Ο Ελεάτης φιλόσοφος Παρμενίδης και η θεμελίωση μιας ριζοσπαστικής αντίληψης για το Είναι, τη γνώση και την αλήθεια
Τα αποφθέγματα του Παρμενίδη προέρχονται από το ποίημά του «Περί Φύσεως» το οποίο θεμελιώνει τη μεταφυσική της Ελεατικής Σχολής. Τα σωζόμενα αποσπάσματα, άλλαξαν την πορεία της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας, θεωρώντας τη λογική ανώτερη της εμπειρίας.
«Το γαρ αυτό νοείν τε και είναι»
Το "ον" είναι αιώνιο, αμετάβλητο και ενιαίο, ενώ η αλλαγή είναι πλάνη των αισθήσεων.
«Χρεώ δέ σε πάντα πυθέσθαι, / ημέν αληθείης ευκυκλέος ατρεκές ήτορ / ηδέ βροτών δόξας, ταις ουκ ένι πίστις αληθής.»
Το «Όν» ( =»Είναι»)δε γεννήθηκε ποτέ, ούτε μεταβάλλεται, ούτε κινείται, ούτε χάνεται. Μόνο το «Είναι» υφίσταται, ενώ το «μη είναι» είναι αδύνατο να νοηθεί.
Οι άνθρωποι βασίζονται στις αισθήσεις, οι οποίες τους παραπλανούν, δημιουργώντας ψευδείς γνώμες (δόξες, δοξασίες)
«Τα πάντα είναι ένα»: Η πραγματικότητα είναι ενιαία, αδιαίρετη και ακίνητη.
Ο νους λειτουργεί μέσα στον χρόνο, στη μεταβολή και στη διάκριση υποκειμένου - αντικειμένου. Ο Παρμενίδης αμφισβητεί ακριβώς αυτά ως βάση της αλήθειας. Για εκείνον, ο κόσμος που αντιλαμβάνονται οι αισθήσεις: γένεση, κίνηση, πολλαπλά πράγματα, ανήκει στη σφαίρα της δόξας (1) όχι της αλήθειας. Αν αφαιρέσεις αυτές τις κατηγορίες, τι απομένει; Απομένει το «Είναι»: όχι ένα αντικείμενο ανάμεσα σε άλλα, αλλά η ίδια η αδιαίρετη παρουσία του «Είναι».
Σε πολλές φιλοσοφικές αναλύσεις για τη συνείδηση, από την αρχαιότητα μέχρι σύγχρονες φαινομενολογικές προσεγγίσεις, όταν η προσοχή αποσύρεται από τα επιμέρους περιεχόμενα, σκέψεις, αισθήσεις, εικόνες, μένει κάτι που δεν εμφανίζεται σαν «πράγμα», αλλά σαν γυμνή παρουσία. Ο Παρμενίδης περιγράφει το «Είναι» ως, αγέννητο, αμετάβλητο, ολόκληρο, ακίνητο, πάντοτε παρόν. Αυτά μοιάζουν όχι μόνο με οντολογικές ιδιότητες, αλλά και με το πώς περιγράφεται φιλοσοφικά μια εμπειρία όπου η συνείδηση δεν ακολουθεί πια τη ροή των φαινομένων.
Το πιο σημαντικό και γνωστό απόφθεγμα του Παρμενίδη: το γαρ αυτό νοείν εστίν τε και είναι, δεν λέει απλώς «ο νους σκέφτεται αυτό που υπάρχει». Μπορεί να σημαίνει ότι στο επίπεδο της αλήθειας, η σκέψη και το «Είναι» ταυτίζονται. Αυτό φιλοσοφικά σημαίνει ότι η γνώση του «Είναι» δεν είναι εξωτερική παρατήρηση αλλά ταύτιση του νοείν με το αντικείμενό του. Πολλοί βλέπουν συγγένεια με εμπειρίες βαθιάς εσωτερικής ακινησίας, όχι επειδή υφίσταται «μυστικισμός», αλλά επειδή παύει η συνηθισμένη απόσταση ανάμεσα σε αυτόν που γνωρίζει και σε αυτό που γνωρίζεται. Ο Παρμενίδης πιέζει τον στοχασμό στο έσχατο όριό. «Αν σκεφτείς όχι ένα συγκεκριμένο πράγμα, αλλά το ίδιο το «Είναι», τότε δεν απομένει κάτι έξω από αυτό. Γιατί κάθε τι που θα σκεφτείς ήδη είναι. Άρα η σκέψη δεν στέκεται απέναντι στο «Είναι», βρίσκεται μέσα σε αυτό και ταυτίζεται με αυτό. Αυτό δεν είναι ψυχολογική θεωρία· είναι μεταφυσική με βιωματική χροιά, γιατί μοιάζει με περιγραφή συνείδησης που δεν κατακερματίζει την πραγματικότητα σε ξεχωριστά πράγματα. Αν αυτή η ανάγνωση είναι σωστή, ο Παρμενίδης δεν λέει απλώς, «ο κόσμος είναι ένας», αλλά ότι η αληθινή πρόσβαση στην πραγματικότητα απαιτεί μια μεταβολή στον ίδιο τον τρόπο που συνειδητοποιείς. Γι’ αυτό το ποίημά του ξεκινά με ένα ταξίδι προς μια θεά.
Η «οδός της αλήθειας» μπορεί να διαβαστεί όχι μόνο ως επιχείρημα, αλλά ως μετάβαση από τον συνηθισμένο νου σε μια κατάσταση όπου το «Είναι» αποκαλύπτεται ως άχρονη ενότητα. Αυτή η ανάγνωση φέρει τον Παρμενίδη πολύ κοντά στον Πλωτίνο αλλά και σε μεταγενέστερους στοχαστές όπως ο Martin Heidegger, που είδαν το «Είναι «όχι ως αντικείμενο θεωρίας αλλά ως κάτι που αποκαλύπτεται μέσω μιας διαφορετικής σχέσης με την παρουσία. Ο Παρμενίδης, παρά τα όσα ισχυρίζεται ο Martin Heidegger, έχει μια οντολογία ισοδύναμη με ταυτιστική αρχή. « Το όν υπάρχει, το μη όν δεν υπάρχει». «Όμως το μη όν υφίσταται, υπάρχει, τόσο όσο χρειάζεται για να ισχυριστούμε ότι δεν υπάρχει. Εμφανίζεται χωρίς αμφιβολία στη φαντασία και εντός του Λόγου. Από τον Παρμενίδη υπάρχει η ανάγκη επεξεργασίας της ταυτιστικής λογικής. Αποτελεί θεμελιώδη συν - καθορισμό της οντολογίας. Αυτό ισχύει και για τον Πλάτωνα μέχρι που αμφισβητεί, στην τελευταία του συγγραφική περίοδο, «Παρμενίδης», « Σοφιστής», την απλή συνολιστική ταυτιστική λογική (2). Ο Πλάτων απομακρύνεται από τη σύλληψη « αυτού που είναι» και καταλήγει, διαπράττοντας συμβολική πατροκτονία, να «σκοτώσει» τον Παρμενίδη. Κατά κάποιον τρόπο ο Πλάτων λέει ότι «το μη όν» υπάρχει αντίθετα με «το ον» που δεν υπάρχει. Κορνήλιος Καστοριάδης, Η Ελληνική Ιδιαιτερότητα. Από τον Όμηρο στον Ηράκλειτο).
Δόξα,ή Αντίληψη, γνώμη, σωστή ή λανθασμένη, κρίση, δόγμα, εικασία, υπόθεση, εκτίμηση, υπόληψη, φήμη, δόξα, φαντασίωση, όραμα, ψευδαίσθηση, η κοινώς αποδεκτή αντίληψη, ιδέα που διαμορφώνεται για ένα πράγμα,. Η λέξη δόξα από το ρήμα δοκέω =νομίζω, θεωρώ, υποθέτω, εικάζω, φαντάζομαι, αναμένω, προσδοκώ.
Συνολιστική ταυτιστική λογική είναι η λογική του καθοριμένου.
Οι μεγάλοι συγγραφείς είδαν στην ηλικία ως κάτι εντελώς διαφορετικό από κοινωνικό ελάττωμα. Διέκριναν σε αυτή μια από τις βαθύτερες εμπειρίες της ανθρώπινης ύπαρξης.
18°
