοίμια της έκρηξης που θα ξεσπάσει λίγους μήνες αργότερα και θα μείνει γνωστή ως Μάης του ’68.

Και μέσα σ’ αυτό ακριβώς το Παρίσι γεννιούνται οι Dreamers. Ο Μάθιου, ένας νεαρός Αμερικανός σινεφίλ, στις κινητοποιήσεις για την Ταινιοθήκη γνωρίζει δύο Γάλλους, την Ιζαμπέλ και τον Τεό, δίδυμα αδέλφια. Τον παίρνουν μαζί τους στο τεράστιο οικογενειακό τους διαμέρισμα και, όσο έξω οι δρόμοι γεμίζουν διαδηλωτές, οι τρεις τους κλείνονται σ’ έναν δικό τους κόσμο: βλέπουν τη ζωή μέσα από το σινεμά, μιμούνται σκηνές και σταρ, ερωτεύονται, ανταγωνίζονται, δοκιμάζουν τα όρια της φιλίας, της επιθυμίας και της ελευθερίας.

Η ιστορία ξεκίνησε ως το μυθιστόρημα «The Holy Innocents» του Γκίλμπερτ Αντέρ, ξαναγράφτηκε αργότερα ως «The Dreamers» και έγινε η πολυσυζητημένη ταινία του Μπερνάρντο Μπερτολούτσι που γνωρίσαμε το 2004 – μια ταινία που άφησε πίσω της εικόνες σχεδόν αδύνατο να ξεχαστούν: το παρισινό διαμέρισμα, τον κόκκινο μπερέ της Ιζαμπέλ, το μπάνιο, τα γυμνά σώματα, το τρέξιμο στο Λούβρο, τα αποσπάσματα από Γκοντάρ και κλασικό Χόλιγουντ.

Τώρα το «The Dreamers» περνά από την οθόνη στη σκηνή. Ο Κωνσταντίνος Ρήγος ανεβάζει στο Σύγχρονο Θέατρο τη θεατρική διασκευή του έργου από τον Τομ Κίνινμοντ, στην πρώτη παγκόσμια σκηνική παρουσίασή του. Βρήκαμε τον Κωνσταντίνο στις πρόβες, να στήνει αυτά τα τρία ονειροπόλα, σινεφίλ, γυμνά παιδιά –την πρωτοεμφανιζόμενη Ινώ Αθανασιάδου, τον νικητή του φετινού Βραβείου Χορν Βασίλη Μπούτσικο και τον Νικόλα Χαλκιαδάκη– πάνω σ’ ένα τεράστιο κρεβάτι, εκεί όπου η φιλία, ο έρωτας, ο ανταγωνισμός και η επανάσταση γίνονται το ένα σώμα της τριγωνικής τους σχέσης.

Κωνσταντίνος Ρήγος στην ATHENS VOICE: Το The Dreamers έρχεται για πρώτη φορά στο θέατρο

— Το «The Dreamers», λοιπόν, είναι ένα βιβλίο που ο συγγραφέας του, ο Γκίλμπερτ Αντέρ, δεν το αγαπούσε ιδιαίτερα. Ο αρχικός του τίτλος ήταν «The Holy Innocents», όταν όμως ο Μπερτολούτσι αποφάσισε να το κάνει ταινία, ο Αντέρ το ξαναέγραψε, αλλάζοντάς του και τον τίτλο.

Ακριβώς. Ο συγγραφέας για χρόνια δεν ήθελε να γίνει ταινία το βιβλίο του. Τελικά αποφάσισε να το δεχτεί και το έκανε σενάριο μαζί με τον στενό του συνεργάτη, τον Τομ Κίνινμοντ, ο οποίος το μεταφέρει τώρα στο θέατρο, με την παγκόσμια πρεμιέρα φέτος στην Αθήνα. Το βιβλίο είναι αρκετά διαφορετικό από την ταινία. Είναι πιο προκλητικό, έχει διαφορετικό τέλος και εμβαθύνει διαφορετικά τόσο στα πολιτικά γεγονότα όσο και στις σχέσεις των ηρώων. Και αυτό είναι το ενδιαφέρον του θεατρικού.

Ο Μάης του ’68 και η επανάσταση για το σινεμά

— Σε όλη αυτή την ιστορία βλέπουμε τους ήρωες να ξεσηκώνονται για το σινεμά, για την αγάπη τους για το σινεμά, στην οποία πάει να επέμβει το κράτος, η εξουσία. Αυτό σήμερα ακούγεται σχεδόν εξωτικό. Πώς κάνεις έναν σημερινό νέο άνθρωπο να καταλάβει ότι κάποτε η τέχνη μπορούσε να είναι και λόγος να κατέβεις στον δρόμο;

Νομίζω ότι και τώρα συμβαίνει, αλλά με άλλον τρόπο. Έχει συμβεί πολλές φορές να κινητοποιηθεί κόσμος για θέματα που αφορούν την τέχνη – θυμάσαι, για παράδειγμα, τι έγινε όταν έκλεισε το Ιντεάλ. Εδώ, βέβαια, μιλάμε για μια άλλη εποχή. Η υπόθεση της Ταινιοθήκης είναι ένα από τα γεγονότα που προαναγγέλλουν όσα θα ακολουθήσουν: οι φοιτητικές κινητοποιήσεις κλιμακώνονται, οι εργάτες κατεβαίνουν στους δρόμους και η εξέγερση γενικεύεται. Η Ταινιοθήκη λειτουργεί και συμβολικά: μαζί της επιχειρείται να κλείσει μια πόρτα στο ελεύθερο πνεύμα, την ελεύθερη διακίνηση ιδεών.

— Ιστορικά, πάντως, τα γεγονότα του Μάη του ’68 ξεκίνησαν από τις διαμαρτυρίες για τη Cinémathèque.

Ναι, και αυτό έχει ενδιαφέρον: μέσα από την υπεράσπιση ενός χώρου πολιτισμού εκφράζεται η διεκδίκηση ενός άλλου τρόπου ζωής και σκέψης. Σήμερα ο τρόπος με τον οποίο γίνονται οι «επαναστάσεις» είναι τελείως διαφορετικός. Πολλές φορές τις βλέπουμε στα social media, οπότε πρόκειται για πιο ασφαλείς επαναστάσεις. Με ενδιαφέρει ένας νέος άνθρωπος, πέρα από το ερωτικό τρίγωνο, να δει πώς εκείνη η γενιά αντιλαμβανόταν την αξία των πραγμάτων.

Ένα ερωτικό τρίγωνο σαν χορογραφία

— Μια αναπόφευκτη ερώτηση: Ως χορογράφος, πώς είδες την ερωτική σχέση των τριών παιδιών; Θα μπορούσαμε να πούμε πως είναι μια χορογραφία;

Είναι χορογραφία. Είναι ένα σύμπλεγμα και αυτό είναι ένα βασικό μοτίβο της παράστασης: το πώς τα τρία πρόσωπα συμπλέκονται μεταξύ τους. Υπάρχει και μια αναφορά, μέσα από το βιβλίο, στη «Σχεδία της Μέδουσας». Δημιουργώ λοιπόν ένα σύμπλεγμα από αυτούς τους τρεις, από το οποίο κάποιος μπαίνει, κάποιος βγαίνει, μέχρι να ξαναγίνουν πάλι ένα.

— Τον περασμένο Ιούνιο ολοκληρώθηκε η θητεία σου ως διευθυντή του Μπαλέτου της Εθνικής Λυρικής Σκηνής. Τώρα νιώθεις καλλιτεχνικά πιο ελεύθερος ή…;

Ήταν μία ακόμη πολύ σημαντική περίοδος της ζωής μου, καλλιτεχνικά και προσωπικά, που ολοκληρώθηκε. Κρατάω όλα όσα έζησα και δημιούργησα αυτά τα χρόνια. Τώρα έχει περισσότερο ενδιαφέρον να κοιτάξουμε μπροστά. Πάμε παρακάτω.

Ο Γιώργος Μαζωνάκης: «Μπορούσε να είναι αλήτης και πρίγκιπας ταυτόχρονα»

— Ήταν πολύ συγκινητικό το post που έκανες για τον θάνατο του Γιώργου Μαζωνάκη, με μια φωτογραφία που του είχες τραβήξει την περίοδο που συνεργαζόσασταν. Πώς ήταν η συνεργασία σας; Τον είχες βγάλει μέχρι και στο «Rocky Horror Show». Ήταν ροκ ο Γιώργος; Ήταν εκκεντρικός;

Είναι δύσκολο ακόμα να συνειδητοποιήσω ότι ο Γιώργος έφυγε μ’ αυτόν τον τρόπο. Εγώ λέω ότι δεν έφυγε, ότι απλώς δεν μιλάμε. Γνωριστήκαμε το 2008, αρχικά ως συνεργάτες και μετά γίναμε φίλοι. Είναι πολλά χρόνια, και μέσα σ’ αυτά χωράνε πολλά: ιδέες, εικόνες, ταξίδια, συζητήσεις, γέλια, πειραματισμοί. Ο Γιώργος είχε μεγάλη ανάγκη να δοκιμάζει. Δεν φοβόταν να μπει σε κάτι που δεν γνώριζε και να εκτεθεί. Αυτό ήταν ένα από τα στοιχεία που εκτιμούσα περισσότερο σ’ εκείνον. Ίσως τελικά αυτό που κρατάω περισσότερο να είναι όλη αυτή η κοινή διαδρομή. Όλα αυτά που ζήσαμε και όλα αυτά που δεν χρειάστηκε ποτέ να εξηγήσουμε ο ένας στον άλλον.

Μπορούσε να είναι αλήτης και πρίγκιπας ταυτόχρονα. Είχε μια πολύ ιδιαίτερη σχέση με την εικόνα του και δεν φοβήθηκε ποτέ να την αλλάξει ή να την ανατρέψει. Ήταν ροκ και εκκεντρικός, αλλά πάνω απ’ όλα είχε μια αλήθεια που δεν χρειαζόταν εξηγήσεις. Στο «Rocky Horror Show» ήρθε με μια διάθεση που μου άρεσε πολύ. Ήρθε σαν μαθητής. Ήθελε να μάθει, να δουλέψει, να δοκιμαστεί. Παρότι είχε ήδη διανύσει μια τεράστια διαδρομή, μπήκε στη διαδικασία να ανακαλύψει κάτι καινούργιο. Κι αυτό για μένα λέει πολλά.

— Λέγαμε για το πώς οι νέοι είχαν βγει στους δρόμους το 1968, με φόντο και την υπόθεση της Ταινιοθήκης, αλλά να που ένας ολόκληρος κόσμος βγήκε στον δρόμο για να αποχαιρετήσει τον Γιώργο. Πώς είδες αυτές τις μαζικές εκδηλώσεις αγάπης;

Μου φάνηκε απολύτως φυσιολογικό. Το σοκ ήταν μεγάλο και κάποια στιγμή έπρεπε να βγει προς τα έξω. Νομίζω ότι ο κόσμος είχε ανάγκη να βρεθεί εκεί. Όχι μόνο για να αποχαιρετήσει, αλλά και για να μοιραστεί την απώλεια. Και αυτό ήταν ίσως το πιο συγκινητικό: άνθρωποι που δεν γνωρίζονταν μεταξύ τους βρέθηκαν στον ίδιο χώρο, την ίδια στιγμή, για τον ίδιο άνθρωπο. Ήταν ένας συλλογικός τρόπος να πούμε αντίο.

Η επιθυμία χωρίς προκαθορισμένα σχήματα

— Για να ξαναγυρίσουμε στους Dreamers, θυμάμαι ότι είχε γίνει μεγάλη συζήτηση για το ότι ο Μπερτολούτσι είχε μειώσει πάρα πολύ –σχεδόν είχε εξαφανίσει– την queer σχέση, την ερωτική επιθυμία ανάμεσα στα δύο αγόρια. Είχε βάλει το κορίτσι ενδιάμεσα.

Αυτό το στοιχείο περιορίστηκε σημαντικά κατά τη μεταγραφή του βιβλίου σε κινηματογραφικό σενάριο. Στο θεατρικό υπάρχει, κυρίως από την πλευρά του Γάλλου, ενώ από την πλευρά του Αμερικανού είναι πιο διακριτικό, σαν υπονοούμενο. Στην παράσταση το ερευνούμε περισσότερο. Μας ενδιαφέρει κυρίως η σχέση που διαδραματίζεται ανάμεσα στους τρεις, καταργώντας τα προκαθορισμένα σχήματα. Το συζητήσαμε με τον συγγραφέα και το εντάξαμε περισσότερο μέσα στο έργο.

— Με ποιον ιδιαίτερο τρόπο δείχνεις αυτό το ερωτικό τρίγωνο;

Είναι ένα τρίγωνο που σταδιακά γίνεται ερωτικό. Ο Αμερικανός μπαίνει στη ζωή των δύο αδελφών και αρχίζει ένας ανταγωνισμός για το ποιος θα τον κατακτήσει. Την ίδια στιγμή, όσο έξω κορυφώνονται οι διαδηλώσεις, μέσα στο σπίτι τα παιχνίδια γύρω από το σινεμά γίνονται παιχνίδια εξουσίας, εκδίκησης και επιθυμίας. Το ερωτικό στοιχείο μεταφέρεται κυρίως στη σάουνα. Εκεί βρίσκονται ανά δύο ή και οι τρεις μαζί και οι ισορροπίες αλλάζουν συνεχώς. Η σάουνα γίνεται ουσιαστικά ο χώρος όπου αποκαλύπτεται όλος ο ανταγωνισμός και η επιθυμία μεταξύ τους.

— Είναι μια προκλητική παράσταση;

Δεν ξέρω τι μπορεί να θεωρείται προκλητικό αυτή τη στιγμή. Σίγουρα όμως αυτό που πρέπει να ειπωθεί θα ειπωθεί. Με ενδιαφέρει περισσότερο να δω τα σώματα και τις σχέσεις των τριών χωρίς να χρειάζεται να τα ορίσω. Η επιθυμία περνά από τον έναν στον άλλον και τα όρια μετακινούνται συνεχώς. Δεν με ενδιαφέρει να σοκάρει το γυμνό· με ενδιαφέρει το τι αποκαλύπτει για τη σχέση τους.

Ένα τεράστιο κρεβάτι στη θέση του παρισινού διαμερίσματος

— Το παρισινό διαμέρισμα των τριών ηρώων είναι ένα καταφύγιο, και είναι και λίγο φυλακή. Δηλαδή δεν βγαίνουν στον δρόμο να κάνουν την επανάστασή τους· είναι λίγο πλουσιόπαιδα και οι τρεις.

Οι δύο συγκεκριμένα είναι πολύ πλούσιοι και μένουν σ’ ένα τεράστιο διαμέρισμα στο Παρίσι, το οποίο σταδιακά διαλύεται. Εγώ έχω αφαιρέσει όλη την αίσθηση του διαμερίσματος και έχω δημιουργήσει ένα τεράστιο κρεβάτι, γύρω και πάνω στο οποίο διαδραματίζεται όλο το έργο. Δεν υπάρχει σχεδόν τίποτα από το περιβάλλον του Παρισιού. Το κρεβάτι μεταμορφώνεται κάθε φορά και δημιουργεί την αίσθηση των διαφορετικών χώρων. Ήθελα να αφαιρέσω το ντεκόρ και να μείνω στη δομική σχέση των τριών ανθρώπων.

— Στην ταινία, μια πέτρα σπάει τα τζάμια του σπιτιού.

Στο θεατρικό οι διαδηλώσεις εισβάλλουν με έναν άλλο τρόπο στο σπίτι. Και το τέλος είναι διαφορετικό από της ταινίας, όπου τα δύο αδέλφια ακολουθούν την επανάσταση, ενώ ο Αμερικανός φεύγει. Εμένα με συγκινεί πολύ περισσότερο αυτό που συμβαίνει στο θεατρικό έργο.

— Αυτά τα παιχνίδια που κάνουν, σαν να βρίσκονται μέσα σε ταινία, που μιλούν με ατάκες, που μιμούνται μεγάλους σταρ, έχουν κρατηθεί; Ισχύουν στην παράσταση;

Ναι, και είναι ο βασικός κορμός της παράστασης. Οι συμπεριφορές τους είναι «αντιγραμμένες» από τις ταινίες, κυρίως της Νουβέλ Βαγκ αλλά και από άλλα κινηματογραφικά κινήματα. Και η σκηνοθεσία στηρίζεται ακριβώς σ’ αυτό: στο πώς αισθάνονται ότι υπάρχει μια κάμερα και τους κινηματογραφεί. Δίνουν συνεχώς πλάνα σε μια αόρατη κάμερα.

— Υπάρχει κι ένα ωραίο backstage περιστατικό. Σε κάποια στιγμή των γυρισμάτων, η Εύα Γκριν –για την οποία ήταν και η πρώτη της εμφάνιση στον κινηματογράφο– και οι άλλοι δύο ηθοποιοί είπαν ουσιαστικά στον Μπερτολούτσι και στον Αντέρ ότι «η Ιζαμπέλ δεν θα το έκανε ποτέ αυτό που γράψατε». Και τελικά εκείνοι τους άκουσαν και άλλαξαν τη σκηνή. Εσύ αφήνεις έναν ηθοποιό να σου πει «Ξέρεις, Κωνσταντίνε, εδώ ίσως κάνεις λάθος για τον χαρακτήρα»;

Βέβαια. Το συζητάμε πολύ και μέσα από αυτή τη διαδικασία εξελίσσονται οι χαρακτήρες και το ίδιο το έργο. Επειδή παρουσιάζεται για πρώτη φορά, το έργο εξελίσσεται ακόμη μέσα από τις πρόβες. Έχουμε στείλει σημειώσεις στον συγγραφέα, έχουμε αφαιρέσει στοιχεία, αλλά έχουμε προσθέσει επίσης. Για παράδειγμα, εντάξαμε στο θεατρικό ένα κομμάτι από το λογοτεχνικό έργο που δεν υπήρχε σ’ αυτό, γιατί θεωρήσαμε ότι ήταν δομικό για τον χαρακτήρα του Μάθιου.

— Όταν είχε βγει η ταινία, θυμάμαι πολλούς θεατές αλλά και προσωπικούς μου φίλους να λένε «είναι η ταινία της ζωής μου» – με την επανάσταση, το σινεμά κ.λπ. Αυτό σου δημιουργεί ένα επιπλέον βάρος ή μια ευθύνη απέναντι σε ένα έργο που έχει ενθουσιάσει τόσο κόσμο;

Όχι, γιατί το θεατρικό είναι ένα τελείως άλλο έργο. Δεν μπορείς να συγκρίνεις μια ταινία με ένα θεατρικό έργο. Είναι διαφορετικός κώδικας. Μακάρι να μου ξανασυμβεί, όπως με το «Μια ζωή την έχουμε», τα «Κόκκινα φανάρια», τα «Φτηνά τσιγάρα» το «Brokeback Mountain»: τελείως διαφορετικές προσεγγίσεις από τις κινηματογραφικές, που τελικά λειτούργησαν στους θεατές σαν μια άλλη πρόταση πάνω στο έργο. Εδώ βασίζομαι στο κείμενο και στις σχέσεις και δημιουργώ ένα καινούργιο έργο.

— Και μια τελευταία ερώτηση: Ποια ταινία είδες πρόσφατα και δεν μπορείς να την ξεχάσεις;

Χμμ... Το «Drama». Μου άρεσε πολύ.

— Ορίστε, θα μπορούσε κι αυτό να γίνει θεατρικό κάποια στιγμή.

Ναι, ναι. Μπορεί να γίνει. Όπως και το άλλο που μου άρεσε επίσης πάρα πολύ, το «Η πρόσκληση».

The Dreamers

• Θεατρική διασκευή του Τομ Κίνινμοντ, βασισμένο στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Γκίλμπερτ Ανταίρ.
• Από τις 3 Οκτωβρίου στο Σύγχρονο Θέατρο για λίγες μόνο παραστάσεις.
• Σκηνοθεσία: Κωνσταντίνος Ρήγος.

→ Κωνσταντίνος Ρήγος, τρεις δεκαετίες Τέχνη και πρωτοπορία: Αλλάζοντας το τοπίο του σύγχρονου χορού