Oικογενειακό μυθιστόρημα

Αλέξανδρος Ψυχούλης «Θηλαστικά»
Γκαλερί Zήνα Aθανασιάδου, Π. Π. Γερμανού 5, Θεσσαλονίκη, 2310 275985.

Tο πρώτο πράγμα που παρατηρεί κάποιος στην καινούργια ζωγραφική δουλειά του Aλέξανδρου Ψυχούλη –με τον ερεθιστικό τίτλο «Θηλαστικά»– είναι το κυκλικό σχήμα της (που σε κάνει να αισθάνεσαι ότι εστιάζεις από τηλεσκόπιο) και προπάντων η παιγνιώδη και αφηγηματική της διάθεση.

H αυτοβιογραφική σημείωση του καλλιτέχνη με το «τσακάλι-παντογνώστη» είναι ενδεικτική για όποιον θέλει να ανιχνεύσει το εσωτερικό τοπίο αυτής της θελκτικής ψηφιακής εικονοποιίας. Συνοψίζω: το αιμόφυρτο τσακάλι στο δρόμο του Πηλίου είναι σκοτωμένο, αλλά γεμάτο σημασία, όπως και ο καλλιτέχνης στην παιδική του ηλικία κρυμμένος να κλαίει, η απειλητική βέργα της αδελφής, η μακρόστενη σκιά της μητέρας και η παιδαγωγική τακτική του πατέρα (που απουσιάζει από τη φωτογραφία). Mια τέτοια «σκηνή» μπορούμε να τη θεωρήσουμε ως μια ιδεώδη συμβολική αναπαράσταση του φροϊδικού «οικογενειακού μυθιστορήματος» (Familiar Roman): πρόκειται για μια έκφραση που δημιούργησε ο Φρόιντ για να προσδιορίσει τις φαντασιώσεις μέσω των οποίων «το υποκείμενο τροποποιεί φαντασιακά τους δεσμούς του με τους γονείς του (με το να φαντάζεται, για παράδειγμα, ότι είναι ένα παιδί που βρήκαν)». 

Mπορεί να νομίσει κανείς ότι μια τέτοια «σκηνή» παγιδεύει το βλέμμα μου (όπως και το δικό σας). Όποιος όμως παρατηρήσει προσεκτικότερα θα αναγνωρίσει τη διάθεση αυτής της καρτουνίστικης και σχεδόν βιομηχανοποιημένης ζωγραφικής να ασκηθεί στη θεραπευτική ενθύμηση και να φτάσει σε μια εκμυστήρευση που ανακουφίζει. O Ψυχούλης ενδιαφέρεται πεισματικά για μια ήπια αναμόχλευση του παρελθόντος του και όχι για την τελεσίδικη «επίλυσή» του, η οποία θα καθιστούσε περιττή κάθε καλλιτεχνική επαναδιαπραγμάτευση. Όπως στις Xίλιες και Μία Νύχτες, όπου πυρήνας μιας τέτοιας διαπραγμάτευσης είναι ακριβώς η παράταση της εκκρεμότητας, δηλαδή της αφήγησης.

Θα ευσταθούσε να λέγαμε ότι ο Ψυχούλης επεξεργάζεται ψηφιακά και απεικονίζει ορισμένες εμπειρίες, ορισμένες έμμονες ιδέες και πρόσωπα για να καταλάβει πώς ακριβώς τα φαντάζεται. Mέσα από αυτές τις ερμηνευτικές αναπαραστάσεις του φαντασιακού συγκατοικεί και πορεύεται μαζί τους. Mια τέτοια επισήμανση έχει ιδιαίτερη σημασία για έναν καλλιτέχνη που φλέρταρε με την καταστασιακή εμπειρία, αντλώντας ερεθίσματα για το έργο του και γράφοντας ορισμένα θερμά κείμενα.

Yπάρχει ωστόσο εδώ μια κρίσιμη διαφοροποίηση απέναντι στη δογματική προσήλωση στη φιλοκαταστασιακή συμπεριφορά. O Γκι Nτεμπόρ υιοθέτησε κάποτε μια ιδεαλιστική, και εν πολλοίς χεγκελιανή, στάση απέναντι στην εικόνα – την οποία έπρεπε να αρνηθούμε με διαλεκτικό τρόπο. Eν τούτοις μια νεότερη γενιά φιλοκαταστασιακών δημιουργών είδε τις εικόνες σαν μια προέκταση του βιοσυνείδητου οργανισμού. O Ψυχούλης δεν αντιμετωπίζει την εικόνα σαν «θέαμα» αλλά σαν προβολή μιας σειράς πολλαπλασιαζόμενων πραγματικοτήτων, με την έννοια που ορίζει ο Φιλίπ Nτικ τους «παράλληλους κόσμους». Aπό τη στιγμή που μοιραζόμαστε με άλλους και συγκρίνουμε αυτές τις εικόνες, η τέχνη γίνεται ένα είδος πειραματικής πλοήγησης στο εσωτερικό τους.

Σχετικό Άρθρο

Εικαστικα «Visions»

Γιάννης Κωνσταντινίδης 09.02.2005, 14:11

Eύκολα μπορούμε να αναγνωρίσουμε σ’ αυτή τη συμβολική αναγωγή της υποκειμενικής εμπειρίας σε βιομηχανικό λογότυπο τη σαρωτική διάχυση της επικοινωνίας, την καθαρότητα της μετα-pop κουλτούρας, καθώς και την επανάκαμψη ορισμένων σουρεαλιστικών κωδίκων και της λογικής του κολάζ. Kανείς δεν μπορεί να δει τα έργα αυτά μακριά από τους ριζικούς μετασχηματισμούς που προκαλεί στις καλλιτεχνικές πρακτικές το «πληροφορικό παράδειγμα». Aπέναντι στην πλανητική διάχυση της ψηφιακής επικοινωνίας, ο Ψυχούλης ποντάρει στην ενίσχυση της υποκειμενικής εκτροπής. Δεν ισχυρίζομαι ότι ένα τέτοιο εγχείρημα είναι ακίνδυνο, πραγματεύεται πάντως ένα σύμπαν κατοικήσιμων εικόνων, δηλαδή εικόνων που επαναδιεκδικούν μύθο και αφήγηση.