Τι συμβαίνει στον εγκέφαλό μας όταν τρώμε μόνοι;

Ακούγεται σχεδόν πολύ καλό για να είναι αληθινό. Κι όμως, μια απλή αλλαγή στον τρόπο που τρώμε μπορεί να κάνει θαύματα για το σώμα και τον εγκέφαλό μας. Μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο κατάθλιψης, να λειτουργήσει προστατευτικά απέναντι στην άνοια, να κάνει το φαγητό πιο απολαυστικό και, ίσως, να συμβάλει ακόμη και στη μακροζωία. Δεν μιλάμε για κάποια καινούργια δίαιτα-μόδα, αλλά για μία από τις αρχαιότερες ανθρώπινες συνήθειες: το να τρώμε μαζί με άλλους. Στην επιστημονική βιβλιογραφία ονομάζεται commensality, δηλαδή η συνήθεια να μοιραζόμαστε το ίδιο γεύμα.

«Το να μοιραζόμαστε τα γεύματα είναι ένας βασικός μηχανισμός για τη δημιουργία δεσμών, την ανάπτυξη εμπιστοσύνης και τη σύνδεσή μας με τους άλλους», λέει ο Γιαν-Εμανουέλ Ντε Νεβ, καθηγητής Οικονομικών και Επιστήμης της Συμπεριφοράς στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Και αυτό έχει σημαντικές επιπτώσεις στην ευεξία μας. Δυστυχώς, η αυξανόμενη απομόνωση της σύγχρονης ζωής κάνει αυτή την πρακτική ολοένα και πιο σπάνια. Ίσως, όμως, είναι πολύ πιο εύκολο απ' όσο νομίζουμε να στραφούμε ξανά στους άλλους και να αξιοποιήσουμε τον πανάρχαιο δεσμό ανάμεσα στο φαγητό και τη φιλία.

Η ψυχική ανθεκτικότητα χτίζεται και στο τραπέζι

Μεγάλο μέρος της έρευνας γύρω από το commensality έχει επικεντρωθεί στις επιπτώσεις του στην ψυχική υγεία. Σε μία μελέτη, η Ξίνγι Γουάνγκ και οι συνεργάτες της από το Επαρχιακό Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων της Ζετζιάνγκ στην Κίνα μελέτησαν 9.361 γυναίκες ηλικίας 60 ετών και άνω. Διαπίστωσαν ότι ο αριθμός των ανθρώπων που κάθονταν γύρω από το τραπέζι την ώρα του φαγητού αποτελούσε σαφή δείκτη για τον κίνδυνο εμφάνισης κατάθλιψης. Το εύρημα παρέμενε ακόμη και όταν οι ερευνητές έλαβαν υπόψη άλλους παράγοντες που επηρεάζουν την ευεξία, όπως η γενικότερη κατάσταση της υγείας, η οικονομική κατάσταση και το αν κάποιος ζούσε μόνος.

Οι ερευνητές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι αυτό δείχνει πως το να τρώμε μαζί έχει κάτι ιδιαίτερο, που επηρεάζει την ψυχική μας υγεία. Και δεν είναι η μοναδική έρευνα που οδηγείται στο ίδιο συμπέρασμα. Ερευνητές από το Τόκιο διαπίστωσαν, για παράδειγμα, ότι άνθρωποι ηλικίας 65 έως 74 ετών που ζούσαν με τις οικογένειές τους αλλά έτρωγαν μόνοι είχαν πενταπλάσιες πιθανότητες να εμφανίσουν συμπτώματα κατάθλιψης σε σχέση με όσους έτρωγαν τακτικά παρέα. Ίσως, όμως, τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία προέρχονται από το World Happiness Report, την ετήσια έκθεση για την ευημερία που βασίζεται σε παγκόσμια έρευνα της Gallup.

Το 2024, η Gallup, με τη χορηγία της ιαπωνικής εταιρείας τροφίμων Ajinomoto, πρόσθεσε στην έρευνα ένα τμήμα σχετικά με τις διατροφικές συνήθειες. Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να απαντήσουν σε δύο απλές ερωτήσεις:

«Σκεφτείτε τις τελευταίες επτά ημέρες.
(1) Πόσες ημέρες φάγατε μεσημεριανό με κάποιον που γνωρίζετε;
(2) Πόσες ημέρες φάγατε βραδινό με κάποιον που γνωρίζετε;»

«Τα μάτια μου άνοιξαν διάπλατα όταν το είδα», λέει ο Ντε Νεβ, ο οποίος συνυπέγραψε κεφάλαιο για τη σημασία του να τρώμε μαζί στην τελευταία έκδοση του World Happiness Report. «Μιλάμε για περίπου 150.000 ανθρώπους από όλο τον κόσμο που απάντησαν σε αυτή την ερώτηση». Η ομάδα του διαπίστωσε ότι όσο περισσότερα γεύματα μοιράζονταν οι άνθρωποι με άλλους, τόσο υψηλότερα ήταν τα επίπεδα συναισθηματικής ευεξίας που δήλωναν. Και μάλιστα με εντυπωσιακή συνέπεια. «Ήταν εξίσου ισχυρός δείκτης για την ικανοποίηση από τη ζωή με την εργασιακή κατάσταση και το σχετικό εισόδημα», λέει ο Ντε Νεβ — δύο παράγοντες που γνωρίζουμε ότι παίζουν τεράστιο ρόλο στην ευημερία.

Οι χημικές ουσίες της ευτυχίας

Ο Ντε Νεβ επισημαίνει ότι οι ερωτήσεις σχετικά με τα κοινά γεύματα μπορεί απλώς να λειτουργούν ως ένας «δείκτης» της γενικότερης κοινωνικής ζωής κάποιου. Υποψιάζεται, όμως, ότι υπάρχει κάτι ιδιαίτερο στο να τρώμε μαζί. Άλλωστε, ακόμη και η ίδια η λέξη companion στα αγγλικά προέρχεται από τις λατινικές λέξεις cum και pānis, που σημαίνουν «με ψωμί». Αντίστοιχα, η κινεζική λέξη huǒ bàn για τον σύντροφο ή συνοδοιπόρο προέρχεται από χαρακτήρες που περιγράφουν μια στρατιωτική μονάδα που μοιράζεται την ίδια εστία. «Έχει βαθιές πολιτισμικές ρίζες», λέει ο Ντε Νεβ.

Στο βιβλίο του Friends, ο Ρόμπιν Ντάνμπαρ, βιολογικός ανθρωπολόγος στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, υποστηρίζει ότι το φαγητό ενεργοποιεί φυσικά το σύστημα των ενδορφινών — εκείνων των ουσιών που μας κάνουν να νιώθουμε καλά. Αυτό θα μπορούσε να ενισχύσει τον δεσμό που δημιουργείται γύρω από ένα γεύμα και να μας κάνει να αισθανόμαστε πιο κοντά στους ανθρώπους με τους οποίους τρώμε. Και υπάρχει κάτι ακόμη πιο ενδιαφέρον: η παρουσία άλλων ανθρώπων μπορεί να κάνει ακόμη και το ίδιο το φαγητό πιο απολαυστικό. Σε σειρά πειραμάτων της Έρικα Μπουθμπι από το Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνια, οι συμμετέχοντες που έτρωγαν σοκολάτα μαζί με κάποιον άλλο τη θεωρούσαν αισθητά πιο νόστιμη.

Λιγότερη μοναξιά, μικρότερος κίνδυνος άνοιας

Το να τρώμε μαζί μπορεί να επιβραδύνει ακόμη και τη γήρανση του εγκεφάλου. Το 2025, Ιάπωνες ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι άνθρωποι που έτρωγαν συστηματικά μόνοι παρουσίαζαν μικρότερο όγκο εγκεφάλου σε σημαντικές περιοχές που συνδέονται με τη γνωστική λειτουργία, μεταξύ άλλων στον έσω κροταφικό λοβό και τον ιππόκαμπο. Κάποιες από τις διαφορές φαίνεται να συνδέονταν με τη διατροφή καθαυτή. Σε γενικές γραμμές, όσοι τρώνε μόνοι τείνουν να καταναλώνουν λιγότερο θρεπτικά τρόφιμα. Αυτό, όμως, δεν εξηγούσε τα πάντα. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι η μειωμένη κοινωνική επαφή μπορεί επίσης να επηρεάζει τη μακροπρόθεσμη υγεία του εγκεφάλου.

Μία πιθανή εξήγηση είναι ότι η απόλαυση και η κοινωνική υποστήριξη που συνοδεύουν ένα κοινό γεύμα μειώνουν το στρες — έναν παράγοντα που είναι γνωστό ότι αυξάνει τον κίνδυνο νευρολογικής παρακμής. Μια άλλη πιθανότητα είναι ότι οι συζητήσεις γύρω από το τραπέζι προσφέρουν επιπλέον πνευματικά ερεθίσματα, κρατώντας τον εγκέφαλο ενεργό καθώς μεγαλώνουμε. Οι συμμετέχοντες στη μελέτη είχαν φυσιολογική γνωστική λειτουργία. Οι ερευνητές, ωστόσο, προειδοποίησαν ότι η συγκεκριμένη νευρολογική φθορά θα μπορούσε μακροπρόθεσμα να αυξήσει την προδιάθεση για άνοια.

Το World Happiness Report επισημαίνει ότι οι διατροφικές συνήθειες διαφέρουν σημαντικά από χώρα σε χώρα και ότι ίσως έχουμε πολλά να μάθουμε από την προσπάθεια ορισμένων κοινωνιών να διατηρήσουν την κουλτούρα του να τρώμε και να περνάμε καλά μαζί.

Κατά μέσο όρο, οι Ιάπωνες μοιράζονται λιγότερα από τέσσερα γεύματα την εβδομάδα. Στη Βρετανία και τις ΗΠΑ ο αριθμός ανεβαίνει περίπου στα επτά με οκτώ, ενώ στην Ιταλία πλησιάζει τα εννέα.

Η Ιταλία, φυσικά, είναι γνωστή για την ιδιαίτερα κοινωνική κουλτούρα του φαγητού. Όταν η UNESCO αναγνώρισε την ιταλική κουζίνα ως Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά, υπογράμμισε τον καθοριστικό ρόλο των γευμάτων στη «σύνδεση με την οικογένεια και την κοινότητα», είτε στο σπίτι είτε στο σχολείο είτε μέσα από γιορτές, τελετές και κοινωνικές συγκεντρώσεις. Δεν προκαλεί, λοιπόν, έκπληξη το γεγονός ότι η Ιταλία πρωταγωνιστεί και στην προσπάθεια προστασίας αυτής της κουλτούρας από τις πιέσεις της σύγχρονης ζωής.

Το Slow Food Movement, που γεννήθηκε στην Ιταλία, δημιουργήθηκε πριν από 50 χρόνια ως άμεση αντίδραση στην αυξανόμενη δημοτικότητα του fast food. Είναι γνωστό κυρίως για την προστασία των τοπικών παραδόσεων και την προώθηση της βιώσιμης κατανάλωσης, εδώ και δεκαετίες όμως υπογραμμίζει και τη σημασία του να οργανώνουμε την καθημερινότητά μας γύρω από κοινά γεύματα. «Στην Ιταλία, το να μοιράζεσαι το φαγητό είναι μια ολόκληρη φιλοσοφία: να μαγειρεύουμε μαζί και να μοιραζόμαστε την προετοιμασία αυτού που θα βάλουμε στο τραπέζι», εξηγεί η Μπαρμπάρα Ναπίνι, πρόεδρος του Slow Food Italia. «Αυτό απαιτεί φροντίδα και υπομονή».

Πηγή: BBC