Η στιγμή που ο Ορφέας ξαναβρέθηκε με την Ευρυδίκη του στην Αρχαία Μεσσήνη

Για μια ακόμα χρονιά το Μέγαρο ταξιδεύει στην Αρχαία Μεσσήνη με μια όπερα σε συναυλιακή μορφή. Ο χώρος από μόνος του επιβλητικός και μαγικός και η επιλογή της όπερας φέτος ήταν ακόμη πιο εναρμονισμένη με το τοπίο. Ο Γιώργος Πέτρου, με την Καμεράτα παρουσίασαν τον «Ορφέα και Ευριδίκη» του Γκλουκ, με σολίστ τη Τερέσα Ιερβολίνο στον κεντρικό ρόλο, τη Μαρία Κοσοβίτσα (Ευρυδίκη) και τη Μαριλένα Στριφτόμπολα (Έρωτας). Τους σολίστ πλαισίωσε η Χορωδία Δωματίου Αθηνών, υπό τη μουσική διεύθυνση του Αγαθάγγελου Γεωργακάτου, ενσαρκώνοντας άλλοτε τις σκιές του Κάτω Κόσμου, άλλοτε τα Μακάρια Πνεύματα. Η Καμεράτα, υπό τη μουσική διεύθυνση του μαέστρου της ερμήνευσε αυτήν την όπερα που δίνει μεγάλη έμφαση στη δύναμη της μουσικής από τη μια -μιας και ο Ορφέας ήταν δεινός μουσικός- και της αγάπης από την άλλη, που θριαμβεύει εντέλει, κόντρα στη θέληση των θεών. 

Ο Ορφέας και η Ευρυδίκη του Γκλουκ στην Αρχαία Μεσσήνη

Φέτος ο Γιώργος Πέτρου επιλέγει την όπερα «Ορφέας και Ευρυδίκη» του Κρίστοφ Βίλλιμπαλντ Γκλουκ για την καθιερωμένη συναυλία του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών στην Αρχαία Μεσσήνη. Μια όπερα του 18ου αιώνα που επιζεί τον 19ο, έπειτα από κάποιες αλλαγές που της έκανε ο Εκτόρ Μπερλιόζ, σχεδόν 100 χρόνια μετά την πρώτη παρουσίασή της.

Ο Γκλουκ εμπνεύστηκε από τον μύθο του Ορφέα που κατέβηκε στον Κάτω Κόσμο για να πάρει πίσω την Ευρυδίκη. Μια όπερα που πρωτοπαρουσιάστηκε το 1762 στη Βιέννη αλλά γνωρίζει περισσότερη δόξα στην παρισινή του εκδοχή το 1774, με τις αλλαγές που έκανε ο ίδιος ο συνθέτης. Σχεδόν 100 χρόνια μετά, το 1859, ο Εκτόρ Μπερλιόζ σεβόμενος και τις δυο εκδοχές, ανεβάζει την όπερα στο Παρίσι στην οποία τον επώνυμο ρόλο θα ερμήνευε η διασημότερη κοντράλτο της εποχής, η Pauline Viardot. Στη διαδικασία αυτή, εκτός από τον Berlioz και τη Viardot (η οποία συνέθεσε την περίφημη καντέντσα στην άρια «Οbjet de mon amour») ενεπλάκη και ο νεαρός τότε Camille Saint-Saëns. Αυτήν την εκδοχή του Μπερλιόζ μεταφέρει ο Γιώργος Πέτρου, διευθύνοντας την Καμεράτα, επιλέγοντας και εκείνος μια γυναίκα για τον ρόλο του Ορφέα. Εδώ όμως δεν έχουμε κοντράλτο αλλά μια mezzo-soprano, που στα 37 της χρόνια έχει ήδη στο ενεργητικό της πολλές διεθνείς εμφανίσεις σε δημοφιλή θέατρα του κόσμου. Η Τερέσα Ιερβολίνο ξεχώρισε με τη φωνητική της δεινότητα, αλλά και τη θεατρικότητα και το ερμηνευτικό της πάθος. 

Η ιστορία του Ορφέα και τη Ευρυδίκης είναι γνωστή από τη μυθολογία αλλά ο Γκλουκ έχει κάνει κάποιες αλλαγές ενώ έχει προσαρμόσει τη μουσική και το λιμπρέτο στις ανάγκες της όπεράς του.

Η μουσική και η βαθιά αγάπη του Ορφέα για την Ευρυδίκη κάμπτουν τις σκιές του κάτω Κόσμου

Στο πρώτο μέρος, τα βιολιά έχουν τον πρωταγωνιστικό ρόλο στο πρώτο μέρος, ωστόσο οι καίριες «παρεμβάσεις» του φλάουτου έρχονται σε διάλογο με τα λόγια και το παράπονο του Ορφέα. Εκεί εμφανίζεται ο Έρωτας, μεταφέροντάς του την απόφαση των θεών του Ολύμπου: του επιτρέπουν να κατέβει στον Άδη και να τη φέρει πίσω, αρκεί εκείνος να μη στρέψει καθόλου το βλέμμα προς εκείνη.

Εκεί ο Ορφέας έχει ένα a capella solo για μερικά λεπτά, το οποίο ήταν μια από τις πιο δυνατές στιγμές της βραδιάς.  Πέρα από τον όρο που του θέτει ο Έρωτας, υπάρχει ένα ακόμη εμπόδιο: να ημερέψουν τα σκοτεινά πνεύματα του Κάτω Κόσμου, ώστε να δεχτούν να κατέβει εκεί ένας θνητός. Τότε είναι που σολάρει η λύρα. Αρχικά μόνη, στη συνέχεια σε αντίστιξη με τα πνευστά. Κι ενώ οι Σκιές του Κάτω Κόσμου τραγουδούν «Ποιος τολμά να κατεβαίνει στον Άδη», ο Ορφέας τις εκλιπαρεί να δείξουν έλεος διότι είναι ο πόνος του απύθμενος. Προτού πειστούν τα σκοτεινά πνεύματα, υπάρχει άλλη μια δυνατή σκηνή της όπερας, η αντιστικτική συνομιλία του Ορφέα μαζί τους. Ενώ εκείνος τα εκλιπαρεί να τον αφήσουν να κατέλθει στον Άδη («Laissez-vous toucher par mes pleurs»: συγκινηθείτε από τα δάκρυά μου), εκείνα επιμένουν σε στακάτο ήχο -και για πολλά μέτρα- στην άρνηση με ένα κοφτό «όχι». 

Η μελωδία που ακούγεται εδώ από τη λύρα είναι μαγική και γι' αυτό οι Σκιές του Κάτω Κόσμου υποχωρούν: «Ο τρυφερός ήχος σου μας μάγεψε». Στο κλείσιμο του πρώτου μέρους, η Καμεράτα παίρνει και πάλι τον... μουσικό λόγο. Ξεκινούν τα βιολιά που συνομιλούν με τα δυο όμποε, ενώ σιγά σιγά μπαίνουν στο παιχνίδι και τα υπόλοιπα πνευστά ανά ομάδες. Η μελωδία σβήνει σιγά σιγά και μας μεταφέρει αρμονικά στο διάλειμμα. 

Ο Χορός των Μακάριων Πνευμάτων και η συνάντηση των δυο συζύγων

Το δεύτερο μέρος ξεκινά με το σόλο του φλάουτου, μια από τις πιο εμβληματικές μελωδίες στην ιστορία της κλασικής μουσικής. Όρθια η φλαουτίστα από την Καμεράτα δίνει το δικό της ρεσιτάλ, ενώ σε κάποια σημεία κάνει δεύτερη φωνή το άλλο φλάουτο, για να κορυφώσει μόνη της και να μας μαγέψει, αναγγέλλοντας την κατάβαση του Ορφέα στον Άδη και προμηνύοντας τη συνάντησή του με την αγαπημένη του. Μια τόσο αιθέρια μελωδία που σηματοδοτεί το πέρασμα από το αιώνιο σκότος του Άδη στο γαλήνιο φως των Ηλυσίων Πεδίων.

Προτού τελειώσει το σόλο του το φλάουτο, έχει εμφανιστεί επί σκηνής η Ευρυδίκη, που ακόμα δεν έχει καταλάβει τι θα ακολουθήσει. 

Όταν το ζευγάρι συναντιέται, ο Ορφέας προσπαθεί να κρατήσει την υπόσχεσή του στον θεό Έρωτα αλλά η Ευρυδίκη δεν φαίνεται να κατανοεί τη στάση του καθώς δεν μπορεί να της εξηγήσει το γιατί. Οπότε, στις διφωνίες του ζευγαριού εκφράζουν κι οι δυο την απογοήτευσή τους καθώς αισθάνονται ότι είναι ταυτόχρονα τόσο κοντά και τόσο μακριά για να σμίξουν. Όμορφες διφωνίες και από τις δυο σολίστ, την Τερέσα Ιορβολίνο αλλά και τη Μαρία Κοσοβίτσα, ενώ η πρώτη διατηρεί πολύ πιο έντονο το στοιχείο της θεατρικότητας και της εκφραστικότητάς της επί σκηνής. 

Ο θρίαμβος της αγάπης 

Όταν ο Ορφέας αναγκάζεται να την κοιτάξει για την καθησυχάσει, εκείνη πεθαίνει για δεύτερη φορά, όπως είχε προβλέψει ο Έρωτας. Τότε ακολουθεί η σπαρακτική άρια του Ορφέα «J'ai perdu mon Eurydice» (έχασα την Ευρυδίκη μου), που εκφράζει τον θρήνο του ήρωα που πιστεύει ότι όλα έχουν χαθεί. Ωστόσο, ο Γκλουκ έχει γράψει την άρια σε μείζονα τονικότητα για να μας προετοιμάσει μουσικά για αυτό που θα ακολουθήσει, την ανατροπή του αρχαίου μύθου και το... happy end της όπερας.

Ο Έρωτας δείχνει έλεος για το ερωτευμένο νιόπαντρο ζευγάρι και αυτόν τον άντρα που δεν δίστασε να κατέβει στον Άδη για να φέρει πίσω την αγάπη του. Έτσι αποφασίζει να τους ενώσει και πάλι, φέρνοντας για τρίτη φορά την Ευρυδίκη στη ζωή. 

Το τελείωμα της όπερας αποτελεί μια ωδή στην αγάπη που εντέλει θριάμβευσε. Ένας- ένας οι πρωταγωνιστές υμνούν την αγάπη, ενώ η χορωδία επαναλαμβάνει και υπερθεματίζει. 

Αντί επιλόγου ή αλλιώς πού πήγαν τα βατράχια;

Η όπερα τελειώνει με έναν πολύ μελωδικό τρόπο, αφήνοντας μας μια γεύση αισιοδοξίας και ελπίδας, που λείπει συχνά από την καθημερινότητά μας... Το κοινό καταχειροκροτεί τους ερμηνευτές και ο πήχυς ανεβαίνει ακόμη περισσότερο. Μέχρι το επόμενο καλοκαίρι... 

Ωστόσο, μια απορία παραμένει για όλους εμάς που ήμασταν πέρυσι στη «Νόρμα» στην Αρχαία Μεσσήνη: πού πήγαν τα βατράχια; Για να είμαστε ειλικρινείς, τα ακούσαμε αμυδρά σε μια στιγμή στο α' μέρος, όταν τραγουδούσε ακαπέλα για λίγο η Τερέσα Ιερβολίνο προσπαθώντας να πείσει τους θεούς και τα σκοτεινά πνεύματα να τη δεχτούν να κατέβει στον Κάτω Κόσμο. Όπως μας ενημέρωσε ο κ. Νίκος Πιμπλής, ο Πρόεδρος του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών , έγιναν κάποιες εργασίες αποστράγγισης του παλιού υδραγωγείου που βρισκόταν ακριβώς κάτω από το αρχαίο θέατρο και απλώς τα βατράχια άλλαξαν... συνοικία. Μεταφέρθηκαν λίγο πιο κάτω, οπότε το τραγούδι τους δεν συντονίζεται πλέον με τους σολίστ. Στο διάλειμμα ανάμεσα στα δυο μέρη, τα εντόπισα. Δεν τα είδα, αλλά τα άκουσα, οπότε μπορείτε να τα ακούσετε και εσείς. 

Ο καλλιτεχνικός διευθυντής του ΜΜΑ κ. Γιάννης Βακαρέλης ήταν απών από τη βραδιά και όπως μάθαμε ήταν στο δικο του Φεστιβάλ στο Ναύπλιο.