Το αλκοόλ στον εγκέφαλο: Γιατί μας κάνει πιο τολμηρούς τη μία στιγμή και πιο αγχωμένους την επόμενη
Ό,τι κι αν πιστεύει κανείς για το αλκοόλ, πρέπει να παραδεχτεί ότι είναι εξαιρετικά «ευέλικτο».
Tο χρησιμοποιούμε για να γιορτάσουμε και να παρηγορηθούμε, να αντιμετωπίσουμε το άγχος και να νιώσουμε πιο δημιουργικοί. Το χρησιμοποιούμε για να αποκτήσουμε αυτοπεποίθηση και να σκοτώσουμε την πλήξη, για να μπούμε στο κλίμα μιας εξόδου αλλά και για να κοιμηθούμε (όχι και τόσο καλά). Σε αντίθεση με άλλες ουσίες που επηρεάζουν τη διάθεση και έχουν μία ή δύο συγκεκριμένες χρήσεις, το αλκοόλ τα κάνει όλα. Ίσως γι’ αυτό είναι τόσο διαχρονικά παρόν στην ανθρώπινη ιστορία – και γι’ αυτό είναι τόσο δύσκολο να το κόψει κανείς εντελώς.
Για σύγκριση, γνωρίζουμε ότι η κοκαΐνη δρα κυρίως στα συστήματα ντοπαμίνης και νοραδρεναλίνης (που σχετίζονται με το κίνητρο, την εγρήγορση και την ενέργεια), το MDMA αυξάνει κυρίως τη σεροτονίνη και την ωκυτοκίνη (που ανεβάζουν τη διάθεση και ενισχύουν τη σύνδεση με τους άλλους), ενώ τα οπιοειδή όπως η ηρωίνη δρουν στο σύστημα των ενδορφινών (προκαλώντας βαθιά χαλάρωση και ευφορία). Το αλκοόλ επηρεάζει όλα αυτά – αλλά και δύο βασικούς νευροδιαβιβαστές: το γλουταμινικό, που ενεργοποιεί τα εγκεφαλικά κύτταρα, και το GABA, που τα «φρενάρει» και βοηθά τον εγκέφαλο να χαλαρώσει.
«Το αλκοόλ φτάνει στον εγκέφαλο μέσα σε λίγα λεπτά και το πρώτο που κάνει είναι να αλλάζει την ισορροπία μεταξύ αυτών των δύο χημικών μηνυμάτων», εξηγεί ο Ζαφάρ. «Ενισχύει το GABA και μειώνει το γλουταμινικό. Έτσι, το αρχικό “buzz” προκύπτει επειδή ο μετωπιαίος φλοιός – το τμήμα του εγκεφάλου που ελέγχει την κρίση, την αυτοσυγκράτηση και την αυτοπαρατήρηση – αρχίζει να απενεργοποιείται. Παράλληλα, απελευθερώνονται ντοπαμίνη και ενδορφίνες στα κυκλώματα ανταμοιβής, δίνοντας αίσθηση χαλάρωσης, ενέργειας και ευχαρίστησης». Έτσι, οι άνθρωποι νιώθουν πιο άνετοι, πιο ομιλητικοί και λιγότερο κοινωνικά ανασταλμένοι.
Καθώς αυξάνεται η ποσότητα αλκοόλ στο αίμα, αρχίζει να επηρεάζει πιο «βαθιές» και πρωτόγονες περιοχές του εγκεφάλου, όπως η παρεγκεφαλίδα (που ελέγχει την κίνηση) και το εγκεφαλικό στέλεχος (που ρυθμίζει βασικές λειτουργίες όπως η αναπνοή και ο καρδιακός ρυθμός). «Σταδιακά απενεργοποιεί πρώτα τα ανώτερα συστήματα ελέγχου και μετά εκείνα που κρατούν το σώμα συντονισμένο», λέει ο Ζαφάρ. Έτσι, η ομιλία γίνεται ασαφής, η ισορροπία χάνεται και οι αντιδράσεις επιβραδύνονται. Αν τα επίπεδα φτάσουν σε επικίνδυνο σημείο, το εγκεφαλικό στέλεχος μπορεί να «ξεχάσει» να δώσει εντολή στους πνεύμονες να αναπνεύσουν ή στην καρδιά να χτυπά.
Η ίδια ισορροπία μεταξύ GABA και γλουταμινικού ευθύνεται και για το άγχος ή τη μελαγχολία της επόμενης ημέρας. «Όσο το αλκοόλ βρίσκεται στον οργανισμό, ο εγκέφαλος προσπαθεί να αντισταθμίσει τη κατασταλτική του δράση, αυξάνοντας τα διεγερτικά συστήματα, ιδιαίτερα το γλουταμινικό και τα μονοπάτια του στρες», εξηγεί ο Ζαφάρ. «Όταν το αλκοόλ απομακρύνεται, αυτά τα συστήματα δεν “κλείνουν” αμέσως. Έτσι δημιουργείται μια προσωρινή κατάσταση υπερδιέγερσης». Οι ορμόνες του στρες, όπως η κορτιζόλη, παραμένουν αυξημένες, ο ύπνος έχει διαταραχθεί και οι νευροδιαβιβαστές βρίσκονται σε ανισορροπία. Το αποτέλεσμα είναι ένας εγκέφαλος που νιώθει ταυτόχρονα υπερενεργός και εξαντλημένος, γεμάτος άγχος και ανησυχία.
Ένας ακόμη παράγοντας που γίνεται όλο και πιο κατανοητός είναι ο λεγόμενος «άξονας εντέρου-εγκεφάλου», δηλαδή η σύνδεση του νευρικού συστήματος με το γαστρεντερικό σύστημα.
«Το αλκοόλ μπορεί να αυξήσει τη διαπερατότητα του εντέρου – το λεγόμενο “leaky gut” – επιτρέποντας σε βακτηριακά μόρια να περάσουν στο αίμα», λέει ο Ζαφάρ. «Αυτά ενεργοποιούν το ανοσοποιητικό σύστημα και προκαλούν φλεγμονή χαμηλού βαθμού, που επηρεάζει τη διάθεση, τη σκέψη και την κόπωση μέσω του άξονα εντέρου-εγκεφάλου». Σε βαρείς ή χρόνιους καταναλωτές, αυτό μπορεί να οδηγήσει σε πιο σοβαρά προβλήματα υγείας, πολλά από τα οποία σχετίζονται με τη διάθεση. Και φυσικά, παραμένουν οι γνωστοί κίνδυνοι: ηπατική νόσος, αυξημένη αρτηριακή πίεση, διαταραχές ύπνου και αυξημένος κίνδυνος για διάφορες μορφές καρκίνου.
Πού μας αφήνουν όλα αυτά; Καταρχάς, ίσως σε μια καλύτερη κατανόηση του γιατί πίνουμε. «Το πιο χρήσιμο είναι να πάψουμε να βλέπουμε το αλκοόλ με ηθικούς όρους, ως “καλό” ή “κακό”», λέει ο Ζαφάρ. «Λειτουργεί γιατί είναι βιολογικά αποτελεσματικό. Αλλάζει τα συστήματα στρες, τα κυκλώματα ανταμοιβής και την κοινωνική επεξεργασία με τρόπους που φαίνονται χρήσιμοι τη στιγμή εκείνη». Κατανοώντας το «γιατί», μπορούμε να γίνουμε πιο συνειδητοί: αντί να ρωτάμε «να πιω;», ίσως έχει μεγαλύτερη αξία να αναρωτηθούμε «γιατί θέλω να πιω;».
Αν η απάντηση είναι η χαλάρωση, η κοινωνικότητα ή η ανάγκη να «αποσυνδεθούμε», ίσως συνειδητοποιήσουμε ότι δεν χρειαζόμαστε μεγάλη ποσότητα – ή ότι δεν αξίζει το τίμημα της επόμενης ημέρας. Μπορούμε να θέσουμε απλούς κανόνες για το πότε και πόσο πίνουμε, ώστε να μένουμε κάτω από το συνιστώμενο όριο των 14 μονάδων την εβδομάδα. Ή να βρούμε εναλλακτικές: ένα mocktail, λίγες βαθιές αναπνοές, ένα κρύο ντους ή ένα ζεστό μπάνιο.
Το αλκοόλ μπορεί να είναι το πιο «ευέλικτο» εργαλείο αλλαγής διάθεσης – αλλά το πλεονέκτημα της σύγχρονης ζωής είναι ότι έχουμε πλέον πολλά άλλα στη διάθεσή μας.
17°
