Γιατί οι πόλεις είναι η σημαντικότερη τεχνολογία μας

Από το 2007 οι άνθρωποι είναι καθαρά αστικό είδος. Ζουν περισσότεροι σε πόλεις απ’ ό,τι έξω απ’ αυτές. Μέχρι το 2050 θα είναι σχεδόν 7 στους 10. Στην Ελλάδα, το ποσοστό είναι ήδη πάνω από 80%.

Αν μεγάλωσες στην Αθήνα (και πολλές άλλες ελληνικές πόλεις), αυτό μπορεί να μη σου ακούγεται ως καλό νέο. Κυκλοφοριακό, θόρυβος, ακριβά ενοίκια, λίγο πράσινο, 60°C στο οδόστρωμα τον Ιούνιο. Αλλά το αφήγημα ότι οι πόλεις είναι αναγκαίο κακό δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Ανταποκρίνεται στις δικές μας πόλεις.
Στα 200.000 χρόνια ύπαρξης του είδους μας, τίποτα δεν μας έχει διαμορφώσει περισσότερο από την πόλη. Η γραφή, τα μαθηματικά, η δημοκρατία, το εμπόριο, η ιατρική, η τέχνη – όλα γεννήθηκαν μέσα σε πόλεις. Αυτό δεν είναι τυχαίο γεγονός.

Ας το πάρουμε όμως από την αρχή. Γύρω στο 4000 π.Χ., στις όχθες του Ευφράτη, η Ουρούκ έφτασε τους 50.000 κατοίκους κι έγινε ο πρώτος μεγάλος αστικός πληθυσμός στην ιστορία. «Ουρούκ» σήμαινε απλά «η πόλη». Δεν χρειαζόταν άλλο όνομα. Οι κάτοικοί της δημιούργησαν τη γραφή, ανέπτυξαν τα μαθηματικά, θέσπισαν τους πρώτους νόμους. Γιατί; Γιατί όταν χιλιάδες άνθρωποι ζουν μαζί, χρειάζονται νέα εργαλεία για να οργανωθούν. Από τότε, το μοτίβο επαναλαμβάνεται σε κάθε εποχή.

Οι πόλεις-κράτη της αρχαίας Ελλάδας –στις αγορές, στις στοές, και στα γυμνάσια– γέννησαν τη δημοκρατία, τη φιλοσοφία, τις επιστήμες. Η Βαγδάτη τον 9ο αιώνα έγινε κόμβος παγκόσμιου εμπορίου, μεταφράσεων και μαθηματικής γνώσης. Τα καφενεία του Λονδίνου τον 17ο αιώνα λειτούργησαν ως πρώιμο ίντερνετ: σε αυτά γεννήθηκε το χρηματιστήριο, ανταλλάσσονταν επιστημονικές ιδέες, χτίστηκαν εμπορικές εταιρείες. Η Φλωρεντία της Αναγέννησης συγκέντρωσε ταλέντα, πόρους και ελεύθερη σκέψη σε μερικά τετραγωνικά χιλιόμετρα και ως έναν βαθμό δημιούργησε τον σύγχρονο δυτικό πολιτισμό.

Ο ιστορικός Μπεν Ουίλσον περιγράφει αυτή τη διαδικασία στο βιβλίο του «Metropolis» (κυκλοφορεί και στα ελληνικά από τις εκδόσεις Διόπτρα) ως εξής: η ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού είναι η ιστορία των πόλεων.

Γιατί συμβαίνει αυτό; Τα δεδομένα δίνουν μια εξήγηση. Αν ο πληθυσμός μιας πόλης διπλασιαστεί, η παραγωγικότητά της αυξάνεται κατά 115%, η απασχόληση κατά 134% και οι πατέντες κατά 127%. Ταυτόχρονα, οι υποδομές αυξάνονται μόνο κατά 85%. Αυτά τα νούμερα, που προέρχονται από τη δουλειά του φυσικού Τζέφρι Γουέστ, δεν είναι τυχαία. Επαναλαμβάνονται σε πόλεις σε όλο τον κόσμο, ανεξαρτήτως κουλτούρας ή πολιτικού συστήματος. Οι πόλεις δεν αυξάνονται γραμμικά. Όσο μεγαλώνει μια πόλη, παράγει περισσότερα και καταναλώνει λιγότερα.

Ο μηχανισμός είναι η εγγύτητα. Περισσότεροι άνθρωποι κοντά ο ένας στον άλλο σημαίνει περισσότερες τυχαίες συναντήσεις, περισσότερη ανταλλαγή ιδεών, περισσότερη εξειδίκευση, περισσότερη ζήτηση για υπηρεσίες. Ταυτόχρονα, χρειάζονται λιγότεροι δρόμοι, λιγότερα καλώδια, λιγότερη ενέργεια ανά κάτοικο. Η πόλη κάνει περισσότερα με λιγότερα. Αυτός ο συνδυασμός είναι μοναδικός.

Κάπου εδώ βρίσκεται και μια μεγάλη συλλογική μας προκατάληψη πως η πόλη είναι εχθρός της φύσης. Όμως δεν είναι. Όσο πιο συγκεντρωμένοι ζούμε, τόσο λιγότερο χώρο καταλαμβάνουμε, τόσο λιγότερο καταναλώνουμε, τόσο περισσότερη γη μένει ανέπαφη. Η ύψιστη προστασία της φύσης είναι η παντελής έλλειψη ανθρώπινης δραστηριότητας, κάτι που επιτρέπει μόνο η πόλη. Ενδεικτικά, τα δάση της Ευρώπης αυξήθηκαν κατά ένα τρίτο τα τελευταία 100 χρόνια, ενώ στην Ελλάδα τα τελευταία 80 χρόνια αυξήθηκαν κατά ~2.800.000 στρέμματα.

Επιστρέφοντας σ’ εμάς και στο σήμερα, η κατάστασή μας είναι πραγματικά δύσκολη. Αλλά αυτό δεν αντικατοπτρίζει κάτι εγγενές στις πόλεις. Αντικατοπτρίζει τις επιλογές που κάναμε εμείς για τις δικές μας. Η Κοπεγχάγη και το Άμστερνταμ ήταν κι αυτές γεμάτες αυτοκίνητα τη δεκαετία του ’60. Η Σεούλ είχε εθνική οδό στη μέση της πόλης, εκεί που σήμερα στη θέση της ρέει ποτάμι. Το Παρίσι είχε δώσει την όχθη του Σηκουάνα στα αυτοκίνητα, αλλά σήμερα μπορείς να κάνεις πικ-νικ εκεί. Τίποτα δεν είναι αναπόφευκτο.

Την περίοδο 2011-2021, ο πληθυσμός της Ελλάδας μπορεί να μειώθηκε κατά 3,5%, αλλά ο πληθυσμός της Αττικής μειώθηκε μόλις 0,9%. Τις Σέρρες τις εγκατέλειψε το 14,3% των κατοίκων τους. Την Ημαθία το 7,5%. Την Πέλλα το 9,6%. Κάθε φορά που κάποιος μάς λέει ότι η λύση είναι να γυρίσουμε στο χωριό, ότι μαζευτήκαμε πολλοί, ότι η Αθήνα δεν σώζεται, μας ζητάει να εγκαταλείψουμε το πιο ισχυρό εργαλείο που έχουμε. Η απάντηση δεν είναι λιγότερη πόλη. Είναι καλύτερη πόλη.

* Ο Αδάμ Μαρκάκης γράφει το newsletter «Take Back the City». Έχει ιδρύσει και διευθύνει την Astylab, ένα δίκτυο που συνδέει και ενδυναμώνει ανθρώπους και οργανισμούς που δουλεύουν για να κάνουν τις πόλεις καλύτερες. Είναι Founding Partner στην Idea Machines, έναν venture builder για εταιρείες με αντίκτυπο. Πριν από αυτά, έκανε εκατοντάδες ανθρώπους να αφήσουν το αυτοκίνητο για το ποδήλατο μέσω της Kineo. Ζει και μεγαλώνει δύο μικρά παιδιά στην Αθήνα.