HELLAS SPACE 2.0: Ο Μανώλης Ράμμος εξηγεί πώς η Ελλάδα κοιτάζει πλέον το Διάστημα από πιο κοντά

Το Διάστημα δεν είναι πια τόσο μακριά όσο ίσως νομίζουμε. Η Ελλάδα βρίσκεται αυτές τις ημέρες στο επίκεντρο μιας σειράς σημαντικών διαστημικών δράσεων: από την Παγκόσμια Εβδομάδα Διαστήματος – World Space Week (4 έως 10 Οκτωβρίου) έως το Info Day για τη νέα φάση του Εθνικού Διαστημικού Προγράμματος HELLAS SPACE 2.0. Παράλληλα, η Αθήνα φιλοξενεί, από τις 13 έως τις 15 Οκτωβρίου, τη 10η Γενική Συνέλευση του Copernicus Atmosphere Monitoring Service (CAMS), αναδεικνύοντας και τον ρόλο των διαστημικών δεδομένων στην παρακολούθηση και την αντιμετώπιση επίγειων προκλήσεων. Το CAMS είναι η ευρωπαϊκή υπηρεσία του Copernicus για την παρακολούθηση της ατμόσφαιρας, παρέχοντας δεδομένα για την ποιότητα του αέρα, την ατμοσφαιρική ρύπανση, τα αέρια του θερμοκηπίου και κλιματικούς παράγοντες. Και μαζί με τις εξελίξεις πάνω από τη Γη, ανοίγει και μια συζήτηση για το τι μπορεί να κάνει η Ελλάδα εδώ, στη Γη, με τις νέες διαστημικές της υποδομές.

Ο Πρόεδρος του Ελληνικού Κέντρου Διαστήματος (ΕΛΚΕΔ), Μανώλης Ράμμος, μιλά για την επόμενη ημέρα του ελληνικού διαστημικού προγράμματος, τις δυνατότητες που δημιουργούν οι ελληνικοί δορυφόροι, την ανάπτυξη της εγχώριας διαστημικής βιομηχανίας, αλλά και τον στόχο το Διάστημα να αποκτήσει πιο ουσιαστική θέση στην ελληνική κοινωνία και οικονομία.

HELLAS SPACE 2.0: Η Ελλάδα κοιτάζει πλέον προς το Διάστημα

Από τη συμμετοχή στην απόκτηση δικών μας δυνατοτήτων

Η Ελλάδα έγινε το 2005 το 16ο πλήρες μέλος του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος (ESA) και έκτοτε συμμετέχει ενεργά σε αποστολές και προγράμματα, από την παρατήρηση της Γης μέχρι την εξερεύνηση του Σύμπαντος. Παράλληλα, δημιουργήθηκαν οι αναγκαίες δομές συνεργασίας, αναπτύχθηκε εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό και άρχισε να διαμορφώνεται ένα ελληνικό οικοσύστημα γύρω από τις διαστημικές τεχνολογίες. Ο κ. Ράμμος θεωρεί ότι το επόμενο βήμα είναι η μετάβαση από τον ρόλο του χρήστη στον ρόλο του παραγωγού τεχνολογίας, γνώσης και υπηρεσιών. «Στόχος μας είναι να περάσουμε από τη συμμετοχή στην απόκτηση δικών μας ολοκληρωμένων δυνατοτήτων, προϊόντων και υπηρεσιών», σημειώνει.

Κεντρικό ρόλο σε αυτή τη μετάβαση έχει το Εθνικό Πρόγραμμα Μικροδορυφόρων. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει δορυφόρους παρατήρησης της Γης, CubeSats και τις απαραίτητες επίγειες υποδομές για τη συλλογή, επεξεργασία και αξιοποίηση των δεδομένων. Η τεχνική εποπτεία γίνεται σε συνεργασία με την ESA, ενώ το ΕΛΚΕΔ έχει αναλάβει σημαντικό ρόλο στην υλοποίησή του. Από τους 13 επιχειρησιακούς μικροδορυφόρους, οι επτά έχουν ήδη τεθεί σε τροχιά. Οι περισσότεροι βρίσκονται ακόμη στη φάση ελέγχων και επιβεβαίωσης της λειτουργικότητάς τους, ενώ έχουν ήδη αρχίσει να παραδίδονται οι πρώτες εικόνες και τα πρώτα δεδομένα. Για τον Πρόεδρο του ΕΛΚΕΔ, όμως, η αξία του προγράμματος δεν περιορίζεται στους ίδιους τους δορυφόρους. «Τα δεδομένα είναι η βάση της στρατηγικής ανεξαρτησίας στην παρατήρηση της Γης», υπογραμμίζει.

Τι σημαίνουν όλα αυτά για τον πολίτη;

Η παρατήρηση της Γης είναι ίσως το πιο άμεσο πεδίο στο οποίο οι διαστημικές υποδομές μπορούν να μεταφραστούν σε καθημερινό όφελος. Η γεωγραφία της Ελλάδας, η μεγάλη θαλάσσια έκταση, τα νησιά και η συχνότητα φυσικών καταστροφών καθιστούν την πρόσβαση σε δεδομένα παρατήρησης ιδιαίτερα σημαντική. Οι ελληνικοί μικροδορυφόροι μπορούν να προσφέρουν σε δημόσιους φορείς προϊόντα τηλεπισκόπησης σχεδιασμένα για συγκεκριμένες ανάγκες. Η Πολιτική Προστασία και οι υπηρεσίες που ασχολούνται με τις πυρκαγιές και άλλες φυσικές καταστροφές μπορούν να έχουν εικόνα μιας περιοχής σχεδόν σε πραγματικό χρόνο, να καταγράφουν ταχύτερα τις ζημιές και να υποστηρίζουν καλύτερα την αντιμετώπιση ενός συμβάντος. Τα ίδια δεδομένα μπορούν να αξιοποιηθούν στη γεωργία, στην παρακολούθηση του δημόσιου χώρου και της δημόσιας περιουσίας, αλλά και σε εφαρμογές που αφορούν τον πολεοδομικό σχεδιασμό. Υπάρχει και μια ακόμη διάσταση. Οι δορυφορικές υποδομές έχουν δυνατότητες διττής χρήσης και μπορούν να υποστηρίξουν ανάγκες άμυνας, επιτήρησης και αποτροπής. Παράλληλα, η ανάπτυξη του τομέα δημιουργεί θέσεις εργασίας υψηλής εξειδίκευσης, ερευνητικές δυνατότητες και επιχειρηματικές ευκαιρίες.

HELLAS-SPACE 2.0: η επόμενη φάση

Η επόμενη φάση είναι ήδη σχεδιασμένη. Στις 26 Ιουνίου, στην εκδήλωση «Greece in Orbit – Η Ελλάδα σε Τροχιά», που πραγματοποιήθηκε στο Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού - Κέντρο «Ελληνικός Κόσμος», το Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Τεχνητής Νοημοσύνης παρουσίασε το νέο Εθνικό Διαστημικό Πρόγραμμα HELLAS-SPACE 2.0, συνολικού προϋπολογισμού περίπου 350 εκατ. ευρώ. Η χρηματοδότηση προέρχεται από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας και η υλοποίηση γίνεται σε συνεργασία με την ESA. Το HELLAS-SPACE 2.0 αποτελεί τη φυσική συνέχεια του Εθνικού Προγράμματος Μικροδορυφόρων, η ολοκλήρωση του οποίου αναμένεται τους επόμενους μήνες. Με την ολοκλήρωσή του, η Ελλάδα θα διαθέτει 13 επιχειρησιακούς μικροδορυφόρους παρατήρησης της Γης, 11 πειραματικούς και ερευνητικούς CubeSats, καθώς και τις απαραίτητες επίγειες υποδομές.

Αλλά οι δορυφόροι δεν είναι υποδομές που δημιουργούνται μία φορά και παραμένουν για πάντα. «Χρειάζεται συνεχής ανανέωση», λέει χαρακτηριστικά ο κ. Ράμμος, καθώς η διάρκεια ζωής αυτής της κατηγορίας δορυφόρων είναι περίπου πέντε χρόνια. Το HELLAS-SPACE 2.0 έρχεται να ανανεώσει και να διευρύνει τον στόλο, με νέες δυνατότητες. Μεταξύ άλλων προβλέπονται οπτικοί και θερμικοί δορυφόροι υψηλής ανάλυσης, με ανάλυση 30 εκατοστών και 5 μέτρων αντίστοιχα, καθώς και δορυφόροι που θα μπορούν να λαμβάνουν ραδιοεκπομπές από τη Γη. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η πρόβλεψη για δορυφόρο υπηρεσιών σε τροχιά, ο οποίος θα μπορεί να προσεγγίζει άλλους δορυφόρους, να συνδέεται μαζί τους για υποβοήθηση της πρόωσής τους, να συμβάλλει στην αποκατάσταση της τροχιάς τους ή στην αποφυγή διαστημικών σκουπιδιών, αλλά και να πραγματοποιεί επιθεωρήσεις.

Το μεγάλο στοίχημα, σύμφωνα με τον Πρόεδρο του ΕΛΚΕΔ, είναι η διαστημική υποδομή να αποκτήσει και οικονομική διάσταση. «Πρέπει να εξετάσουμε επιχειρηματικά μοντέλα για την εμπορική αξιοποίηση των υποδομών», τονίζει, ώστε η επένδυση να μπορεί σταδιακά να παράγει έσοδα και να μειώνεται η ανάγκη για νέες μεγάλες δημόσιες επενδύσεις κάθε λίγα χρόνια.

Η ελληνική βιομηχανία μπαίνει στην τροχιά

Το ελληνικό διαστημικό οικοσύστημα έχει αναπτυχθεί κυρίως στον λεγόμενο downstream τομέα, δηλαδή στην ανάπτυξη προϊόντων και υπηρεσιών που αξιοποιούν δορυφορικά δεδομένα. Το νέο πρόγραμμα, όμως, ενισχύει και το upstream κομμάτι: την ίδια την παραγωγή διαστημικού εξοπλισμού και συστημάτων. Ο στόχος είναι σημαντικό μέρος της νέας δορυφορικής συστοιχίας να κατασκευαστεί από την ελληνική βιομηχανία, με συμμετοχή ελληνικών εταιρειών σε όργανα, υποσυστήματα, λειτουργία και εμπορική αξιοποίηση. Ήδη πολυεθνικές εταιρείες έχουν δημιουργήσει παραγωγική παρουσία στην Ελλάδα. Η Open Cosmos διαθέτει γραμμή πλήρους παραγωγής δορυφόρων στην Παλλήνη, ενώ η ICEYE κατασκευάζει στην Ελλάδα κεραίες για δορυφόρους ραντάρ και, στο πλαίσιο του HELLAS SPACE 2.0, έχει ανακοινώσει τη δημιουργία πλήρους γραμμής παραγωγής δορυφόρων. Για τον κ. Ράμμο, η ελληνική βιομηχανία πρέπει να αποκτήσει κεντρικό ρόλο, όχι μόνο στην κατασκευή αλλά και στην αξιοποίηση των υποδομών και των δεδομένων. Αυτό μπορεί να δημιουργήσει νέες δυνατότητες συνεργασιών, ανταλλαγής δεδομένων και διεθνούς παρουσίας.

Η Ευρώπη και η ελληνική θέση

Η ανάπτυξη του ελληνικού διαστημικού τομέα δεν εξελίσσεται σε κενό. Η Ευρώπη βρίσκεται σε μια περίοδο κατά την οποία το Διάστημα αποκτά ολοένα μεγαλύτερη στρατηγική, οικονομική και γεωπολιτική σημασία. Στη διεθνή συζήτηση τίθενται ζητήματα ευρωπαϊκής αυτονομίας και ανταγωνιστικότητας, επενδύσεων σε τεχνολογίες και υποδομές, ενίσχυσης των δυνατοτήτων εκτόξευσης και εξερεύνησης, αλλά και στενότερου συντονισμού μεταξύ ESA, Ευρωπαϊκής Ένωσης και κρατών-μελών. Σε αυτό το περιβάλλον, η Ελλάδα επιδιώκει να ενισχύσει τη διεθνή και ευρωπαϊκή συνεργασία της και να αναδείξει την ελληνική επιστημονική και διαστημική κοινότητα.

Η κατοχή δικών της δορυφορικών δεδομένων προσφέρει, σύμφωνα με τον κ. Ράμμο, όχι μόνο επιχειρησιακές αλλά και στρατηγικές δυνατότητες. Η Ελλάδα μπορεί να χρησιμοποιεί τα δεδομένα για τις δικές της ανάγκες και ταυτόχρονα να τα διαθέτει, όπου είναι δυνατό, σε άλλες χώρες και διεθνείς οργανισμούς, δημιουργώντας νέες μορφές συνεργασίας.

Ένας Έλληνας στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό

Μέσα σε αυτή την εικόνα, υπάρχει και μια έντονα ανθρώπινη διάσταση. Ο Δρ. Ανδριανός Γολέμης, ερευνητικός συνεργάτης του ΕΛΚΕΔ και ο πρώτος Έλληνας που εντάχθηκε στο πρόγραμμα εκπαίδευσης αστροναυτών της ESA, αναμένεται να ταξιδέψει στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό μέσα στα επόμενα δύο χρόνια. Για τον κ. Ράμμο, η σημασία της αποστολής δεν βρίσκεται μόνο στον συμβολισμό. «Το ζητούμενο δεν είναι μόνο να ταξιδέψει ένας Έλληνας στο Διάστημα, αλλά να ταξιδέψει μαζί του και η ελληνική επιστημονική και τεχνολογική κοινότητα». Ο στόχος είναι η αποστολή να συνδεθεί με ελληνικά πειράματα και τεχνολογίες, δίνοντας σε πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα και επιχειρήσεις πραγματική εμπειρία από μια επανδρωμένη διαστημική αποστολή και από το περιβάλλον μικροβαρύτητας. Η εμπειρία αυτή μπορεί να δημιουργήσει τεχνογνωσία σε τομείς όπως ο σχεδιασμός και η πιστοποίηση πειραμάτων, η ασφάλεια, οι διαστημικές επιχειρήσεις και η διεθνής συνεργασία. Και, βέβαια, μπορεί να λειτουργήσει ως ισχυρό κίνητρο για τους νέους να στραφούν στις επιστήμες και τις τεχνολογίες του Διαστήματος.

Η επόμενη γενιά

Η εκπαίδευση αποτελεί για το ΕΛΚΕΔ ένα ακόμη σημαντικό πεδίο. Ο κ. Ράμμος θεωρεί ότι χρειάζεται μεγαλύτερη παρουσία της διαστημικής επιστήμης και τεχνολογίας στο σχολικό πρόγραμμα, αλλά και συστηματικά εκπαιδευτικά προγράμματα για όλες τις βαθμίδες. Το ΕΛΚΕΔ έχει ήδη συμμετάσχει σε εκπαιδευτικές δράσεις, μεταξύ άλλων σε δύο σχολικούς διαγωνισμούς και σε διεθνές εκπαιδευτικό πρόγραμμα για μαθητές Γυμνασίου και Λυκείου σχετικά με εφαρμογές της παρατήρησης της Γης από το Διάστημα. Η λογική είναι ευρύτερη: η ανάπτυξη του διαστημικού τομέα δεν μπορεί να στηριχθεί χωρίς ανθρώπους που θα στελεχώσουν τα πανεπιστήμια, τα ερευνητικά κέντρα και τις επιχειρήσεις του αύριο.

Το στοίχημα της επόμενης δεκαετίας

Ποια είναι η εικόνα που θα ήθελε να δει ο Πρόεδρος του ΕΛΚΕΔ για την Ελλάδα μέσα στην επόμενη δεκαετία; Η εικόνα που περιγράφει περιλαμβάνει ένα μεγαλύτερο και ολοένα περισσότερο οικονομικά αυτοσυντηρούμενο εθνικό πρόγραμμα μικροδορυφόρων, ένα εξωστρεφές ελληνικό οικοσύστημα διαστημικής τεχνολογίας, περισσότερους νέους ανθρώπους στον κλάδο και περισσότερους Έλληνες επιστήμονες που επιστρέφουν στη χώρα. Περιλαμβάνει επίσης την πλήρη υλοποίηση της Εθνικής Διαστημικής Στρατηγικής, μεγαλύτερη συμμετοχή των πανεπιστημίων και των ερευνητικών φορέων στην έρευνα και ανάπτυξη, ισχυρότερη παρουσία στην ESA και ένα επιχειρηματικό μοντέλο που θα επιτρέπει την εμπορική και διεθνή αξιοποίηση των υποδομών με τη συμμετοχή της ελληνικής βιομηχανίας και ιδιωτών επενδυτών. Το ζητούμενο είναι οι επενδύσεις να αρχίσουν να δημιουργούν έσοδα και οικονομική αξία και, σταδιακά, να καταστήσουν το πρόγραμμα σημαντικά πιο αυτοχρηματοδοτούμενο.

Για να συμβεί αυτό, ο κ. Ράμμος θεωρεί αναγκαία και την ενίσχυση του ίδιου του ΕΛΚΕΔ. «Χρειαζόμαστε ένα αυτόνομο, μεγαλύτερο και ισχυρότερο εθνικό όργανο, με σαφείς αρμοδιότητες, επαρκείς πόρους και εξειδικευμένο προσωπικό». Η βασική του φιλοδοξία συνοψίζεται σε μία φράση: «Να δημιουργήσουμε ένα ισχυρό, σύγχρονο εθνικό διαστημικό φορέα, που θα μπορεί να σχεδιάζει, να συντονίζει και να υλοποιεί τη διαστημική στρατηγική της χώρας με συνέχεια και αποτελεσματικότητα». Από τους μικροδορυφόρους και την παρατήρηση της Γης μέχρι την εκπαίδευση, την έρευνα και τη συμμετοχή της ελληνικής βιομηχανίας, το στοίχημα είναι τελικά ένα: η διαστημική δραστηριότητα να μην αποτελεί απλώς μια εντυπωσιακή παρουσία πάνω από τη χώρα, αλλά υποδομή που επιστρέφει αξία στην κοινωνία, στην οικονομία και στην επιστημονική της κοινότητα.

ΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΤΟΥ ΕΛΚΕΔ

Ο Δρ. Εμμανουήλ Ράμμος διαθέτει περισσότερα από 40 χρόνια εμπειρίας στη διαστημική τεχνολογία, σε διεθνείς οργανισμούς και στη δημόσια διοίκηση. Σπούδασε Φυσική, Τηλεπικοινωνίες και Ηλεκτρονικά σε Αθήνα και Παρίσι, αποκτώντας μεταπτυχιακό και διδακτορικό τίτλο. Ξεκίνησε την επαγγελματική του πορεία στην PHILIPS στη Γαλλία, όπου ασχολήθηκε με τεχνολογίες μικροηλεκτρονικής και δορυφορικής τηλεόρασης. Στη συνέχεια, υπηρέτησε για περισσότερες από τρεις δεκαετίες στον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαστήματος (ESA), σε τεχνικούς και διοικητικούς ρόλους που συνδέονταν με δορυφορικά συστήματα τηλεπικοινωνιών, τηλεπαρατήρησης και ναυσιπλοΐας. Κατά τη διάρκεια της πορείας του στην ESA συμμετείχε, μεταξύ άλλων, σε μελέτες που συνδέθηκαν με τον Hellas Sat και στην ανάπτυξη των σχέσεων του Οργανισμού με την Ελλάδα. Το 2004–2008 αποσπάστηκε στην Ελλάδα, όπου συνέβαλε στην ανάπτυξη δορυφορικών εφαρμογών και στην εγκατάσταση κόμβου του ευρωπαϊκού συστήματος δορυφορικής πλοήγησης EGNOS στον Υμηττό. Μετά την επιστροφή του στην ESA, ανέλαβε ρόλους που αφορούσαν, μεταξύ άλλων, την υποστήριξη νέων κρατών-μελών του Οργανισμού. Ο Εμμανουήλ Ράμμος ανέλαβε την προεδρία του Ελληνικού Κέντρου Διαστήματος το 2025, με πενταετή θητεία.