Αττική: Ανάπτυξη χωρίς σχέδιο ή μια νέα μητρόπολη για όλους;

Η Αττική αποτελεί την καρδιά της χώρας. Εδώ κατοικεί σχεδόν ο μισός πληθυσμός της Ελλάδας, παράγεται το μεγαλύτερο μέρος του ΑΕΠ, συγκεντρώνονται οι κύριες διοικητικές λειτουργίες, οι μεγαλύτερες επιχειρήσεις, τα σημαντικότερα πανεπιστήμια και οι βασικές πύλες εισόδου της χώρας. Κι όμως, παρά τα συγκριτικά της πλεονεκτήματα, η μεγαλύτερη περιφέρεια της Ελλάδας μοιάζει να πορεύεται χωρίς ένα συνεκτικό όραμα για το μέλλον της.

Οι μεγάλες παρεμβάσεις που υλοποιήθηκαν με αφορμή τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004 απέδειξαν ότι η Αττική μπορεί να αλλάξει όταν υπάρχει σχέδιο, χρηματοδότηση και πολιτική βούληση. Το νέο αεροδρόμιο, η Αττική Οδός, το Μετρό, ο Προαστιακός και σειρά άλλων έργων υποδομής αναβάθμισαν καθοριστικά τη λειτουργία της μητροπολιτικής περιοχής και βελτίωσαν την καθημερινότητα εκατομμυρίων πολιτών.

Είκοσι και πλέον χρόνια μετά, όμως, η δυναμική εκείνης της περιόδου φαίνεται να έχει εξαντληθεί. Τα προβλήματα συσσωρεύονται και οι παρεμβάσεις γίνονται συχνά αποσπασματικά, χωρίς να εντάσσονται σε έναν ενιαίο μητροπολιτικό σχεδιασμό.

Το κυκλοφοριακό αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Οι καθημερινές μετακινήσεις γίνονται όλο και δυσκολότερες, η Αττική Οδός λειτουργεί στα όρια των δυνατοτήτων της, οι βασικοί οδικοί άξονες ασφυκτιούν και οι δημόσιες συγκοινωνίες δυσκολεύονται να ανταποκριθούν στην αυξανόμενη ζήτηση. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο συγκοινωνιακό. Είναι πολεοδομικό, χωροταξικό και αναπτυξιακό.

Την ίδια στιγμή, η κλιματική αλλαγή δημιουργεί νέα δεδομένα. Οι παρατεταμένοι καύσωνες, οι δασικές πυρκαγιές, τα ακραία καιρικά φαινόμενα και η αυξανόμενη πίεση στους υδατικούς πόρους επιβάλλουν έναν νέο τρόπο σχεδιασμού της πόλης. Η Αττική οφείλει να προετοιμαστεί εγκαίρως για τις προκλήσεις της λειψυδρίας, επενδύοντας στον εκσυγχρονισμό των δικτύων ύδρευσης, στη μείωση των απωλειών νερού, στην αξιοποίηση σύγχρονων συστημάτων διαχείρισης και στην προστασία των υδατικών αποθεμάτων που τροφοδοτούν το λεκανοπέδιο.

Το περιβαλλοντικό ζήτημα δεν εξαντλείται, όμως, στο νερό. Η δημόσια συζήτηση για τα απορρίμματα επικεντρώνεται συνήθως στους χώρους ταφής και στην ανακύκλωση, παραβλέποντας ένα εξίσου κρίσιμο θέμα: τη διαχείριση των λυμάτων και των υγρών αποβλήτων.

Αξίζει να αναρωτηθούμε: πώς θα ήταν σήμερα ο Σαρωνικός χωρίς το Κέντρο Επεξεργασίας Λυμάτων της Ψυττάλειας; Η λειτουργία του αποτελεί ίσως το σημαντικότερο περιβαλλοντικό έργο που υλοποιήθηκε ποτέ στην Αττική. Χωρίς αυτό, η θαλάσσια περιοχή του Σαρωνικού θα είχε μετατραπεί σε μια περιβαλλοντική βόμβα με σοβαρές συνέπειες για τη δημόσια υγεία, την αλιεία, τον τουρισμό και την ποιότητα ζωής εκατομμυρίων κατοίκων.

Ωστόσο, νέα ερωτήματα αναδύονται. Ποιος είναι ο σχεδιασμός για τα βιομηχανικά απόβλητα στη Δυτική Αττική, όπου εδώ και δεκαετίες συγκεντρώνεται μεγάλο μέρος της βιομηχανικής δραστηριότητας της χώρας; Πώς αντιμετωπίζονται οι πιέσεις που ασκούνται στο περιβάλλον από τη βιομηχανία, τα logistics και τις εγκαταστάσεις διαχείρισης αποβλήτων;

Αντίστοιχα, στην Ανατολική Αττική, η οικιστική έκρηξη πολλών περιοχών προηγήθηκε για χρόνια των αναγκαίων έργων αποχέτευσης και επεξεργασίας λυμάτων. Η ολοκλήρωση των σχετικών υποδομών δεν είναι πλέον μόνο ζήτημα περιβαλλοντικής προστασίας, αλλά όρος βιώσιμης ανάπτυξης.

Όλα αυτά συνδέονται άμεσα με το διαχρονικά άλυτο ζήτημα του πολεοδομικού σχεδιασμού και των χρήσεων γης. Η Αττική εξακολουθεί να αναπτύσσεται μέσα από αντικρουόμενες επιλογές, χωρίς ένα κοινά αποδεκτό όραμα για το πώς πρέπει να είναι η μητρόπολη των επόμενων δεκαετιών.

Η περίπτωση του Ελληνικού είναι χαρακτηριστική. Πρόκειται αναμφίβολα για μια επένδυση μεγάλης κλίμακας που μπορεί να δημιουργήσει νέες θέσεις εργασίας και οικονομική δραστηριότητα. Παράλληλα, όμως, γεννά προβληματισμούς σχετικά με τη δημιουργία ενός υπερσυγκεντρωμένου και σε μεγάλο βαθμό «περίκλειστου» αστικού πυρήνα, ο οποίος δεν είναι βέβαιο ότι θα λειτουργήσει ως οργανικό τμήμα του ευρύτερου πολεοδομικού συγκροτήματος.

Ανάλογο προβληματισμό προκαλεί και ο σχεδιασμός συγκέντρωσης υπουργείων στις πρώην εγκαταστάσεις της ΠΥΡΚΑΛ στον Βύρωνα και τον Υμηττό. Η μεταφορά χιλιάδων εργαζομένων και επισκεπτών σε μια ήδη επιβαρυμένη περιοχή ενδέχεται να δημιουργήσει πρόσθετες κυκλοφοριακές και περιβαλλοντικές πιέσεις. Το ερώτημα που τίθεται είναι αν η λύση βρίσκεται στη μεγαλύτερη συγκέντρωση δραστηριοτήτων ή σε ένα μοντέλο πραγματικής αποκέντρωσης.

Την ίδια ώρα, ο Ελαιώνας παραμένει ίσως η μεγαλύτερη χαμένη ευκαιρία της Αθήνας. Το όραμα που διαμορφώθηκε τις προηγούμενες δεκαετίες για έναν μητροπολιτικό πνεύμονα πρασίνου, όπως αποτυπώθηκε στον σχεδιασμό της περιόδου Μάνου και Λαλιώτη, υποχώρησε σταδιακά μπροστά στις πιέσεις της αγοράς γης και της αποσπασματικής δόμησης. Αντί να αποτελέσει έναν μεγάλο ελεύθερο δημόσιο χώρο για το σύνολο της πρωτεύουσας, κινδυνεύει να μετατραπεί σε μια ακόμη περιοχή εντατικής εκμετάλλευσης.

Σημαντική πρόκληση αποτελεί και ο τουρισμός. Η Αττική ωφελείται οικονομικά από τη διαρκή αύξηση των επισκεπτών, όμως σε αρκετές περιοχές αρχίζουν να εμφανίζονται φαινόμενα υπερτουρισμού. Η πίεση στην αγορά κατοικίας, η εξάπλωση των βραχυχρόνιων μισθώσεων, η επιβάρυνση των δημόσιων υποδομών και η σταδιακή αλλαγή του χαρακτήρα ορισμένων γειτονιών απαιτούν μια πιο ισορροπημένη πολιτική. Ο στόχος δεν μπορεί να είναι απλώς περισσότεροι επισκέπτες, αλλά καλύτερη διαχείριση των ωφελειών και των επιπτώσεων του τουρισμού.

Ίσως, όμως, το σημαντικότερο πρόβλημα να βρίσκεται στον τρόπο χρηματοδότησης της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Οι δήμοι και η Περιφέρεια επωμίζονται ολοένα αυξανόμενες αρμοδιότητες χωρίς τους αναγκαίους πόρους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τα έσοδα που παράγονται από τον τουρισμό. Οι τοπικές κοινωνίες επιβαρύνονται με το κόστος καθαριότητας, κυκλοφορίας, ασφάλειας και συντήρησης υποδομών, χωρίς να εισπράττουν το πρέπον αναλογικό μέρος των σχετικών φορολογικών εσόδων. Η απόδοση των εσόδων που παράγονται τοπικά θα μπορούσε να ενισχύσει σημαντικά την ικανότητα των δήμων και της Περιφέρειας να επενδύσουν σε υποδομές και υπηρεσίες.

Το πραγματικό δίλημμα για την Αττική δεν είναι αν θα υπάρξει ανάπτυξη. Η ανάπτυξη ήδη συμβαίνει. Το ερώτημα είναι αν θα συνεχίσει να εξελίσσεται με όρους αποσπασματικών αποφάσεων και συγκυριακών παρεμβάσεων ή αν θα ενταχθεί σε ένα ολοκληρωμένο μητροπολιτικό σχέδιο με ορίζοντα το 2040. Το ερώτημα, λοιπόν, είναι ποιος τη σχεδιάζει, ποιος την ελέγχει και ποιος τελικά ωφελείται από αυτήν.

Η Αττική χρειάζεται ένα νέο κοινωνικό, περιβαλλοντικό και αναπτυξιακό συμβόλαιο. Χρειάζεται στρατηγικό σχεδιασμό για τις μεταφορές, το νερό, τα απόβλητα, τις χρήσεις γης, την κατοικία, τον τουρισμό, την πολιτική προστασία και τη χρηματοδότηση της αυτοδιοίκησης. Χρειάζεται ένα μητροπολιτικό όραμα που θα υπερβαίνει τον εκλογικό κύκλο και θα συνδέει την οικονομική ανάπτυξη με την κοινωνική συνοχή και την περιβαλλοντική βιωσιμότητα.

Διαφορετικά, η μεγαλύτερη περιφέρεια της χώρας κινδυνεύει να παραμείνει μια μητρόπολη που αναπτύσσεται χωρίς να σχεδιάζει το μέλλον της.