Το boreout και η βαρετή όσο δεν πάει δουλειά

Η βαρεμάρα στη δουλειά είναι ένας βραχνάς που κάθεται πάνω στο στήθος σου σαν μεσαιωνικός δαίμονας που βάλθηκε να σε τρελάνει. Η δε βαρετή δουλειά είναι μια κατάρα σκέτη: ανέμπνευστη, ασπρόμαυρη, στυφή, κούφια. Δεν προσφέρεται για εμπνευσμένες ομιλίες, δεν χωρά συνηγορία, ούτε τής περισσεύει υλικό για βιντεάκια με γρήγορο μοντάζ και φωτογραφίες ανθρώπων που κοιτάζουν τον ορίζοντα. Αν υπόσχεται κάτι, είναι μονάχα ότι το αρχείο θα ενημερωθεί, ότι το τιμολόγιο θα κοπεί, ότι το ράφι θα γεμίσει… ότι, πώς να το κάνουμε, θα γίνει αυτό που πρέπει να γίνει. Κάποια στιγμή, ναι. Μην ανησυχείτε, κύριε.

Η βαρετή δουλειά δεν φαίνεται ποτέ, όπως δεν φαίνεται το ρίζωμα των θάμνων. Κανείς δεν της δίνει σημασία, και κανείς δεν τη λογαριάζει. Ακόμα χειρότερα: την παρατηρείς μόνο όταν ΠΑΨΕΙ να λειτουργεί κάτι καλά, όταν κάτι συμβαίνει με το σύστημα και βαράει ο συναγερμός. Μα τότε, τι να το κάνεις; Η αφάνεια σε έχει ήδη αποχρωματίσει, σε έχει ξεπλύνει, έχει αργάσει την ψυχή σου.

Η σύγχρονη επαγγελματική κουλτούρα έχει χίλιους επαίνους να επιδαψιλεύσει και χίλια καλά να πει για τη δημιουργικότητα, την καινοτομία, και τον χαμογελαστό άνθρωπο που αγαπά τη δουλειά του, με όλα τα ρίσκα που έχει και όλες τις γενναίες αποφάσεις που καλείται καθημερινά να παίρνει. Μόνο που η πραγματική καθημερινή δουλειά, η αφανής και στεγνή και διόλου φαντασμαγορική, συνιστά το μεγαλύτερο ποσοστό του συνόλου της ανθρώπινης εργασιακής εμπειρίας, και είναι μια δουλειά που έχει την ατυχία να στηρίζεται κατά ένα πελώριο ποσοστό στη μανιέρα και την επανάληψη. Τα περισσότερα πράγματα, έτσι, γίνονται και ξαναγίνονται με μέτρια διάθεση, χωρίς ενθουσιασμό και χωρίς χειροκρότημα. Θα μπορούσε, ορισμένως, να τα κάνει και μια μηχανή. Και αύριο πράγματι θα τα κάνει. Δεν χωρεί αμφιβολία επ’ αυτού.

Υπάρχει, ωστόσο, μεγάλη διαφορά ανάμεσα σε μια δουλειά με βαρετά καθήκοντα και σε μια δουλειά που καταδικάζει τον άνθρωπο σε μόνιμη πλήξη. Η εργασιακή βαρεμάρα εμφανίζεται όταν κάποιος θέλει μεν να απασχοληθεί ουσιαστικά, αλλά δεν μπορεί να βρει το παραμικρό ενδιαφέρον στη δουλειά του, καμία πρόκληση ή ικανοποίηση σε αυτό που κάνει. Κι αυτό τον σκοτώνει. Λίγο-λίγο, αλλά τον σκοτώνει. Με τη μέθοδο του boreout.

Το boreout (άλλως, σύνδρομο εργασιακής πλήξης) είναι —όπως διαβάζουμε— η κατάσταση χρόνιας αδιαφορίας και ανίας στη δουλειά. Σε αντίθεση με το burnout (άλλως, επαγγελματική εξουθένωση) που προκαλείται από υπερκόπωση, από το παρατεταμένο και ανεξέλεγκτο εργασιακό στρες, το boreout οφείλεται στην έλλειψη προκλήσεων, στην υποαπασχόληση και στις επαναλαμβανόμενες ανιαρές εργασίες, οδηγώντας με μαθηματικό τρόπο σε απώλεια κινήτρων, κόπωση και αίσθηση ματαιότητας.

Κύρια αίτια είναι η λεγόμενη υποφόρτιση (ο φόρτος εργασίας είναι ελάχιστος, αφήνοντας τον εργαζόμενο με πολύ ελεύθερο χρόνο), η έλλειψη νοητικού ερεθίσματος (το αντικείμενο είναι μονότονο και δεν απαιτεί δημιουργικότητα ή οποιεσδήποτε δεξιότητες), και η απουσία προοπτικής (έλλειψη ανατροφοδότησης και έλλειψη ευκαιριών για ανέλιξη). Το άτομο που βιώνει boreout εμφανίζει τριών ειδών συμπτώματα: ψυχολογικά (αίσθηση κενού, θλίψη, εσωστρέφεια, ευερεθιστότητα, έλλειψη ενδιαφέροντος κ.ά.), επαγγελματικά (χρόνια καθυστέρηση, αναβλητικότητα, πτώση παραγωγικότητας, συχνά λάθη κλπ.) και σωματικά (αδικαιολόγητη κόπωση, πονοκεφάλους, διαταραχές στον ύπνο κ.τ.π.).

Αν υπάρχει κάτι χειρότερο από τη δουλειά και τα συμπαρομαρτούντα της —από τον υπερβολικό φόρτο εργασίας, από τις συνεχείς υπερωρίες, από την έλλειψη επαρκούς χρόνου ανάπαυσης, από τις μη ρεαλιστικές προθεσμίες, από την αδυναμία συμμετοχής στη λήψη αποφάσεων, από την απουσία αυτονομίας, από την ανεπαρκή αμοιβή και αναγνώριση, από το τοξικό εργασιακό περιβάλλον, από τις κακές σχέσεις με τους συναδέλφους και τους προϊσταμένους, από την ανυπαρξία υποστηρικτικού πλαισίου, τις λογής συγκρούσεις κλπ. κλπ.: είναι πολλά—, αυτό είναι η βαρεμάρα στη δουλειά. Μπορεί να σε στείλει στον τάφο ή στο τρελοκομείο.

Η βαρεμάρα στη δουλειά σού διαλύει τη συγκέντρωση, αλλάζει την αίσθηση του χρόνου —τα λεπτά μοιάζουν με ώρες, το ρολόι μοιάζει παγωμένο—, ενώ ακόμη και απλές εργασίες απαιτούν δυσανάλογη προσπάθεια από την προβλεπόμενη. Ο εργαζόμενος που βαριέται τη ζωή του γίνεται αναβλητικός, κάνει λάθη, δημιουργεί τεχνητές καθυστερήσεις για να γεμίσει την ημέρα του, εκνευρίζεται, πεθαίνει στην κούραση, βλέπει βιντεάκια, έχει τη διαρκή αίσθηση ότι οι ώρες της ζωής του σπαταλούνται. Και έχει και 100% δίκιο, γιατί αυτό ακριβώς συμβαίνει. Και δεν ξέρουμε και πολλά πράγματα χειρότερα από τον σπαταλημένο χρόνο.

Εννοείται πως οι συνέπειες αφορούν και τις επιχειρήσεις. Η χρόνια πλήξη συνδέεται με χαμηλότερη παραγωγικότητα, μικρότερη εργασιακή δέσμευση, και μεγαλύτερη επιθυμία αποχώρησης. Κανείς δεν παντρεύτηκε την εταιρία. Ένας άνθρωπος που δεν έχει αρκετά να κάνει μπορεί να φαίνεται ήσυχος και συνεργάσιμος, ενώ έχει ήδη αρχίσει να αποσυνδέεται από την επιχείρηση και να σκέφτεται στα σοβαρά να τα μαζέψει και να πάει στην Κόστα Ρίκα. Και πολύ καλά κάνει. Δεν γεννηθήκαμε γι’ αυτό το πράγμα. Μάλιστα, σε αυτό το πλαίσιο, ακόμη και μια θεωρητικά ενδιαφέρουσα εργασία μπορεί να γίνει ανυπόφορη όταν, για παράδειγμα, γεμίσει με συσκέψεις χωρίς αντικείμενο, ή διαδικασίες χωρίς εμφανή χρησιμότητα. Could have been an email.

Η αντιμετώπιση της βαρεμάρας απαιτεί —υποτίθεται— παρέμβαση και από τις δύο πλευρές, αν και στην πραγματικότητα ο εργαζόμενος ούτε να ζητήσει διαφορετικές αρμοδιότητες μπορεί, ούτε να εκπαιδευτεί σε κάποιο νέο αντικείμενο θα τολμήσει σκεφτεί, ούτε υπάρχει περίπτωση να προτείνει έναν διαφορετικό τρόπο οργάνωσης της δουλειάς του: θα τον απολύσουν και θα μείνει στον δρόμο. Εξ ου και η μεγαλύτερη ευθύνη ανήκει προφανώς στις επιχειρήσεις.

Κάποιοι που τα ερεύνησαν αυτά προτείνουν τακτική εναλλαγή καθηκόντων για τους εργαζόμενους, συμμετοχή σε νέα έργα, μεγαλύτερη αυτονομία, και σαφή ενημέρωση για τη χρησιμότητα κάθε δουλειάς. Τέτοιες και παρόμοιες τακτικές, λένε, μπορούν να περιορίσουν σημαντικά την πλήξη. Μια πιο έντιμη εργασιακή κουλτούρα θα παραδεχόταν ότι ορισμένες δουλειές είναι μεν χρήσιμες και απαραίτητες, πλην επαναλαμβανόμενες και κουραστικές. Θα εξασφάλιζε αξιοπρεπή αμοιβή, σαφές ωράριο, σεβασμό, και δυνατότητα εξέλιξης — χωρίς να απαιτεί συναισθηματική αφοσίωση: ένας άνθρωπος μπορεί να κάνει καλά τη δουλειά του χωρίς να τη θεωρεί αποστολή ζωής· έχουμε και άλλα πράγματα να κάνουμε.

Η επανάληψη είναι αναπόφευκτο μέρος της δουλειάς. Όμως η χρόνια πλήξη, η αίσθηση αχρηστίας και η σπατάλη ανθρώπινων ικανοτήτων είναι πελώρια προβλήματα. Είναι η αποθέωση της πλήξης. Και όχι με την καλή έννοια.

                                                                  * * *

Το αυγουστιάτικο Ημερολόγιο της Πλήξης θα κυκλοφορεί όλο τον μήνα, κάθε μέρα, στις 7 το πρωί. Ελπίζουμε να μην είναι πολύ πληκτικό. Σας ευχαριστούμε.