MOMUS: Σοσιαλιστικός ρεαλισμός εναντίον μοντερνισμού, συμβολισμού και ρωσικής πρωτοπορίας

«Γελοιοποιώντας τον Μοντερνισμό. Σοβιετικές γελοιογραφίες για την τέχνη από τη συλλογή του Γιούρι Αλμπέρτ» και «Πίσω από τις πόρτες. Ο Κωστάκης συναντά τον Ρούμπινσταϊν»: Οι δύο εκθέσεις στο ισόγειο και τον πρώτο όροφο του Momus-Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη συνομιλούν ευθέως με τον δεύτερο όροφο του μουσείου, όπου φιλοξενούνται μερικά από τα πιο εμβληματικά έργα της Συλλογής Κωστάκη. Όταν ολοκληρώσει την περιήγησή του στο μουσείο, ο επισκέπτης θα έχει αντιληφθεί πώς λειτουργεί το πάθος ενός συλλέκτη, ανεξαρτήτως περιρρέουσας ατμόσφαιρας, κινδύνων και «επίσημης» γραμμής, θα γνωρίσει σπουδαίους, άγνωστους και κυνηγημένους καλλιτέχνες, θα αντιληφθεί πώς δουλεύει η προπαγάνδα και οι μηχανισμοί εξουσίας απέναντι στην τέχνη.

Ο Γιούρι Άλμπερτ συλλέγει γελοιογραφίες για την τέχνη

Ενώ αρχικά στρατεύτηκε στο όραμα του νέου ανθρώπου που πρέσβευε η Οκτωβριανή Επανάσταση, από τη δεκαετία του ’30 και μετά, η ρωσική πρωτοπορία είναι απαγορευμένη στη Σοβιετική Ένωση και ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός είναι η μόνη αποδεκτή έκφανση της τέχνης. Ωστόσο, η απαγόρευση δεν είναι αρκετή για το καθεστώς, καθώς καμιά καθεστωτική απαγόρευση δεν είναι απολύτως αποτελεσματική, όπως αποδεικνύει άλλωστε και η περίπτωση του Γεωργίου Κωστάκη που ξεκίνησε να συλλέγει έργα της ρωσικής πρωτοπορίας όταν απαγορεύτηκαν, από το 1930 και μετά.

Οι ηγέτες της Σοβιετικής Ένωσης αποφασίζουν πως η ρωσική πρωτοπορία και ο μοντερνισμός πρέπει να γελοιοποιηθούν στη συνείδηση του λαού, ώστε να αποδειχτεί η υπεροχή του σοσιαλιστικού ρεαλισμού έναντι της δυτικής εικαστικής «παρακμής». Τον ρόλο της διακωμώδησης του «εχθρού» αναλαμβάνουν οι γελοιογράφοι. Το βασικό τους πρόβλημα; Δεν έχουν δει κανένα σχετικό έργο (απαγορευμένα και κρυμμένα γαρ), οπότε πρέπει να επινοήσουν το αντικείμενο του χλευασμού τους. Κοινώς τρολάρουν μια τέχνη που υπάρχει μόνο στη φαντασία τους. Ένα δεύτερο πρόβλημα; Θα πρέπει να αναλογιστούν με εξαιρετική προσοχή τι θα ευαρεστήσει ή τι θα δυσαρεστήσει τα μέλη της επιτροπής λογοκρισίας στην οποία θα υποβληθεί η γελοιογραφία τους. Από την άλλη, μέσα σε ένα γενικευμένο καθεστώς φόβου, και η επιτροπή λογοκρισίας έχει τους δικούς της λόγους να ανησυχεί για τις αποφάσεις της. Χαρακτηριστική η περίπτωση του έργου «Εγκρίθηκε ομόφωνα, με μία αποχή» (1963) του Ιβάν Σεμιόνοφ. Αναπαριστά την «αμηχανία» μιας επιτροπής των χρόνων του («φιλελεύθερου»;) Χουτσώφ μπροστά σε ένα σουπρεματιστικό έργο. Η γελοιογραφία προοριζόταν για το εξώφυλλο του περιοδικού «Κροκοντίλ», αλλά τελικά λογοκρίθηκε και δημοσιεύθηκε μια παραλλαγή της.

24 γελοιογραφίες (και ιστορίες ανάλογες με αυτή του Σεμιόνοφ) που δημιουργήθηκαν μεταξύ 1930 και 1970, φιλοξενήθηκαν στο περιοδικό «Κροκοντίλ» και ανήκουν στη συλλογή του Ρώσου εννοιολογικού καλλιτέχνη Γιούρι Άλμπερτ αναπτύσσονται στο ισόγειο του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης - Συλλογή Κωστάκη. Η έκθεση με τίτλο «Γελοιοποιώντας τον Μοντερνισμό. Σοβιετικές γελοιογραφίες για την τέχνη από τη συλλογή του Γιούρι Αλμπέρτ» θέτει τρία πολύ καίρια ερωτήματα, όπως εύστοχα τα συνοψίζει ο Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του MOMUS, Επαμεινώνδας Χριστοφιλόπουλος: «Ποιος ορίζει τη “σωστή” τέχνη; Πώς η εξουσία κατασκευάζει τον “εχθρό”; Και τι αποκαλύπτει για μια κοινωνία αυτό που επιλέγει να γελοιοποιήσει;».

«Γελοιοποιώντας τον Μοντερνισμό. Σοβιετικές γελοιογραφίες για την τέχνη από τη συλλογή του Γιούρι Αλμπέρτ»
Επιμέλεια: Μαρία Τσαντσάνογλου, Καλλιτεχνική Διευθύντρια MOMUS-Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη
Κείμενα καταλόγου: Sandra Frimmel, Yuri Albert
MOMUS-Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη (Κολοκοτρώνη 21, Μονή Λαζαριστών, Θεσσαλονίκη), έως 10 Ιανουαρίου 2027

Πίσω από τις πόρτες ενός διαμερίσματος-μουσείου

Όταν η Τάνια ήταν μικρό παιδί, δε συμπαθούσε ιδιαιτέρως τη συλλογή του παππού. Στο σπίτι, δεν της επιτρεπόταν να τρέχει, γιατί θα μπορούσε να σπάσει τα πορσελάνινα έργα τέχνης, ούτε να κυκλοφορεί ανέμελη και ζωηρή, ώστε να αποφευχθεί το ενδεχόμενο να ακουμπήσει ο αγκώνας της κάποιον πίνακα. Σήμερα, η Τάνια Ρούμπισταϊν-Χόροβιτς έχει αφοσιωθεί με ιδιαίτερη αγάπη στη συλλογή του παππού της. Με τη βοήθεια ιστορικών, ειδικών επιστημόνων και επιμελητών, όπως η Liubov Pchelkina που υπογράφει την επιμέλεια της έκθεσης του MOMUS, μελετά τα έργα, ανακαλύπτει τις ιστορίες των καλλιτεχνών που τα φιλοτέχνησαν, εμπλουτίζει τη συλλογή με έργα εικαστικών που ήδη είχαν κεντρίσει το ενδιαφέρον του προγόνου της.

Στην έκθεση «Πίσω από τις πόρτες. Ο Κωστάκης συναντά τον Ρούμπινσταϊν», τα έργα της Συλλογής Κωστάκη συνομιλούν με εκείνα του παππού της Τάνιας, Γιάκοβ Ρούμπινσταϊν, κάτι που συνέβαινε άλλωστε στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα και με τους ίδιους τους συλλέκτες, στην πραγματική ζωή. «Το όνομα Κωστάκης έπαιζε πολύ στο σπίτι μας» θυμάται η Τάνια. Όπως ο Κωστάκης, έτσι και ο Ρούμπινσταϊν είχε μετατρέψει το διαμέρισμά του σε άτυπο μουσείο. Και τους δύο αυτούς χώρους μπορούσαν να τους επισκεφτούν, με απόλυτη συνωμοτικότητα, όσοι ενδιαφέρονταν να γνωρίσουν απαγορευμένες από το σοβιετικό καθεστώς μορφές τέχνης, δηλαδή ό,τι δεν υπηρετούσε τον σοσιαλιστικό ρεαλισμό. Κι αν ο Κωστάκης έψαχνε και αποκτούσε δείγματα από τη ρωσική πρωτοπορία, ο Πολωνοεβραίος Ρούμπινσταϊν, από το 1953, όταν ο Στάλιν πέρασε στο επέκεινα, κυνηγούσε έργα του μοντερνισμού και του συμβολισμού που εμφανίζονται στο θέατρο (σκηνικά και κοστούμια), στην εικονογράφηση παραμυθιών και λογοτεχνικών έργων, και δημιουργήθηκαν από ανθρώπους που ταλαιπωρήθηκαν, κυνηγήθηκαν, υπέφεραν όπως και η δική του οικογένεια.

Με το πέρασμα των χρόνων, η Τάνια γκούγκλαρε το όνομα Κωστάκης, ανακάλυψε την πραγματική διάσταση και τη σπουδαιότητα του φίλου του παππού της, ήρθε σε επαφή με το MOMUS και τα υπόλοιπα είναι ιστορία. Η έκθεση που θα τρέχει μέχρι της 10 Ιανουαρίου του 2027, έγινε πραγματικότητα χάρη στις προσπάθειες και τη φροντίδα της. 

Σε έναν αγνώριστο πρώτο όροφο του μουσείου της Σταυρούπολης (όλοι οι όροφοι είναι μεταμορφωμένοι), το διαμέρισμα και η συλλογή του Ρούμπινσταϊν αναπτύσσονται σε όλο τους το μεγαλείο, ενώ έργα από τη συλλογή Κωστάκη, τοποθετημένα σε λευκό φόντο, συνομιλούν και αφηγούνται ιστορίες από την εποχή και την τέχνη. Γυναικείες μορφές εμφανίζονται ως μούσες, παραμύθια, θρύλοι και λογοτεχνικές αφηγήσεις ζωντανεύουν μέσα από εμβληματικές μορφές, καλλιτέχνες του δρόμου και άνθρωποι του περιθωρίου πρωταγωνιστούν σε εικαστικές αποτυπώσεις. Συγκινητική είναι και η ενότητα με έργα που δημιουργήθηκαν στα γκούλαγκ, με τον καλλιτέχνη να ζωγραφίζει τους συγκρατούμενούς του. Στην ίδια αίθουσα υπάρχει ένα έργο με υπογραφή του Γεωργίου Κωστάκη, ο οποίος σε μεγάλη ηλικία αποφάσισε να αποτυπώσει ζωγραφικά τις μνήμες του και φιλοτέχνησε ένα γκούλαγκ.

«Πίσω από τις πόρτες. Ο Κωστάκης συναντά τον Ρούμπινσταϊν»
Επιμέλεια: Liubov Pchelkina
Αρχιτεκτονική μελέτη: Kiril Ass, Nadja Korbut
MOMUS-Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη (Κολοκοτρώνη 21, Μονή Λαζαριστών, Θεσσαλονίκη), έως 10 Ιανουαρίου 2027