Ζάκρος: Η αφορμή για μια σπουδή στον χρόνο

Είδα τη «ΖΑΚΡΟ» του Φίλιππου Κουτσάφτη. Το ντοκιμαντέρ αφορά τον ομώνυμο αρχαιολογικό χώρο στην Κρήτη, όπου ύστερα από 3.500 χιλιάδες χρόνια, βγήκε από το χώμα, για να πάρει ανάσα μπροστά στο Κρητικό πέλαγο ο τέταρτος μινωικός οικισμός.

Τι είδα μέσα στη σκοτεινή αίθουσα; Ότι, η Ζάκρος ήταν η αφορμή. Η αφορμή για μια σπουδή στο χρόνο. Αυτό εξάλλου δεν κάνει η αρχαιολογία; «Είμαστε όλοι μας θραύσματα επάνω σε αυτή τη γραμμή του χρόνου» μας υπενθυμίζει ο αφηγητής σκηνοθέτης. Υπάρχει μάλιστα μια στιγμή, όπου βλέπουμε το αποτύπωμα που αφήνει ένα συγκεκριμένο δευτερόλεπτο, πάνω σε ένα υλικό σώμα. Αυτό το υλικό σώμα δεν είναι τίποτα παραπάνω από τη βάση ενός πήλινου βάζου την ώρα που ξεκολλάει από τον τροχό. Όταν γυρίζει ανάποδα το βάζο βλέπουμε όλες τις ραβδώσεις-αποτυπώματα που έμειναν στον πηλό, το συγκεκριμένο δευτερόλεπτο, καθώς ξεκολλούσε από τη βάση του τροχού με τη βοήθεια ενός νήματος. Ύστερα με την ίδια νοητική ακροβασία, οι ραβδώσεις του πηλού, που φτιάχνουν μια καφετιά σπείρα μας εκτοξεύουν στον αστερισμό της Ανδρομέδας, όπου νεφελώματα, πλανητική ύλη, εκρήξεις και γαλαξιακή σκόνη, φτιάχνουν μια ολόιδια σπείρα, σημαντικά πιο εντυπωσιακή εννοείται, όμως πανομοιότυπη στο σχήμα της.

«Είμαστε φτιαγμένοι από την ύλη των αστεριών» δεν έλεγε ο Σιμόπουλος; Το βλέπουμε στην «Ζάκρο» αυτό, σε όλη την ταπεινότητα, σε όλη τη μεγαλοπρέπεια μέσα σε μια αδυσώπητη ανωνυμία που όλους θα μας καταπιεί. Πάνω στην ανωνυμία και στην απεραντοσύνη ή την περατότητα του χρόνου, (ανάλογα με την κοσμοθεωρία του καθενός) στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό αυτή η ταινία. Διότι ξεφεύγει από τα αυστηρά πλαίσια ενός ντοκιμαντέρ, γίνεται ταξίδι, αφορμή, περιήγηση και προσκύνημα τελικά. Και όπως όλες οι ταινίες περιήγησης και όπως όλες οι περιπατητικές ζωές στην ευλάβεια καταλήγει. Κει εκεί βρίσκει τον «μέσο όρο του κόσμου, το ασύλληπτα μεγάλο και το ασύλληπτα μικρό».

Εκεί στον κολπίσκο της Ζάκρου βλέπει τον Αχιλλέα να κλαίει τον Πάτροκλο, εκεί και τις Μεσολογγίτισες γυναίκες να ανάβουν κεριά για να μην πέσει το Μεσολόγγι, εκεί και τους σύγχρονους κατοίκους του χωριού τη μεγαλοβδομάδα να ανάβουν κεριά, να προσεύχονται μπροστά στο πέλαγο, βλέποντας τον ίδιο ορίζοντα και την ίδια θάλασσα, όπως κάποιοι άλλοι άνθρωποι στον ίδιο τόπο πριν από 3.500 χιλιάδες χρόνια. Ποια αρχαιολογικά ευρήματα μας έδωσε ο τόπος αυτός; Όχι σπουδαία. Τα λεγόμενα «σκουτελάκια» όπως τα ονόμασαν οι ντόπιοι βρέθηκαν κατά χιλιάδες. Δεν ήταν παρά τα καθημερινά πήλινα κύπελλα των μινωιτών. Ούτε αγάλματα, ούτε θεές, ούτε θεοί. Η μνήμη μόνο ξεπήδησε για μια ακόμα φορά, αφού αφαιρέθηκε η σκόνη και το χώμα χιλιάδων ετών. Μπορεί το γεγονός ότι σε αυτή την ανασκαφή δεν βρέθηκαν χρυσάφια και μαλάματα, να ήταν ένα κίνητρο για τον Κουτσάφτη να κάνει το ντοκιμαντέρ του εκεί. Για να μεταθέσει το βλέμμα σε αυτό που περισσότερο τον ενδιαφέρει. Στο χρόνο και την ευλάβεια.

Μέρες που είναι, ομολογώ, με δυο πολέμους να μαίνονται, μετατρέποντας καθημερινά ζωές σε στατιστικές, με ρούφηξε η ταινία ίσως περισσότερο απ’ ότι σε κάποια άλλη πιο ανέμελη εποχή. Επίσης θέλω να σταθώ στην υπέροχη αφίσα της ταινίας, φτιαγμένη από τον Χρήστο Μποκόρο, που αν μια μέρα κάποιος είναι λυπημένος και θέλει να παρηγορηθεί δεν έχει παρά να πάει στην Εθνική μας πινακοθήκη και να σταθεί μπροστά στις τρεμάμενες φλογίτσες του. Τέλος θέλω να θυμίσω ότι ο Μινωικός πολιτισμός είναι ο μόνος πολιτισμός που δεν άφησε πίσω του εικονογραφία πολέμου. Μόνο σκηνές ειρήνης και τον πρίγκιπα με τα κρίνα.