Όπερα σε τρεις τάξεις στην Εθνική Λυρική Σκηνή

Τέσσερις εβδομάδες εντατικής δουλειάς και μια παράσταση με πρωταγωνιστές μαθητές γυμνασίων. Η όπερα αλλιώς στην Εθνική Λυρική Σκηνή. Ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα που απευθύνεται αποκλειστικά σε εφήβους και έχει φτιαχτεί ειδικά για εκείνους. Μετρώντας κάποια χρόνια λειτουργίας, έχει ταξιδέψει σε διάφορα μέρη της χώρας. Πέρα από την Αττική, ενδεικτικά αναφέρουμε την Ολυμπία, τη Λήμνος και τη Σκιάθος. Φέτος υλοποιείται σε σχολεία της Δευτεροβάθμιας σε 8 Γυμνάσια στην Κρήτη κατανεμημένα σε τρεις νομούς του νησιού (Λασιθίου, Χανίων, Ρεθύμνου) καθώς και σε τρία σχολεία των Κυκλάδων στα Γυμνάσια της Πάρου, της Σύρου και της Τήνου. 

Στόχος είναι να μυηθούν τα παιδιά στον κόσμο της όπερας, μέσα από μια δημιουργική διαδικασία που περιλαμβάνει λόγο, χορό και τραγούδι. Το αποτέλεσμα είναι η «Teen e-όπερ@», μια μουσική παράσταση που παρουσιάζεται μπροστά σε κοινό στο εκάστοτε σχολείο. Έτσι ακριβώς χαρακτηρίζεται άλλωστε και το όλο εγχείρημα από τη συνθέτρια, Μάρω Κωνσταντινoπούλου: «Η πρόβα μετατρέπεται σε εντατικό παιχνίδι ως πράξη επικοινωνίας και ψυχαγωγίας με επίκεντρο τα παιδιά. Η «γλώσσα» του έργου εμπνέεται από το λεξιλόγιό τους και μετατρέπει τον συναισθηματικό τους κόσμο σε εκφραστικό καθρέφτη, ονομάζοντας και απενοχοποιώντας ζητήματα σημαντικά για εκείνα».

Όπερα σε τρεις τάξεις στην ΕΛΣ

Tέσσερις εβδομαδιαίες συναντήσεις, κατά τις οποίες οι μαθητές έρχονται σε επαφή με στοιχεία της όπερας και του μουσικού θεάτρου. Η διαδικασία είναι πυκνή και βιωματική, προσφέροντας στα παιδιά νέα καλλιτεχνικά ερεθίσματα και εργαλεία μάθησης και έκφρασης. Ο ιδεατός στόχος εξαρχής είναι με την ολοκλήρωση της μιας συνάντησης να δημιουργείται στα παιδιά η προσμονή για την επόμενη εβδομάδα. 

Πόσα παιδιά μπορούν να συμμετέχουν σε αυτό το εργαστήριο; Για λόγους ασφάλειας και διαχείρισης δεν μπορούν να συμμετέχουν περισσότερα από 70 παιδιά κάθε φορά. Συνεπώς, το πρόγραμμα απευθύνεται στο σύνολο των τμημάτων μίας μόνο -ωστόσο ολόκληρης- τάξης κάθε σχολείου. Το αποτέλεσμα κάθε φορά είναι μοναδικό, γιατί παρότι το έργο διαθέτει συγκεκριμένη δομή και σαφή δραματουργικό άξονα, η ίδια η του φύση, το πώς έχει δομηθεί για τις ανάγκες του εκπαιδευτικού προγράμματος, προϋποθέτει τη συλλογική δουλειά και την αλληλεπίδραση των παιδιών. Επομένως κάθε τελικό αποτέλεσα διαφοροποιείται ως προς την προσωπική φωνή, την ένταση, τη σωματικότητα και τον τρόπο που κάθε ξεχωριστή ομάδα αντιλαμβάνεται και εκφράζει τα κεντρικά θέματα του έργου, την ταυτότητα, τη σύγκρουση, την αποδοχή. Οι μαθητές δεν αναπαράγουν απλώς μια «έτοιμη» παράσταση αλλά συνδιαμορφώνουν τη σκηνική δράση, και με αυτόν τον τρόπο κάθε παρουσίαση αποκτά το δικό της χαρακτήρα, τη δική της ατμόσφαιρα και το δικό της συναισθηματικό αποτύπωμα.

Όσον αφορά τα προαπαιτούμενα για την παρακολούθηση και τη συμμετοχή σε αυτό το πρόγραμμα, δεν χρειάζεται να υπάρχει καμία προηγούμενη επαφή με τη μουσική. Είναι έτσι σχεδιασμένο το εκπαιδευτικό πρόγραμμα ώστε να «μιλά» στη γλώσσα των παιδιών και να ανταποκρίνεται στις ανάγκες τους. Ωστόσο, φέτος συμμετέχει στο πρόγραμμα ένα πιο «εκπαιδευμένο» κοινό, το Μουσικό Γυμνάσιο Ρεθύμνου. Όπως μου ανέφεραν τα άτομα της Ομάδας από τις εκπαιδευτικές & κοινωνικές δράσεις ΕΛΣ, «Η εμπειρία σε αυτήν την περίπτωση διαφοροποιείται τόσο για τους μαθητές όσο και για την καλλιτεχνική ομάδα, καθώς τα παιδιά δεν συμμετέχουν με τη γνώση τους πάνω στα κύρια μουσικά τους όργανα, αλλά μέσα από τις τεχνικές που ορίζει το ίδιο το έργο (φωνή, σώμα, ρυθμός, σκηνική δράση). Αυτό δίνει την ευκαιρία στους μαθητές να προσεγγίσουν τη μουσική και το μουσικό θέατρο μέσα από μια άλλη οπτική από αυτήν που τους είναι ήδη γνώριμη, ενώ παράλληλα επιτρέπει στην καλλιτεχνική ομάδα να δουλέψει με ακόμα μεγαλύτερη ποικιλία εκφραστικών εργαλείων και τεχνικών».

Η τελική μουσική παράσταση του εκπαιδευτικού προγράμματος «Teen e-όπερ@» : Η συνθέτρια του έργου Μάρω Κωνσταντινoπούλου μάς λύνει τις απορίες

Η όπερα είναι ένα «δύσκολο» είδος, ακόμα και για ενήλικες. Ποιοι είναι οι τρόποι που επιλέξατε να τη διδάξετε στους έφηβους, σε ένα πολύ δύσκολο κοινό; Πώς σχεδιάζετε να «μιλήσετε» στη γλώσσα τους; Ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση στο να σχεδιάσετε μια μουσική γλώσσα που να είναι ανοιχτή και προσβάσιμη, χωρίς να απαιτείται μουσική εμπειρία από τους μαθητές;

Πραγματικά, στη συλλογική αντίληψη το είδος φέρει το αισθητικό «βάρος» προηγούμενων αιώνων (17ος-19ος). Γι αυτό θα χαρακτήριζα το εγχείρημά μου περισσότερο μουσική παράσταση παρά όπερα, διατηρώντας τον βασικό πυρήνα του όρου, αλλά απομακρυνόμενη από τυχόν αποτρεπτικές φόρμες, τεχνικές και ύφος.
Η πρόβα μετατρέπεται σε εντατικό παιχνίδι ως πράξη επικοινωνίας και ψυχαγωγίας με επίκεντρο τα παιδιά. Η «γλώσσα» του έργου εμπνέεται από το λεξιλόγιό τους και μετατρέπει τον συναισθηματικό τους κόσμο σε εκφραστικό καθρέφτη, ονομάζοντας και απενοχοποιώντας ζητήματα σημαντικά για εκείνα.
Μεγαλύτερη πρόκληση ήταν η αφαίρεση: να βρεθούν μοτίβα που λειτουργούν «υπόγεια», χωρίς να «βαραίνουν» με την επανάληψη ή να θυμίζουν τετριμμένο μάθημα, αλλά να χτίζουν μέσα σε μόλις τέσσερις πρόβες ένα συνεκτικό σύστημα, ικανό να διασκεδάσει και να εντυπωθεί και σε μη μουσικούς. Θόρυβος, οχλαγωγία, γέλιο, ψίθυροι ενσωματώθηκαν ως ηχητικές επιφάνειες, ώστε να προβάρουμε άμεσα όσα αναπτύσσονται όχι μόνο στο έργο, αλλά επί τόπου στην τάξη και στη μεταξύ μας επικοινωνία.

Πιστεύετε ότι ένα έργο όπως το Teen e-όπερ@; μπορεί να διδάξει στους μαθητές πώς να αντιλαμβάνονται μια όπερα και να αλλάξει την παγιωμένη αντίληψή τους απέναντί της;
Ανεξάρτητα από τις συμβάσεις του είδους της όπερας, πρωταρχικός στόχος μου ήταν να γευτούν τη συλλογική εμπειρία των προβών, πριν την πρεμιέρα, διαδικασία που ενδυναμώνει τις σχέσεις μέσα από τη συνεργασία –εξαιρετικά απαιτητική και προκλητική συνθήκη. Ταυτόχρονα με ενδιέφερε να καλλιεργηθεί η αίσθηση του συνολικού ήχου που πηγάζει και εξαρτάται από κάθε άτομο, αλλά μορφοποιείται από την ομάδα.
Προσπάθησα —σχεδόν εμμονικά— να χτίσω έναν κώδικα λιγότερο δύσπεπτο, που να μη μας προκαταβάλει, τόσο εσωτερικά, μέσα στη δραματουργία, το κείμενο και τη μουσική, όσο και στον τρόπο με τον οποίο «επικοινωνείται». Αν στο τέλος αλλάξει η αντίληψή τους για την όπερα, αυτό δεν θα οφείλεται κατ’ ανάγκη σε μια «κρυμμένη» διδακτική εξήγηση για αυτήν, αλλά στη βιωματική εμπλοκή, ως κάτι «ντυμένο» στο στυλ τους, που τους αναδεικνύει, τους συμπεριλαμβάνει και τους εκφράζει. Επιμένω στη δημιουργική διαδικασία πριν κάθε παράσταση. Ευελπιστώ ότι διασκέδασαν, διαπίστωσαν τις ικανότητές τους και ανέπτυξαν βαθύτερους δεσμούς μεταξύ τους.

Λόγος vs Μουσική vs Κίνηση: Ποια ισορροπία θα υπάρχει ανάμεσα σε αυτές τις πρακτικές σε αυτό το έργο; Το κείμενο είναι φτιαγμένο για να «μιλάει» τη γλώσσα των νέων; Θα υπάρχουν προσθήκες από την πλευρά των νέων; Είτε κειμενικές είτε αυτοσχεδιαστικές;
Η ισορροπία στους τρεις άξονες είναι οργανική, χωρίς να εξέχει κανένας σταθερά. Μετατοπίζουν διαρκώς το κέντρο βάρους: ο λόγος γεννά μουσική, η μουσική κίνηση, η κίνηση οπτικό ερέθισμα που επιστρέφει ως νόημα στον λόγο. Σχηματίζουν αλληλένδετο σκηνικό αλφάβητο: κάθε στοιχείο τροφοδοτεί το άλλο.
Ο λόγος, μετρημένος χορικός (προφορικός ή ψιθυριστός), προσωδιακός ή τραγουδιστός, δεν αποτελεί μόνο σημασιολογικό υλικό: δημιουργεί φωνητικές επιφάνειες για ελευθερία και αυτοσχεδιασμό. Εκεί δίνεται η ευκαιρία να αυτοδιαμορφωθεί. Κατά μία έννοια το έργο ποτέ δεν είναι το ίδιο όσο η τυχαιότητα διευρύνεται και ενισχύεται η ελευθερία της προσωπικής παρέμβασης των παιδιών. Βεβαίως ενσωματώνω αυθόρμητες, ευρηματικές προτάσεις!
Αν ο λόγος είναι ήχος, η μουσική είναι δραματουργικός χώρος. Ενορχήστρωση, φωνητικά εφέ και επαναληπτικές δομές χτίζουν το μονοπάτι για ασφαλή κίνηση και έκφραση των παιδιών.
Η κίνηση επεκτείνει τον ήχο ως φορέα εικόνας και εξωμουσικού συμβολισμού. Η χρήση σκηνικών αντικειμένων και φωτισμού παράγει οπτικό νόημα επεκτείνοντας το κείμενο.

Οι ηλεκτρονικοί ήχοι και το body percussion πιστεύετε ότι θα είναι τεχνικές που θα φέρουν πιο κοντά τους νέους στο πρόγραμμα και θα καταστήσουν πιο ενεργή τη συμμετοχή τους;
Το προηχογραφημένο υλικό αρχικά σχεδιάστηκε για να αυξήσει την έκταση του κειμένου και τον ηχητικό όγκο. Αργότερα το διαμόρφωσα ώστε να κεντρίσει το ενδιαφέρον των παιδιών, κάνοντάς το περισσότερο οικείο, περιλαμβάνοντας μεταξύ άλλων και ήχους της τεχνολογίας που χρησιμοποιούν. Η μουσική τεχνολογία δεν αποτελεί απλώς τεχνικό μέσο, αλλά εργαλείο σκηνοθεσίας και ηχητικού σχεδιασμού. Χτίζει ηχοτοπία, περιβάλλοντα, ατμόσφαιρες, ηχητικά εφέ, εστιάζει, μεγεθύνει, παραμορφώνει, κατευθύνει ή απομονώνει ηχητικά συμβάντα.
Το body percussion, εκτός από τις αναφορές που κάνει, ενισχύει τη συμμετοχή των μαθητών, καθώς τους αποφορτίζει λόγω της συγκέντρωσης που απαιτεί, αλλά και εντάσσει στο έργο στοιχειώδη κινησιολογία, χωρίς να απαιτεί χρήση φωνής ή ομιλίας που ενδέχεται να προκαλούν συστολή, αμηχανία, αίσθημα έκθεσης ή διάσπαση προσοχής. Οι στιγμές της διδασκαλίας του body percussion πραγματικά είναι «σιωπηλές» και ευχάριστες. Προσπαθώντας να ακολουθήσουμε την κίνηση και να συγχρονιστούμε σωματικά και ηχητικά, ενεργοποιείται αποκλειστικά η οπτική επαφή και η ακουστική παρατήρηση μεταξύ μας.

Το υλικό από προηγούμενα προγράμματα

Όπως σε κάθε δράση των Εκπαιδευτικών & Κοινωνικών Δράσεων της ΕΛΣ, θα δημιουργηθεί απολογιστικό βίντεο του προγράμματος, με στιγμιότυπα από τις παραστάσεις και σύντομες αναφορές της καλλιτεχνικής ομάδας στην εκπαιδευτική διαδικασία.
Η οπτική καταγραφή λειτουργεί τόσο ως τεκμήριο της εμπειρίας όσο και ως εργαλείο ενημέρωσης και διάχυσης προς τη σχολική κοινότητα, ενισχύοντας το ενδιαφέρον και άλλων σχολείων για συμμετοχή. Τα βίντεο αναρτώνται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης των Εκπαιδευτικών & Κοινωνικών Δράσεων της ΕΛΣ και στην επίσημη ιστοσελίδα της ΕΛΣ, όπου είναι ελεύθερα προσβάσιμα και μπορούν να αξιοποιηθούν και από τους μαθητές. Η ανάρτηση πραγματοποιείται με πλήρη συμμόρφωση προς το ισχύον πλαίσιο προστασίας προσωπικών δεδομένων και κατόπιν των απαραίτητων εγκρίσεων.