Φιλότι: Το πανέμορφο ορεινό χωριό της Νάξου που αξίζει να ανακαλύψεις φέτος

Για τη Νάξο αξίζει να γραφτεί ολόκληρο βιβλίο - ίσως και περισσότερα. Δεν αποτελεί απλώς το μεγαλύτερο νησί των Κυκλάδων, ούτε είναι μόνο οι πεντανόστιμες πατάτες και τα θεϊκά τυριά της.

Είναι οι ατελείωτες αμμουδερές παραλίες της με τα καταγάλανα νερά, τα επιβλητικά ορεινά τοπία με την άγρια ομορφιά, τα γραφικά χωριά αλλά και τα αρχαιολογικά μνημεία που της χαρίζουν επάξια μια θέση στην καρδιά των επισκεπτών.

Όσοι την αντικρύζουν για πρώτη φορά, μαγεύονται και επιστρέφουν ξανά και ξανά για τη θάλασσα, τα μέρη της, την πλούσια ιστορία και το εκλεκτό φαγητό της.

Κάθε γωνιά του κυκλαδίτικου νησιού κρύβει μια ξεχωριστή ιστορία, προσκαλώντας τον επισκέπτη να γνωρίσει τον αυθεντικό χαρακτήρα και τη διαχρονική γοητεία του Αιγαίου.

Από την Πορτάρα που στέκει επιβλητική και σε καλωσορίζει μόλις μπεις στο λιμάνι και τα ασβεστωμένα στενοσόκακα της Χώρας μέχρι τα παραδοσιακά ορεινά χωριά της ενδοχώρας και τις γεύσεις της ναξιώτικης κουζίνας, η Νάξος είναι ένας τόπος όπου η παράδοση συναντά τη σύγχρονη ταξιδιωτική εμπειρία.

Φιλότι: Το ορεινό στολίδι της Νάξου

Μιλώντας για τα ναξιώτικα χωριά, υπάρχουν πολλά που ξεχωρίζουν και γεμίζουν κάθε καλοκαίρι με ταξιδιώτες τόσο από την Ελλάδα όσο και από το εξωτερικό. Ένα από αυτά είναι το Φιλότι (ή Φιλώτι).

Το Φιλότι είναι το μεγαλύτερο και ένα από τα πιο ιστορικά χωριά του νησιού. Βρίσκεται στους πρόποδες του όρους Ζα, του υψηλότερου βουνού των Κυκλάδων, σε υψόμετρο περίπου 400 μέτρων και σε απόσταση περίπου 18 χλμ από τη Χώρα. Χτισμένο αμφιθεατρικά στις πλαγιές δύο λόφων, ξεχωρίζει για τα λευκά κυκλαδίτικα σπίτια, τα στενά καλντερίμια, τις γραφικές πλατείες και τη ζωντανή καθημερινότητά του.

Το χωριό αποτελείται από τρεις παραδοσιακές συνοικίες: Το Ραχίδι, τον Κλέφαρο και το Λιοίρι. Η ιστορία του χάνεται στα βάθη των αιώνων, ενώ το όνομά του θεωρείται ότι έχει αρχαία, πιθανότατα ιωνική, προέλευση. Κατά τη διάρκεια της Ενετοκρατίας το Φιλότι υπήρξε σημαντικό διοικητικό και αγροτικό κέντρο της Νάξου και διατήρησε τον σημαντικό του ρόλο και στους επόμενους αιώνες.

Η οικονομία του χωριού βασίζεται κυρίως στην κτηνοτροφία, τη γεωργία και τον τουρισμό. Το χωριό είναι γνωστό για τα εξαιρετικά τοπικά προϊόντα του, κυρίως τυριά όπως η γραβιέρα, η ξινομυζήθρα και το αρσενικό Νάξου, οι περίφημες πατάτες Νάξου, το μέλι, το ελαιόλαδο και τα παραδοσιακά κρέατα. Παράλληλα, οι κάτοικοι διατηρούν ζωντανά τα ήθη και τα έθιμα, τη μουσική και τους παραδοσιακούς χορούς, αποτελώντας ένα από τα σημαντικότερα πολιτιστικά κέντρα της ενδοχώρας.

Το Φιλότι αποτελεί ιδανική αφετηρία για πεζοπορία προς την κορυφή του όρους Ζα και το περίφημο Σπήλαιο του Ζα, έναν τόπο με ιδιαίτερη φυσική και μυθολογική αξία. Η μοναδική του θέση, η αυθεντική κυκλαδίτικη αρχιτεκτονική, η πλούσια ιστορία και η φιλόξενη ατμόσφαιρα καθιστούν το Φιλότι έναν από τους πιο ξεχωριστούς προορισμούς της Νάξου και των Κυκλάδων γενικότερα.

Τι θα δεις και τι θα κάνεις στο Φιλότι

Η εμπορική γειτονιά του Φασολά και το γαστροκαφενείο

Η παλιά εμπορική γειτονιά του Φασολά αποτελεί μία από τις πιο αυθεντικές γωνιές του Φιλοτίου. Πριν από τη διάνοιξη του επαρχιακού δρόμου Χώρας–Απειράνθου, ήταν το εμπορικό και κοινωνικό κέντρο του χωριού. Στα λιθόστρωτα σοκάκια της λειτουργούσαν μικρά μπακάλικα, υφασματάδικα, φούρνος, ραφείο, τσαγκάρικο, σιδηρουργείο, ξυλουργείο, ελαιοτριβείο, ρακιτζό και καφενεία, εξυπηρετώντας όχι μόνο τους κατοίκους του αλλά και των γύρω ορεινών χωριών. Τα τελευταία χρόνια η γειτονιά έχει αναβιώσει μέσα από προσεγμένες αναστηλώσεις με τη βοήθεια ενός ντόπιου με μεράκι, του Νίκου Μουστάκη, διατηρώντας αναλλοίωτη την παραδοσιακή αρχιτεκτονική της.

Η «γειτονιά των επαγγελματιών» του Φασολά, όπως ονομάστηκε, δείχνει με τον καλύτερο τρόπο, την οργάνωση και τη λειτουργία της οικονομίας ενός ορεινού χωριού νησιού κατά τον 19ο και το πρώτο μισό του 20ου αιώνα.

Η γειτονιά ονομάστηκε «Φασολάς» από την ομώνυμη συνοικία της Χίου από όπου καταγόταν ο Αντώνης Παγιδάς, ο Χιώτης πρόσφυγας που βρήκε καταφύγιο στο χωριό το 1822, μετά τη σφαγή. Εκεί, δημιούργησαν η Μαρία Μουστάκη και ο σύζυγός της, Κώστας Καστραντάς, το γαστροκαφενείο Φασολάς, ενστερνιζόμενοι το όραμα του Νίκου Μουστάκη.

Το γαστροκαφενείο στεγάζεται σε αναπαλαιωμένο παραδοσιακό κτίσμα  κάτω από ένα πλάτανο, που χαρίζει τη σκιά του στους επισκέπτες. Ο χώρος συνδυάζει την ατμόσφαιρα του παλιού καφενείου με δημιουργικές, μοντέρνες εκδοχές της αξιώτικης κουζίνας, αξιοποιώντας τοπικά προϊόντα όπως αρσενικό, γραβιέρα, μέλι, πατάτες και κρέατα από την ορεινή Νάξο. Η στάση εδώ αποτελεί έναν όμορφο τρόπο να γνωρίσει ο επισκέπτης τις γεύσεις και την ιστορία της παλιάς αγοράς.

Ο πλάτανος στην πλατεία του χωριού

Στην κεντρική πλατεία (ή αλλιώς «Γέφυρα») δεσπόζει ο περίφημος πλάτανος, το πιο χαρακτηριστικό σημείο συνάντησης του χωριού. Η σκιά του φιλοξενεί εδώ και δεκαετίες κατοίκους και επισκέπτες που απολαμβάνουν καφέ, φαγητό ή κάποιο παραδοσιακό γλυκό στα γύρω καφενεία και ταβέρνες. Η πλατεία σφύζει από ζωή μέρα-νύχτα και αποτελεί το ιδανικό σημείο για να νιώσει κανείς τον αυθεντικό παλμό του χωριού. Εκεί θα βρεις και το ομώνυμο καφέ-εστιατόριο που σερβίρει εδώ και δεκαετίες ελληνικό καφέ, γαλακτομπούρεκο αλλά και αφράτες χειροποίητες πίτσες.

Παραδοσιακό κατάστημα Θεωνάς 

Το παραδοσιακό κατάστημα του Νικόλα Θεωνά αποτελεί ένα από τα πιο γνωστά μαγαζιά στο Φιλότι, όπου αξίζει να κάνεις μια στάση, φτάνοντας στο χωριό. Στα ράφια του ο επισκέπτης μπορεί να βρει αυθεντικά προϊόντα της Νάξου, όπως γραβιέρα, αρσενικό, ξινομυζήθρα, μέλι, λικέρ κίτρο, βότανα, γλυκά του κουταλιού και άλλα τοπικά προϊόντα. Παράλληλα διαθέτει παραδοσιακά χειροποίητα είδη και χιλιάδες αναμνηστικά μιας άλλης εποχής, προσφέροντας μια αυθεντική εικόνα της ναξιώτικης παραγωγής και φιλοξενίας. Ο χώρος του καταστήματος αποπνέει μια γνήσια παλαιότητα μέσα από τα παραδοσιακά σκεύη αλλά και χρηστικά αντικείμενα της καθημερινής ζωής (καλάθια, ποτήρια, κανάτες κ.α.) που βλέπεις κρεμασμένα παντού και δημιουργεί την αίσθηση ενός χώρου που μοιάζει με μουσείο που σε γυρνάει πίσω στα χρόνια των παππούδων και τω γιαγιάδων μας.

Εκκλησία Παναγία Φιλωτίτισσα

Σήμα κατατεθέν του χωριού αποτελεί και η επιβλητική εκκλησία της Παναγίας της Φιλωτίτισσας, που είναι αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου. Η Παναγία Φιλωτίτισσα είναι ο επιβλητικός ενοριακός ναός του χωριού και αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα θρησκευτικά μνημεία ολόκληρης της Νάξου. Χτίστηκε περίπου το 1710, μετά από μακροχρόνιο αγώνα των κατοίκων για την απόκτηση του οικοπέδου από τους Ενετούς φεουδάρχες Μπαρότση. Πρόκειται για τρίκλιτη βασιλική με τρούλο, εντυπωσιακό μαρμάρινο τέμπλο, παλαιές εικόνες και περίτεχνο καμπαναριό. Κάθε χρόνο, τον Δεκαπενταύγουστο, πραγματοποιείται ένα από τα μεγαλύτερα πανηγύρια της Νάξου, με εκδηλώσεις, παραδοσιακή μουσική, χορό και εκλεκτά τοπικά εδέσματα, προσελκύοντας πλήθος πιστών και επισκεπτών από όλο το νησί αλλά και την Ελλάδα.

Πύργος Μπαρότση (Barozzi)

Ο Πύργος Μπαρότση είναι ένας από τους λίγους σωζόμενους ενετικούς πύργους της ορεινής Νάξου. Χτίστηκε κατά την περίοδο της Ενετοκρατίας και υπήρξε κατοικία της αριστοκρατικής οικογένειας (Μπαρότση) Barozzi, που διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στη διοίκηση του νησιού. Ο πύργος βρίσκεται δίπλα στην Παναγία Φιλωτίτισσα και αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της μεσαιωνικής αμυντικής και οικιστικής αρχιτεκτονικής της Νάξου, υπενθυμίζοντας τη μακραίωνη ιστορία του χωριού.

Εκκλησιαστικό και Λαογραφικό Μουσείο

Το Εκκλησιαστικό και Λαογραφικό Μουσείο του χωριού στεγάζεται κοντά στην πλατεία του χωριού, απέναντι από την εκκλησία της Παναγίας της Φιλωτίτισσας στην οποία ανήκει το μουσείο και παρουσιάζει σημαντικά εκθέματα που αναδεικνύουν τόσο τη θρησκευτική όσο και την καθημερινή ζωή των κατοίκων. Στις συλλογές του περιλαμβάνονται παλιές εικόνες, ιερά σκεύη, εκκλησιαστικά άμφια, παραδοσιακές φορεσιές, οικιακά αντικείμενα, γεωργικά εργαλεία και είδη λαϊκής τέχνης. Η επίσκεψη στο μουσείο προσφέρει μια ολοκληρωμένη εικόνα της ιστορίας, των εθίμων και της πολιτιστικής κληρονομιάς του Φιλοτίου και της ορεινής Νάξου.

Πού θα φας και θα πιεις στο Φιλότι

Μετά τη βόλτα στα λιθόστρωτα σοκάκια και την περιπλάνηση στο χωριό, θες κάπου δροσερά να ξαποστάσεις. Έτσι, σειρά έχει ένας δροσερός καφές (ή μπύρα) και λίγο τσιμπολόγημα. Όπως είπαμε, στην κεντρική πλατεία του χωριού, κάτω από τη σκιά του αιωνόβιου πλάτανου, θα απολαύσεις παραδοσιακό ελληνικό καφέ, δροσερή σπιτική λεμονάδα και ξακουστό γαλακτομπούρεκο στον Πλάτανο. Αν προτιμάς ένα πιο μοντέρνο brunch με τοπικές πινελιές θα το βρεις στο Φραγκόσυκο και στον κρυμμένο του κήπο ενώ στο γαστροκαφενείο του Φασολά θα βρεις ιδιαίτερα πιάτα και ευφάνταστα κοκτέιλ.

Καθώς μεσημεριάζει, τα στενά του χωριού πλημμυρίζουν από τις μυρωδιές των ντόπιων κρεατικών, με τις παραδοσιακές ταβέρνες όπως ο Καραβασιολιός, το Πλατανάκι, το Karra's Corner και το Μπουκιά Μπουκιά να σερβίρουν πεντανόστιμα παϊδάκια δικής τους παραγωγής, χειροποίητα λουκάνικα και τις διάσημες, χρυσαφένιες πατάτες Νάξου, κομμένες χοντρές χοντρές στο χέρι.

Για όσους αναζητούν την αίσθηση του σπιτικού, μαμαδίστικου φαγητού, το Φιλότι κρύβει γαστρονομικούς θησαυρούς που τιμούν την παράδοση και τα αγνά υλικά. Στο Παλιό Σινεμά, που στεγάζεται στο ιστορικό πρώτο καφενείο του χωριού, η κυρά Αντωνία ετοιμάζει καθημερινά μαγειρευτά που λιώνουν στο στόμα, όπως παραδοσιακό μουσακά και αρνάκι στον φούρνο, ενώ η Αμβροσία προσφέρει μια εξαιρετική μίξη κλασικών κυκλαδίτικων γεύσεων σε μια πανέμορφη, σκιερή αυλή. Αν επιθυμείς κάτι διαφορετικό, το Cavo D'oro σερβίρει αυθεντική ιταλική πίτσα ψημένη σε παραδοσιακό ξυλόφουρνο.

Η γαστρονομική εμπειρία στο Φιλότι κλείνει ιδανικά με ένα ποτήρι ντόπιο κρασί ή ναξιώτικο λικέρ κίτρο στις αυλές των all-day μαγαζιών, όπως ο Gratsiano Cafe Bar και το Owl's Nest Cafe επιβεβαιώνοντας ότι η καρδιά της Νάξου χτυπάει δυνατά και στο βουνό.