Μπορεί η επιστήμη να σβήσει τις κακές μας αναμνήσεις;

Υπάρχουν εμπειρίες που μας ακολουθούν για χρόνια. Ένας τραυματικός χωρισμός, μια απώλεια ή ένα γεγονός που εξακολουθεί να επιστρέφει στο μυαλό μας όταν το περιμένουμε λιγότερο. Γι' αυτό και η ιδέα της διαγραφής μιας δυσάρεστης ανάμνησης ακούγεται για πολλούς δελεαστική. Μέχρι πρόσφατα, όμως, ανήκε αποκλειστικά στον κόσμο της επιστημονικής φαντασίας.

Σήμερα, η εικόνα είναι διαφορετική. Οι επιστήμονες γνωρίζουν πλέον ότι οι αναμνήσεις δεν αποθηκεύονται στον εγκέφαλο σαν ένα σταθερό αρχείο που παραμένει ανέγγιχτο στο πέρασμα του χρόνου. Κάθε φορά που θυμόμαστε ένα γεγονός, αυτό ενεργοποιείται ξανά και για ένα σύντομο χρονικό διάστημα γίνεται πιο ευάλωτο σε αλλαγές. Η ανακάλυψη αυτή έχει ανοίξει ένα εντελώς νέο πεδίο έρευνας γύρω από το πώς θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν οι τραυματικές εμπειρίες.

Μπορεί η επιστήμη να σβήσει τις κακές μας αναμνήσεις;

Η μνήμη δεν λειτουργεί όπως πιστεύαμε

Για πολλά χρόνια θεωρούσαμε ότι οι αναμνήσεις αποθηκεύονται στον εγκέφαλο σαν αρχεία που παραμένουν αναλλοίωτα στο πέρασμα του χρόνου. Οι νεότερες έρευνες, ωστόσο, δείχνουν ότι κάθε φορά που θυμόμαστε ένα γεγονός, η μνήμη του ενεργοποιείται ξανά και γίνεται προσωρινά πιο ευάλωτη σε αλλαγές. Οι επιστήμονες ονομάζουν αυτή τη διαδικασία «επαναπαγίωση» και θεωρούν ότι εκεί βρίσκεται το κλειδί για την τροποποίηση των αναμνήσεων.

Η ανακάλυψη αυτή άνοιξε τον δρόμο για μια σειρά από εντυπωσιακά πειράματα που έδειξαν ότι η μνήμη είναι πολύ πιο ευέλικτη απ’ όσο φανταζόμασταν.

Τα πειράματα που άλλαξαν όσα γνωρίζαμε για τη μνήμη

Ένα από τα σημαντικότερα βήματα έγινε το 2009, όταν Καναδοί ερευνητές εντόπισαν τα εγκεφαλικά κύτταρα που ενεργοποιούνταν όταν ποντίκια θυμούνταν έναν ήχο που είχαν συνδέσει με ηλεκτρικό σοκ. Όταν οι επιστήμονες κατέστρεψαν αυτά τα κύτταρα, τα ζώα σταμάτησαν να αντιδρούν με φόβο στον συγκεκριμένο ήχο. Για πολλούς ερευνητές, το πείραμα αποτέλεσε μια από τις πρώτες αποδείξεις ότι μια ανάμνηση μπορεί να αποδυναμωθεί ή ακόμη και να εξαφανιστεί.

Λίγα χρόνια αργότερα, ο νευροεπιστήμονας Steve Ramirez και ο συνεργάτης του Xu Liu προχώρησαν ακόμη περισσότερο. Χρησιμοποιώντας μια τεχνική που ονομάζεται οπτογενετική, ενεργοποίησαν με φως συγκεκριμένα εγκεφαλικά κύτταρα που σχετίζονταν με μια δυσάρεστη εμπειρία. Το αποτέλεσμα ήταν εντυπωσιακό αφού τα ποντίκια αντέδρασαν σαν να ξαναζούσαν τον φόβο, παρότι δεν υπήρχε κανένα πραγματικό ερέθισμα γύρω τους. Σε επόμενα πειράματα, οι ερευνητές κατάφεραν ακόμη και να εμφυτεύσουν ψευδείς αναμνήσεις ή να αλλάξουν το συναίσθημα που συνδεόταν με μια εμπειρία.

Τα ευρήματα αυτά δεν σημαίνουν ότι βρισκόμαστε κοντά σε μια συσκευή που θα διαγράφει το παρελθόν μας. Δείχνουν όμως ότι οι αναμνήσεις δεν είναι τόσο αμετάβλητες όσο πιστεύαμε.

Από τα εργαστήρια στους ανθρώπους

Η εφαρμογή αυτών των τεχνικών στους ανθρώπους παραμένει εξαιρετικά δύσκολη. Οι επιστήμονες δεν μπορούν απλώς να παρεμβαίνουν στα εγκεφαλικά κύτταρα όπως συμβαίνει στα πειράματα με τα ζώα και γι’ αυτό στρέφονται σε πιο ήπιες μεθόδους. Σήμερα, θεραπείες όπως η Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT) και η EMDR βοηθούν ανθρώπους που ζουν με τραυματικές εμπειρίες να επεξεργαστούν διαφορετικά τις αναμνήσεις τους. Ο στόχος δεν είναι να ξεχάσουν τι συνέβη, αλλά να μειωθεί η ένταση των συναισθημάτων που συνοδεύουν την ανάμνηση.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η έρευνα της ψυχολόγου Emily Holmes, η οποία μελέτησε τον τρόπο με τον οποίο οι οπτικές δραστηριότητες επηρεάζουν τα τραυματικά flashbacks. Σε μια από τις πιο γνωστές μελέτες της, οι συμμετέχοντες ανακαλούσαν μια τραυματική εικόνα και στη συνέχεια έπαιζαν Tetris. Τα αποτελέσματα έδειξαν σημαντική μείωση των ανεπιθύμητων αναμνήσεων τις επόμενες εβδομάδες, γεγονός που άνοιξε νέους δρόμους στην έρευνα για το ψυχικό τραύμα.

Η λήθη είναι τελικά η λύση;

Όσο εντυπωσιακές κι αν είναι αυτές οι εξελίξεις, πολλοί επιστήμονες υποστηρίζουν ότι η πλήρης διαγραφή μιας ανάμνησης δεν αποτελεί τον ιδανικό στόχο. Οι αναμνήσεις, ακόμη και οι επώδυνες, αποτελούν μέρος της προσωπικής μας ιστορίας και συμβάλλουν στη διαμόρφωση της ταυτότητάς μας. Παράλληλα, προκύπτουν και σημαντικά ηθικά ερωτήματα. Τι θα σήμαινε η διαγραφή μιας ανάμνησης που σχετίζεται με ένα έγκλημα; Πώς θα επηρεαζόταν η δικαιοσύνη ή η δυνατότητα ενός ανθρώπου να καταθέσει για όσα έχει βιώσει; Και μέχρι ποιο σημείο θα έπρεπε να επιτρέπεται η παρέμβαση στη μνήμη;

Γι’ αυτό και η συζήτηση γύρω από τις αναμνήσεις δεν αφορά μόνο την επιστήμη, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας. Οι ερευνητές μπορεί να μην έχουν βρει ακόμη έναν τρόπο να διαγράφουν το παρελθόν, έχουν όμως καταφέρει να αποδείξουν ότι η μνήμη είναι πολύ πιο εύπλαστη απ’ όσο πιστεύαμε. Και αυτή η ανακάλυψη αλλάζει ήδη τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουμε το τραύμα, τη θεραπεία και την ανθρώπινη εμπειρία.

Με πληροφορίες από sciencefocus