Γεωλόγοι υποστηρίζουν ότι η Αφρική «διασπάται» και σχηματίζεται νέα τεκτονική πλάκα

Η Υποσαχάρια Αφρική θα μπορούσε να διασπαστεί σε μερικά εκατομμύρια χρόνια και οι επιστήμονες πιστεύουν ότι ίσως παρακολουθούν τα πρώτα στάδια αυτής της γεωλογικής διαδικασίας.

Η διάσπαση θα συνέβαινε κατά μήκος του ρήγματος Kafue, το οποίο αποτελεί μέρος μιας γραμμής ρηγμάτων μήκους περίπου 1.500 μιλίων (2.500 χιλιομέτρων) που εκτείνεται από την Τανζανία έως τη Ναμίμπια. Ένα ρήγμα είναι ένα «σκίσιμο» στον φλοιό της Γης που διαταράσσει την επιφάνεια και μπορεί να προκαλέσει καθιζήσεις εδάφους και σεισμούς. Χιλιάδες ρήγματα υπάρχουν σε όλο τον κόσμο και, παρότι τα περισσότερα είναι ανενεργά ή «νεκρά», μερικές φορές μπορούν να επανενεργοποιηθούν.

Οι γεωλόγοι πίστευαν ότι το ρήγμα Kafue στην Αφρική ήταν εδώ και πολύ καιρό ανενεργό. Όμως ορισμένοι ειδικοί υποστηρίζουν τώρα ότι έχει δείξει ενδείξεις δραστηριότητας τις τελευταίες δεκαετίες. Αυξανόμενα στοιχεία ενισχύουν την υποψία ότι το χαρακτηριστικό αυτό μπορεί να μετατρέπεται σε ένα νέο ηπειρωτικό ρήγμα και, τελικά, να αποτελέσει νέο όριο μεταξύ τεκτονικών πλακών, δημιουργώντας στο μέλλον μια νέα θάλασσα.

Προηγούμενες μελέτες έχουν συγκεντρώσει ενδείξεις όπως πολύ ασθενείς σεισμούς που δεν γίνονται αισθητοί από τους ανθρώπους αλλά καταγράφονται από όργανα, αυξημένη υπόγεια θερμοκρασία και μικροσκοπικές αλλαγές στο υψόμετρο του εδάφους που εντοπίζονται μέσω δορυφόρων. Όλα αυτά δείχνουν ότι η περιοχή μπορεί να είναι τεκτονικά ενεργή.

Τώρα, μια νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε τη Δευτέρα στο περιοδικό Frontiers in Earth Science προχωρά ένα βήμα παραπέρα. «Έχουμε τα πρώτα γεωχημικά δεδομένα από αυτή την περιοχή», δήλωσε η Ρούτα Καρολυτέ, η οποία ηγήθηκε της μελέτης όταν ήταν μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. «Πρόκειται για ένα διαφορετικό είδος στοιχείων που ενισχύει πραγματικά την ιδέα ότι υπάρχει ρηγματική δραστηριότητα στην περιοχή».

Η μελέτη ενός νέου ηπειρωτικού ρήγματος θα βοηθούσε να απαντηθεί ένα από τα πιο θεμελιώδη ερωτήματα της τεκτονικής: πώς ξεκινά ένας νέος όριο τεκτονικής πλάκας; Τα ώριμα όρια πλακών είναι εύκολα αναγνωρίσιμα, αλλά τα πρώτα στάδια είναι πολύ πιο ασαφή.

«Αν το ρήγμα Kafue είναι μέρος ενός νεογέννητου ορίου πλακών, μας δίνει μια σπάνια ευκαιρία να μελετήσουμε τη γέννηση ενός τέτοιου ορίου πριν η ηφαιστειακή δραστηριότητα, οι μεγάλοι σεισμοί και οι σημαντικές επιφανειακές παραμορφώσεις καλύψουν τις αρχικές συνθήκες», είπε η Εστέλα Ατεκουάνα, καθηγήτρια Γεωεπιστημών στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Ντέιβις, η οποία δεν συμμετείχε στη μελέτη.

Ενδείξεις για νέο τεκτονικό όριο

Για να συλλέξουν στοιχεία, η Καρολυτέ και οι συνεργάτες της πήραν δείγματα από θερμές πηγές και γεωθερμικά πηγάδια στη Ζάμπια που έχουν εμφανιστεί φυσικά πάνω από το ύποπτο ρήγμα. «Υπάρχει καυτό νερό που αναβλύζει στην επιφάνεια και συλλέξαμε τα αέρια που ανεβαίνουν από εκεί», ανέφερε.

Οι ερευνητές εξέτασαν κυρίως την αναλογία δύο τύπων ηλίου, του ηλίου-3 και του ηλίου-4. Αναζητούσαν ένα χαρακτηριστικό σημάδι ότι οι πηγές και τα πηγάδια συνδέονται με τον μανδύα της Γης, το στρώμα ανάμεσα στον φλοιό και τον πυρήνα, πάχους εκατοντάδων μιλίων.

«Βρήκαμε περισσότερο ήλιο-3 από ό,τι θα περιμέναμε στον φλοιό, κάτι που συνήθως αποτελεί ένδειξη ότι υλικά από τον μανδύα ανεβαίνουν προς την επιφάνεια μέσω του νερού», πρόσθεσε η Καρολυτέ.

Τα δείγματα προέρχονται μόνο από έξι σημεία, γεγονός που καθιστά τα αποτελέσματα προκαταρκτικά. Ωστόσο, οι επιστήμονες συνέλεξαν επίσης δείγματα από δύο θερμές πηγές περίπου 60 μίλια μακριά και δεν βρήκαν την ίδια αύξηση στο ήλιο-3.

Εφόσον υλικό από τον μανδύα μπορεί να φτάσει στην επιφάνεια όταν οι τεκτονικές πλάκες τεντώνονται και αρχίζουν να διαχωρίζονται, η ομάδα θεωρεί ότι τα δεδομένα αυτά ίσως αποτελούν πρώιμη ένδειξη δημιουργίας νέου ορίου πλακών.

«Τέτοια ρήγματα συχνά ξεκινούν και σταματούν ή επεκτείνονται λίγο και μετά παύουν»

Οι τεκτονικές πλάκες είναι τεράστιες πλάκες συμπαγούς πετρώματος, πάχους έως περίπου 190 χιλιομέτρων, που κινούνται πάνω στον μανδύα με ταχύτητα συγκρίσιμη με την ανάπτυξη των νυχιών. Πριν από περίπου 200 εκατομμύρια χρόνια, αυτές οι κινήσεις άρχισαν να διασπούν την υπερήπειρο Παγγαία στις σημερινές ηπείρους.

Τα όρια των πλακών βρίσκονται κυρίως κάτω από τους ωκεανούς και είναι περιοχές όπου συμβαίνουν οι περισσότεροι σεισμοί και ηφαιστειακή δραστηριότητα.

Ένα ενεργό ρήγμα μπορεί να εξελιχθεί σε όριο πλακών, αλλά αυτό δεν είναι βέβαιο. «Τέτοια ρήγματα συχνά ξεκινούν και σταματούν ή επεκτείνονται λίγο και μετά παύουν. Είναι δύσκολο να προβλέψουμε τι θα συμβεί», είπε η Καρολυτέ.

Η Αφρική διαθέτει ήδη ένα μεγάλο ρήγμα ηλικίας δεκάδων εκατομμυρίων ετών, το Ρήγμα της Ανατολικής Αφρικής, το οποίο περιλαμβάνει ηφαίστεια και σεισμική δραστηριότητα. Ωστόσο, η πλήρης εξέλιξη ενός νέου ρήγματος σε όριο πλακών θα απαιτούσε εκατομμύρια χρόνια.

«Στην ταχύτερη περίπτωση, μπορεί να συμβεί σε λίγα εκατομμύρια χρόνια. Στην πιο αργή, μπορεί να πάρει 10 έως 20 εκατομμύρια χρόνια», είπε ο συν-συγγραφέας της μελέτης Μάικ Ντέιλι.

«Το νότιο τμήμα της Αφρικής θα μπορούσε να αποσπαστεί, αλλά πριν από αυτό θα αρχίσουν περισσότεροι σεισμοί και ηφαιστειακή δραστηριότητα. Θα δημιουργηθούν βαθιά ρήγματα και νερά που λιμνάζουν, και τελικά θα σχηματιστεί θάλασσα», πρόσθεσε.

Στο πιο άμεσο μέλλον, η Ζάμπια θα μπορούσε να ωφεληθεί οικονομικά αξιοποιώντας γεωθερμική ενέργεια, ενώ υπάρχει και πιθανότητα εκμετάλλευσης ηλίου, το οποίο έχει μεγάλη ζήτηση στη βιομηχανία και την ιατρική.

Η διαδρομή μέσω της οποίας η ήπειρος μπορεί να αρχίσει να διασπάται

Ο Φολαρίν Κολάουολε από το Πανεπιστήμιο Κολούμπια χαρακτήρισε τα ευρήματα «καινοτόμα και συναρπαστικά», καθώς δείχνουν άμεση άνοδο υλικών από τον μανδύα μέσω νεοσχηματιζόμενων ρηγμάτων.

«Η σημασία ενός νέου ορίου πλακών στη νοτιοδυτική Αφρική είναι ότι έχουμε μια διαδρομή μέσω της οποίας η ήπειρος μπορεί να αρχίσει να διασπάται από την ανατολική Αφρική έως τον Ατλαντικό Ωκεανό», σημείωσε.

Η Ατεκουάνα τόνισε ωστόσο ότι χρειάζονται περισσότερα δεδομένα για να επιβεβαιωθεί αν το σήμα ηλίου είναι συνεχές σε όλη την προτεινόμενη ζώνη ή τοπικό.

«Αυτό δεν είναι το τελικό συμπέρασμα. Υποστηρίζει την υπόθεση ενός πρώιμου ρήγματος, αλλά για την επιβεβαίωση ενός νέου ορίου πλακών απαιτείται πιο ολοκληρωμένος έλεγχος», είπε.

«Αυτό δεν σημαίνει ότι η Αφρική θα διασπαστεί αύριο. Αυτές οι διαδικασίες διαρκούν εκατομμύρια χρόνια. Όμως επιστημονικά, είναι σαν να “πιάνεις” τη γέννηση ενός ορίου τεκτονικής πλάκας εν δράσει.»

Πηγή: CNN