- ΑΡΧΙΚΗ
-
ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ
-
ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
-
LIFE
-
LOOK
-
YOUR VOICE
-
επιστροφη
- ΣΕ ΕΙΔΑ
- ΜΙΛΑ ΜΟΥ ΒΡΟΜΙΚΑ
- ΟΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΣΑΣ
-
-
VIRAL
-
επιστροφη
- QUIZ
- POLLS
- YOLO
- TRENDING NOW
-
-
ΖΩΔΙΑ
-
επιστροφη
- ΠΡΟΒΛΕΨΕΙΣ
- ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ
- ΓΛΩΣΣΑΡΙ
-
- PODCAST
- VOICE RADIO
- CITY GUIDE
- ENGLISH GUIDE
Λάθη, πολεοδομικές γκάφες και λύσεις
Τι θα μπορούσαμε να μάθουμε από άλλες πόλεις και να το εφαρμόσουμε στην Αθήνα
Πώς μπορεί να αλλάξει η Αθήνα: Διεθνή πολεοδομικά παραδείγματα για περισσότερο πράσινο, καλύτερες συγκοινωνίες και βιώσιμη αστική ανάπτυξη.
Όλα, σχεδόν όλα, έχουν αλλάξει από τότε που αντιλαμβανόμασταν την Αθήνα ως μεσογειακή πρωτεύουσα με πληθυσμό προερχόμενο από μαζική αγροτική έξοδο, ανατολίτικο «πολιτισμό» (ήθη, συνήθειες, τρόπο ζωής, πολιτική αγωγή), απόρριψη του δυτικού-βαυαρικού παρελθόντος και επιφανειακή υιοθέτηση δυτικών προτύπων. Αν και η Αθήνα παραμένει «μεσογειακή πρωτεύουσα», που αναπτύχθηκε, όπως επαναλαμβάνουμε συχνά, με άναρχο τρόπο, χωρίς σχεδιασμό, ως υβριδική τσιμεντούπολη, οι παραδοσιακές αναλύσεις, μολονότι ακριβείς, νομίζω ότι παίζουν σήμερα ήσσονα ρόλο στη χάραξη της στρατηγικής του άστεως.
Αθήνα: Από την άναρχη δόμηση στη σύγχρονη μητρόπολη
Κατά πρώτον, τις τελευταίες δεκαετίες, αν και η αγροτική έξοδος συνεχίζεται, η Αθήνα έχει αποκτήσει Αθηναίους: υπάρχουν πληθυσμοί που έχουν αποκοπεί από τις αγροτικές τους ρίζες· ένα μέρος τους έχει αστικοποιηθεί, προσδίδοντας στον χώρο μητροπολιτικά, οικουμενικά γνωρίσματα, είτε τον δούμε ως ψευδοευρωπαϊκό, είτε τον δούμε ως βαλκανο-λεβαντίνικο. Εξάλλου, στον 21ο αιώνα, όλες οι πόλεις μοιάζουν: εκτός της πολυμορφίας και της πολυπολιτισμικότητας που χαρακτηρίζουν ακόμα και τις μεσαίες πόλεις, έχουν καταργηθεί τα αρχιτεκτονικά σύνορα, η αρχιτεκτονική εντοπιότητα. Κατά δεύτερον, η παρατήρηση περί Αθήνας-γέφυρας ή ρήξης μεταξύ Ανατολής και Δύσης ισχύει πλέον πρωτίστως εξαιτίας των δημογραφικών μετατοπίσεων: στον Δήμο Αθηναίων —έναν από τους μικρότερους δήμους ευρωπαϊκής πρωτεύουσας, με μόνο 640.000 μόνιμους κατοίκους— φαίνεται ότι ζουν περίπου 150.000 αλλοδαποί από μη δυτικές χώρες. Στο πολεοδομικό συγκρότημα της Αθήνας (χωρίς τον Πειραιά και την υπόλοιπη Αττική), σε συνολικό πληθυσμό περίπου 2,64 εκατ., ο πληθυσμός των αλλοδαπών υπολογίζεται σε 250.000 και στην ευρύτερη Περιφέρεια Αττικής, με συνολικό πληθυσμό σχεδόν 4 εκατ., υπολογίζονται σε 350.000. Η συντριπτική πλειονότητα —άνω του 80-85%— προέρχεται από χώρες εκτός της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Βρισκόμαστε μπροστά σε μια σχετικά νέα κατάσταση, που φέρει, αναπόφευκτα, τα στοιχεία του παρελθόντος, είτε τα βλέπουμε με την αισιοδοξία και τη γενναιοδωρία του Guy Burgel —ως «θαύμα»— είτε τα βλέπουμε με τον σκεπτικισμό του Άρη Κωνσταντινίδη, ο οποίος έκανε λόγο για «τσιμεντένια ζούγκλα», ή του Γιάννη Τσιώμη, ο οποίος, όπως πολλοί πολεοδόμοι, αρχιτέκτονες και ιστορικοί των πόλεων, ανέλυε την Αθήνα ως πόλη «ξένη στον εαυτό της». Με λίγα λόγια, στον 21ο αιώνα, ανεξάρτητα από τις ανατολικές, δυτικές ή υβριδικές ταυτότητες, καλούμαστε να λύσουμε, στην πράξη, τα προβλήματα της φτώχειας, της ασχήμιας, της δυσλειτουργικότητας και της κοινωνικής δυσφορίας. Όχι ότι όλοι οι χρήστες της πόλης αντιλαμβάνονται με τον ίδιο τρόπο την καλαισθησία, τη λειτουργικότητα, τη νομιμότητα, την ιδιότητα του πολίτη· για μερικούς, ωραίος τοίχος είναι ο ταγκαρισμένος τοίχος· ωραία γειτονιά είναι η «πολυπολιτισμική» γειτονιά του βοώντος χάους· ενδιαφέρον άστυ δεν είναι το φυλλώδες και ευνομούμενο, αλλά εκείνο του πολύχρωμου συνωστισμού και της μικρομεσαίας παραβατικότητας. Όμως, παρά τις αποκλίσεις κοινωνικής πρόσληψης και συμπεριφοράς, τα προβλήματα της Αθήνας είναι γνωστά και συγκεκριμένα: τα επαναλαμβάνουν συχνά οι ειδικοί και τα βιώνουν οι χρήστες της.
Μας παρηγορεί το ότι δεν είμαστε οι μόνοι που αφήσαμε τα πράγματα στην τύχη τους και πήραμε λανθασμένες αποφάσεις. Στη δεκαετία του ’50 ο Robert Moses αποφάσισε να περάσει τον υπερυψωμένο αυτοκινητόδρομο Cross Bronx Expressway από τη μέση του νότιου Μπρονξ, καταστρέφοντας παραδοσιακές γειτονιές και προκαλώντας οικονομική κατάρρευση, έξαρση της εγκληματικότητας, εγκατάλειψη κτιρίων και γκετοποίηση· επιταχύνοντας την αστική παρακμή που γνώρισε η Νέα Υόρκη επί τουλάχιστον μία 20ετία, από το 1970 μέχρι το 1990. Στα παρισινά προάστια χτίστηκαν οι αποκαλούμενες Cités, με την αγαθή πρόθεση της κοινωνικής στέγασης, οι οποίες εκφυλίστηκαν σε εστίες εγκληματικότητας και μικροτρομοκρατίας, όπως συνέβη σε παρόμοια οικιστικά συγκροτήματα παντού στον κόσμο. Η ιστορία της αρχιτεκτονικής και της πολεοδομίας του 20ού αιώνα είναι γεμάτη από φιλόδοξα οικιστικά προγράμματα κοινωνικής κατοικίας, που, εξαιτίας του κακού σχεδιασμού, της υποχρηματοδότησης, της κοινωνικής απομόνωσης και της ελλιπούς συντήρησης, απέτυχαν με οικτρό τρόπο. Αν και το πιο διαβόητο είναι το Pruitt-Igoe στο Σαιντ Λούις —που, στο τέλος, το κατεδάφισαν με δυναμίτη οι ίδιοι οι κάτοικοι—, το Cabrini-Green στο Σικάγο, το Le Vele στο προάστιο Σκάμπια της Νάπολης (περιοχή που έγινε διάσημη από την ταινία και τη σειρά «Gomorrah»), το Robin Hood Gardens στο ανατολικό Λονδίνο, το Tours Nuages στη Ναντέρ, στα περίχωρα του Παρισιού, καθώς και όλες οι σοβιετικές «νέες πόλεις» είχαν κακή τύχη. Τα πειράματα των λαϊκών πολυκατοικιών που έγιναν στην περίοδο του Χρουστσόφ κατέληξαν σε θλιβερές συστάδες γκρίζων πολυώροφων κτιρίων που σάπιζαν σιγά σιγά, μέχρι την τελική τους κατεδάφιση. Στη Ρωσία το μάθημα δεν φαίνεται να έπιασε τόπο, διότι, πριν από δύο δεκαετίες, στις παρυφές της Αγίας Πετρούπολης, χτίστηκαν καινούργιες γειτονιές με δεκάδες πανομοιότυπους πύργους 25-30 ορόφων, ατάκτως ερριμμένους στον χώρο, τις οποίες οι Ρώσοι αποκαλούν υποτιμητικά Cheloveynik («ανθρωπομυρμηγκοφωλιές»).
Πολλές καινοτομίες από τα τέλη της δεκαετίας του ’60 καταγράφονται σήμερα ως πολεοδομικά και αρχιτεκτονικά εγκλήματα. Η ιστορική κεντρική αγορά του Παρισιού απομακρύνθηκε, για να δημιουργηθεί ένας τεράστιος υπόγειος μεταφορικός κόμβος (RER) και το εμπορικό κέντρο Forum des Halles, με αποτέλεσμα, για τουλάχιστον είκοσι χρόνια, η καρδιά του Παρισιού να μοιάζει με σεληνιακό κρατήρα και να χρειαστεί εντέλει εξαιρετικά δαπανηρή ανακατασκευή. Στο Elephant and Castle του Λονδίνου και σε πολλές άλλες γειτονιές της βρετανικής πρωτεύουσας, όπως και στις Βρυξέλλες, στο Βουκουρέστι και στο Σαν Φρανσίσκο, έγιναν τερατώδεις πολεοδομικές γκάφες και προχειρότητες, ενώ αλλόκοτες ιδιωτικές πρωτοβουλίες είχαν ως αποτέλεσμα ασχήμια, ταξικό διαχωρισμό, αστική υπερδιάχυση —πράγμα που σημαίνει, μεταξύ άλλων, εξάρτηση από το ιδιωτικό αυτοκίνητο, διάθεση χώρου σε πάρκινγκ και ενεργειακή σπατάλη. Σε πολλές μεγαλουπόλεις διαλύθηκε ο κοινωνικός ιστός, τον οποίο εξασφάλιζε η μεικτή χρήση, η οποία συνεπαγόταν ζωντάνια, ποικιλομορφία και «μάτια στον δρόμο».
Στον 21ο αιώνα έχουμε πλέον μακρά πείρα από trials and errors, ξέρουμε τι βελτιώνει την ποιότητα της ζωής στην πόλη: αρκεί να μελετήσουμε τι έκαναν και τι κάνουν σωστά και τι έκαναν και τι κάνουν λάθος οι πόλεις του κόσμου. Κι αν επιδιώκουμε πραγματικά να επιλύσουμε τα προβλήματα της Αθήνας, είναι χρήσιμο να αξιοποιήσουμε την εμπειρία πόλεων με κοινά γεωγραφικά, οικονομικά και πολιτιστικά χαρακτηριστικά.
Τι μπορεί να μάθει η Αθήνα από τη Βαρκελώνη, τη Βηρυτό και τη Νάπολη
Έχουν γίνει κατά καιρούς προτάσεις να αντλήσουμε μαθήματα από τη Βαρκελώνη, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά τη διαχείριση του τοπίου, που βασίζεται σε αυστηρά σχεδιασμένα αστικά πάρκα, δενδροστοιχίες (Superblocks / Superilles) και τη σύνδεση της πόλης με το μέτωπο της θάλασσας και με το βουνό Collserola. Η σύνδεση με τη θάλασσα, τόσο στη Βαρκελώνη όσο και στη Βηρυτό, στη Μασσαλία και στο Τελ Αβίβ, παραθαλάσσιες πόλεις με corniche και έντονη νυχτερινή ζωή στο παραλιακό μέτωπο, υπογραμμίζει το πώς η Αθήνα, αν και απέχει μόλις 8-10 χιλιόμετρα από τον Σαρωνικό, σχεδιάστηκε και αναπτύχθηκε αγνοώντας τη θάλασσα. Ίσως να ακούγεται παράδοξο το ότι η πολύπαθη Βηρυτός μπορεί να αποτελέσει παράδειγμα: κι όμως, στη Βηρυτό, λόγω της αδυναμίας ή της απουσίας κεντρικού σχεδιασμού, η κοινωνία των πολιτών και οι τοπικές ομάδες ανέλαβαν τη διάσωση του δημόσιου χώρου, όχι με αυθαίρετες και παράνομες καταλήψεις, όπως συμβαίνει στην Αθήνα, αλλά με πρωτοβουλίες όπως το Beirut Green Project και το Dictaphone Group, μέσω των οποίων χαρτογράφησαν αχρησιμοποίητους δημόσιους χώρους, αδρανή οικόπεδα και ιστορικά κτίρια, διεκδίκησαν την επαναλειτουργία του μοναδικού μεγάλου πάρκου της πόλης (το Horsh Beirut) και μετέτρεψαν αστικά κενά σε κοινοτικούς κήπους. Η Βηρυτός προσπαθεί να αξιοποιήσει εγκαταλειμμένα ακίνητα του Δημοσίου, να μετατρέψει ακάλυπτους χώρους σε πάρκα τσέπης και, προπάντων, να διευκολύνει ακόμα περισσότερο τη δίοδο στη θάλασσα, που, στην περίπτωσή μας, μπορεί να πραγματοποιηθεί με τη δημιουργία συνεχόμενων ζωνών πρασίνου από την Ακρόπολη και τη Συγγρού μέχρι το Φαληρικό Δέλτα.
Τέτοια επιχειρήματα και σχέδια δεν είναι καινούργια: όλοι ξέρουμε ότι, αν επιτυγχάναμε αυτή τη σύνδεση, θα λύνονταν, εν μέρει, ορισμένα θεμελιώδη προβλήματα της πόλης —κινητικότητα, κλίμα, πολεοδομική ενσωμάτωση του Μητροπολιτικού Πάρκου του Ελληνικού— και θα δημιουργούνταν beach culture για όλους τους Αθηναίους, όχι μόνο για τους κατοίκους των παραθαλάσσιων προαστίων. Επιπροσθέτως, η σύνδεση με τη θάλασσα θα συνέβαλλε, όπως συμβάλλει η μεσογειακή ακτή με τον mistral στη Μασσαλία, στην ανακούφιση από την αποπνιξία της αστικής θερμικής νησίδας.
Ακόμη και από τη χαοτική Νάπολη μπορούμε να αντλήσουμε ιδέες: οι σταθμοί του μετρό της Νάπολης μετατράπηκαν σε μουσεία σύγχρονης τέχνης, ενισχύοντας την ταυτότητα των υποδομών και την αισθητική εμπειρία των μετακινήσεων. Επίσης, πεζοδρομήθηκαν ιστορικές πλατείες: μεγάλοι χώροι, όπως η Piazza del Plebiscito, που παλαιότερα λειτουργούσαν ως χώροι στάθμευσης, αποδόθηκαν στους πεζούς. Δεν είμαι υπέρ των πεζοδρόμων (είναι μεγάλη συζήτηση), αλλά, αναμφισβήτητα, μερικοί πεζόδρομοι σε πόλεις που μοιάζουν με την Αθήνα (Νάπολη, Παλέρμο) είχαν θετικά αποτελέσματα. Στο Παλέρμο, όπου επί δεκαετίες το ιστορικό κέντρο βρισκόταν σε κατάσταση αστικής παρακμής, πεζοδρομήθηκαν κεντρικοί άξονες (όπως η Via Maqueda), αποκαταστάθηκαν εγκαταλειμμένα κτίρια ώστε να χρησιμοποιηθούν ως πολιτιστικοί χώροι και αναδείχθηκαν σε κέντρα γαστρονομικού τουρισμού οι τοπικές αγορές τροφίμων (Ballaró, Vucciria). Η αξιοποίηση του κενού κτιριακού αποθέματος ήταν μεγάλο στοίχημα για το Παλέρμο και είναι μεγάλο στοίχημα για την Αθήνα.
Αν και τα σημαντικότερα προβλήματα της Αθήνας είναι χρόνια —το κυκλοφοριακό, το στεγαστικό, τα γερασμένα κτίρια, η μικρή αναλογία πρασίνου ανά κάτοικο, οι πολλές υποβαθμισμένες συνοικίες και τα εξαθλιωμένα προάστια του λεκανοπεδίου, τα οριακά no-go περίχωρα (Ζεφύρι, Ασπρόπυργος, Μενίδι)—, τις τελευταίες δεκαετίες έχουν προστεθεί οι ακραίες θερμοκρασίες και η παράταση του καλοκαιριού. Σε αυτό το ζήτημα χρειάζεται παρατήρηση πόλεων όπως το Τελ Αβίβ και το Φοίνιξ της Αριζόνα. Οι Ισραηλινοί χαρτογράφησαν τη σκιά σε ολόκληρη την πόλη, τοποθέτησαν στέγαστρα και έκαναν δενδροφυτεύσεις σε όλες τις διαδρομές που οδηγούν σε στάσεις ΜΜΜ και σχολεία. Όσο για το Φοίνιξ, την ταχύτερα θερμαινόμενη μητρόπολη των ΗΠΑ, χτισμένη μέσα σε μια κοιλάδα που περιβάλλεται από βουνά —ένας γεωγραφικός σχηματισμός (basin) παρόμοιος με το λεκανοπέδιο της Αττικής—, ίδρυσε το πρώτο αυτόνομο δημοτικό γραφείο στον κόσμο με σκοπό αποκλειστικά την αντιμετώπιση του καύσωνα. Και η Αθήνα έχει διορίσει Chief Heat Officer, αλλά δεν είμαι σίγουρη αν γίνεται προσπάθεια εφαρμογής ενός προγράμματος σαν το Cool Corridors του Φοίνιξ: δηλαδή, δημιουργία «ψυχρών διαδρόμων» που συνδέουν γειτονιές με πυκνή φύτευση αυτόχθονων δέντρων που αντέχουν στην ξηρασία, ώστε οι πεζοί να μην περπατούν ποτέ παραπάνω από 5 λεπτά στον ήλιο.
Αθήνα και Λος Άντζελες: Κοινά πολεοδομικά προβλήματα και λύσεις για το μέλλον
Φτάνω στη φαινομενικά ασυνάρτητη σύγκριση, εξαιτίας της διαφοράς κλίμακας, ανάμεσα στο Λος Άντζελες και στο Λεκανοπέδιο Αττικής, όχι τόσο για να εμπνευστούμε λύσεις, όσο για να αποφύγουμε ορισμένα μεγάλα λάθη. Παρά τη διαφορά στην κλίμακα —το Λος Άντζελες είναι από 3 έως 30 φορές μεγαλύτερο από την Αθήνα, ανάλογα με τα γεωγραφικά όρια της σύγκρισης— οι δύο περιοχές μοιράζονται σχεδόν ταυτόσημους φυσικούς, περιβαλλοντικούς και πολεοδομικούς καταναγκασμούς. Τόσο η Αθήνα όσο και το Λος Άντζελες είναι χτισμένα σε κλειστές λεκάνες απορροής, οι οποίες ορίζονται από βουνά στις τρεις πλευρές και θάλασσα στην τέταρτη. Το Λος Άντζελες ορίζεται από τα όρη San Gabriel, Santa Monica και Santa Ana, με έξοδο προς τον Ειρηνικό, πράγμα που συνεπάγεται εγκλωβισμό αέριας μάζας, αυτό που ονομάζαμε κάποτε νέφος. Και οι δύο περιοχές έχουν μεσογειακό κλίμα, με παρατεταμένη καλοκαιρινή ξηρασία, ηλιοφάνεια και απότομες φθινοπωρινές βροχοπτώσεις. Ομοίως, η αστική εξάπλωση (urban sprawl) έφτασε μέχρι τις πλαγιές των βουνών, καταργώντας τις φυσικές ζώνες ασφαλείας: στο LA, οι πολυτελείς προαστιακές επαύλεις εισχώρησαν στους θαμνότοπους των ορέων Santa Monica· στην Αθήνα, η αυθαίρετη ή ημινόμιμη δόμηση επεκτάθηκε στις παρυφές της Πεντέλης, της Πάρνηθας και του Υμηττού. Αυτό δημιούργησε διεπαφή δάσους-πόλης, καθιστώντας τις πυρκαγιές διαρκή απειλή για τον αστικό ιστό. Όμως, το Λος Άντζελες εφάρμοσε εκτεταμένο πρόγραμμα αντιπυρικών ζωνών· στην πραγματικότητα, γύρω από κάθε σπίτι έχει δημιουργηθεί πλέον ζώνη ασφαλείας.
Ένα κοινό σφάλμα της Αθήνας και του Λος Άντζελες είναι ότι και οι δύο πόλεις αντιμετώπισαν τα φυσικά τους ρέματα ως επικίνδυνους παράγοντες πλημμύρας, επιλέγοντας την κάλυψη ή την τσιμεντοποίησή τους: ο ποταμός του LA μετατράπηκε από τη δεκαετία του 1930 μέχρι το 1960 σε μια τεράστια τσιμεντένια διοχετευτική τάφρο μήκους 82 χιλιομέτρων, μετατρέποντάς τον ουσιαστικά σε ένα τεράστιο κανάλι απορροής ομβρίων υδάτων. Στην Αθήνα, αρχικά, το 1939, «θάφτηκε» ο Ιλισός και στην μπαζωμένη κοίτη δημιουργήθηκαν σταδιακά μερικές από τις κεντρικές οδικές αρτηρίες της Αθήνας, όπως η Μιχαλακοπούλου, η Βασιλέως Κωνσταντίνου και η Καλλιρρόης. Ο Κηφισός άντεξε περισσότερα χρόνια, αλλά η υπογειοποίησή του ήταν πιο σαρωτική, διότι μετατράπηκε σε μεγάλο οδικό άξονα. Αυτές οι επιλογές είχαν ως αποτέλεσμα να χαθούν στο λεκανοπέδιο πάνω από 800 χιλιόμετρα υδάτινων ροών (μαζί με τα ρέματα).
Οι ομοιότητες μεταξύ Λος Άντζελες και Αθήνας είναι πιο θεαματικές σχετικά με την εξάρτηση από τα Ι.Χ. αυτοκίνητα και με την ψυχολογία των κατοίκων έναντι της αυτοκίνησης. Αν και η Αθήνα έχει πυκνότερη δόμηση από το Λος Άντζελες, η ανάπτυξη του λεκανοπεδίου από τη δεκαετία του 1970 βασίστηκε υπερβολικά στη χρήση των Ι.Χ.: είμαστε, κατά κάποιον τρόπο, το LA του φτωχού, με την Αττική Οδό και το Ποτάμι να λειτουργούν για την Αθήνα όπως οι freeways I-405, I-5, I-10 για το Λος Άντζελες. Η δε εμπειρία του Λος Άντζελες απέδειξε ότι η διαπλάτυνση των αυτοκινητοδρόμων δεν λύνει το κυκλοφοριακό, αλλά προσελκύει περισσότερα αυτοκίνητα: η Αθήνα αντιμετωπίζει το ίδιο αδιέξοδο στον Κηφισό και στη λεωφόρο Κηφισίας, επιβεβαιώνοντας ότι η μόνη βιώσιμη διέξοδος είναι τα μέσα σταθερής τροχιάς. Επιπροσθέτως, και οι δύο πόλεις διαθέτουν εμπορικά και επιβατικά λιμάνια στη νότια πλευρά τους, τα οποία αποτελούν οικονομικούς κόμβους, αλλά επιβαρύνουν περιβαλλοντικά τις γύρω περιοχές. Η προσπάθεια της Αθήνας να ενοποιήσει και να αναπλάσει το παραλιακό της μέτωπο (από τον Πειραιά έως το Σούνιο) θυμίζει τη διαμόρφωση της παράκτιας ζώνης του LA, όπου ο δημόσιος χώρος, οι πεζόδρομοι και οι ποδηλατόδρομοι δίπλα στη θάλασσα λειτουργούν ως διέξοδος αναψυχής για ολόκληρο το λεκανοπέδιο.
Το Λος Άντζελες έχει περάσει από στάδια αστικής ανάπτυξης, κρίσεων και μεταρρυθμίσεων, από τα οποία η Αθήνα μπορεί να αντλήσει πολύτιμα διδάγματα. Όπως η Αττική χωρίζεται σε 66 αυτόνομους δήμους με διαφορετικές ταχύτητες και αλληλοσυγκρουόμενα συμφέροντα, έτσι και η κομητεία του LA αποτελείται από 88 διαφορετικούς δήμους (π.χ. Santa Monica, Beverly Hills, Long Beach, Torrance, Pasadena, Calabasas), γεγονός που καθιστά τον ενιαίο σχεδιασμό υποδομών εξαιρετικά σύνθετο: άρα, η εμπειρία υπογραμμίζει την αναγκαιότητα ενός ενοποιημένου δήμου στο Λεκανοπέδιο, σαφώς πολυκεντρικού (Μαρούσι/Βόρεια Προάστια, Ελληνικό/Νότια, Πειραιάς), αλλά με ενιαία δημοτική αρχή, που να μπορεί να λαμβάνει αποφάσεις οι οποίες να αφορούν ολόκληρη την περιοχή. Τέλος, μία ακόμα ομοιότητα με το LA είναι η ανεπάρκεια προσφοράς νέων κατοικιών, η αύξηση του κόστους γης και η απουσία επαρκούς δημόσιας/κοινωνικής κατοικίας, άρα στεγαστικό πρόβλημα και στις δύο πόλεις.
Ωστόσο, το Λος Άντζελες σημείωσε κάποιες επιτυχίες. Για δεκαετίες ήταν μια πόλη όπου μπορούσες να κυκλοφορείς όλη μέρα χωρίς να συναντήσεις κανέναν — διότι οδηγούσες. Το 2016, οι πολίτες του LA ψήφισαν το Measure M, μια μόνιμη αύξηση του τοπικού φόρου πωλήσεων (sales tax), που εξασφάλισε δισεκατομμύρια δολάρια για την κατασκευή δεκάδων νέων γραμμών μετρό και τραμ. Έτσι, το LA μετασχηματίζεται από την πιο «αυτοκινητοκεντρική» πόλη στον κόσμο σε μια πόλη με ένα από τα ταχύτερα επεκτεινόμενα δίκτυα δημόσιων συγκοινωνιών. Επίσης, ψηφίστηκαν πολεοδομικά κίνητρα που επιτρέπουν στους κατασκευαστές να χτίζουν ψηλότερα κτίρια, με περισσότερα διαμερίσματα, χωρίς υποχρέωση παροχής θέσεων στάθμευσης, αρκεί αυτά να βρίσκονται σε απόσταση 5-10 λεπτών με τα πόδια από σταθμούς μετρό ή ταχείας λεωφορειογραμμής. Το LA κατάργησε τα minima στάθμευσης στο κέντρο και κοντά σε σταθμούς μετρό για να φτηνύνει η κατασκευή κατοικιών· έτσι και η Αθήνα μπορεί να απελευθερώσει τους κατασκευαστές από την υποχρέωση κατασκευής πολυώροφων υπόγειων γκαράζ σε περιοχές που εξυπηρετούνται πλήρως από τα ΜΜΜ. Δεν μας χρειάζονται πάρκινγκ, μας χρειάζονται δημόσιες συγκοινωνίες και πόδια. Όσο για τα ποδήλατα και τα πατίνια, δεν ταιριάζουν στη μορφολογία της πόλης. Η Αθήνα δεν είναι Άμστερνταμ.
Η Αθήνα δεν θα βελτιωθεί αντιγράφοντας τα βορειοευρωπαϊκά ή ακόμη και τα δυτικομεσογειακά μοντέλα. Αλλά, από την άλλη πλευρά, συχνά στις μελέτες περί μη αντιγραφής διακρίνει κανείς αντι-ευρωπαϊσμό, τοπικισμό και μνήμες καθυστέρησης. Παραλλήλως, κατά καιρούς αναδύονται μιμήσεις άνευ ενδιαφέροντος, διότι όχι μόνο δεν αγγίζουν τις προβληματικές όψεις της πόλης —τη φτώχεια, την εγκατάλειψη κτιρίων—, αλλά τις παρουσιάζουν και ως trendy. Η ιδέα «Athens, the New Berlin» καθιστούσε φωτογενή την οικονομική κρίση, η οποία συνοδευόταν από εκτεταμένο βανδαλισμό, δήθεν underground καλλιτεχνική δραστηριότητα, DIY εγχειρήματα και έντονη πολιτική και κοινωνική αμφισβήτηση. Ούτε αυτή είναι, κατά τη γνώμη μου, εποικοδομητική οπτική.