Όταν τα συναισθήματα ανεβάζουν ένταση χωρίς λόγο

Ένα κακό νέο, μια δυσάρεστη είδηση, ένα ειρωνικό σχόλιο, κάτι που είδες ή διάβασες στο internet, μια οικογενειακή διαφωνία, ένα πρόβλημα στη δουλειά. Όλες τις παραπάνω καταστάσεις θα τις χαρακτηρίζαμε δυσάρεστες. Ναι! Αλλά κρίσιμες; Πόσες φορές, όταν συναντάμε ένα μικρό εμπόδιο, μια ταλαιπωρία αντιδρούμε υπερβολικά; Το έχεις παρατηρήσει; Αν ξανακοιτάξεις αυτές τις ίδιες καταστάσεις σε κατάσταση ηρεμίας, θα συνειδητοποιήσεις πως δεν ήταν δα και τόσο τραγικές ώστε να πυροδοτήσουν ακραία συναισθήματα. Αυτό που κάποτε θεωρείτο «προσωπική δυσφορία», τώρα μοιάζει να έχει γίνει συλλογικό φαινόμενο: μια «επιδημία υπεραντίδρασης»…

Ένα από τα βασικά διδάγματα που θα αποκομίσει κάποιος που κάνει ψυχοθεραπεία είναι πως δεν μπορούμε να ελέγξουμε το περιβάλλον γύρω μας, παρά μόνο το πώς θα αντιδράσουμε εμείς σ’ αυτό. Αυτή η συνειδητοποίηση λύνει τα χέρια σε άτομα με αγχώδεις διαταραχές, θέματα θυμού ή κατάθλιψης και γενικότερα μας κάνει τη ζωή πιο εύκολη.

Σύμφωνα με τον Μαρκ Μπράκετ, επικεφαλής του Yale Center for Emotional Intelligence, το πρόβλημα δεν είναι, φυσικά, τα ίδια τα συναισθήματα –φόβος, θλίψη, άγχος, θυμός– αλλά ο τρόπος που τα διαχειριζόμαστε (ή… δεν τα διαχειριζόμαστε).

Όπως αναφέρει ο Μπράκετ, η «διαχείριση των συναισθημάτων» μας δεν είναι ένα εγγενές χαρακτηριστικό, αλλά δεξιότητα, και μπορεί να την εξασκήσει και να τη μάθει ο καθένας μας.

Υπάρχουν ημέρες που μικρά πράγματα μπορούν πραγματικά να μας εξωθήσουν στα άκρα, όπως είναι π.χ. το να σου πιαστεί το μανίκι στη σκάλα ή σε μια πόρτα (το προσωπικό μου trigger), ή να μπει κάποιος μπροστά σου χωρίς φλας ή να οδηγεί αργά, ή ο/η σύντροφός σου να σε κοιτάξει στραβά. Αυτά τα μικρά εμπόδια προς το «ζεν» είναι μεν εκνευριστικά, αλλά σκέψου αυτό: είναι πραγματικοί λόγοι για να αφήσεις μέσα σου ένα τεράστιο κύμα οργής ή άγχους να σε κατακλύσει;

Ένα από τα πράγματα που μαθαίνουμε στην ψυχοθεραπευτική διαδικασία είναι να κάνουμε ένα βήμα πίσω, να παίρνουμε μια ανάσα, δίνοντας χρόνο στον εαυτό μας να αξιολογήσει αντικειμενικά την κατάσταση. Η ακαριαία αντίδραση δεν είναι πάντα η σωστή ούτε μας κάνει τον πιο μάγκα στο δωμάτιο. Πώς όμως θα σπάσουμε αυτόν τον κύκλο των υπερβολικών αντιδράσεών μας;

Εν αρχή, με τη συνειδητοποίηση του τι περνάει από τον έλεγχό μας και τι όχι. Σύμφωνα με τον Μπράκετ, αυτό που μας κάνει να κάνουμε spiraling είναι η ψευδαίσθηση ότι χάνουμε τον έλεγχο μιας κατάστασης – τον οποίο εξαρχής δεν είχαμε! Αυτή η αίσθηση απώλειας του ελέγχου οδηγεί στη γιγάντωση του άγχους ή του θυμού μας. Αισθανόμαστε απειλή για τη ζωή μας, ενώ στην πραγματικότητα δεν υπάρχει καμία. Ουσιαστικά, εκείνο που μας κάνει να χάνουμε τον αυτοέλεγχό μας είναι η αντίδρασή μας στον φόβο.

Μέσα μου έχω έναν θυμό (που λέει και η αοιδός)

Σύμφωνα με τον ψυχαναλυτή Τζος Κόεν, η σύγχρονη κοινωνία χαρακτηρίζεται από έναν «διάχυτο» θυμό, συχνά χωρίς συγκεκριμένο στόχο, χωρίς σωστή διέξοδο, και υπό την επίδραση κοινωνικών και πολιτικών μηχανισμών που εκμεταλλεύονται αυτή την ένταση.

Ας πάρουμε, για παράδειγμα, την οργή που εκφράζεται στο διαδίκτυο, η οποία λειτουργεί συχνά σαν μια αποκαλυπτική μικρογραφία του συλλογικού μας συναισθήματος: εκεί είναι εύκολο να σχολιάσει κανείς αυθόρμητα, ανώνυμα ή ανεξέλεγκτα και οι άνθρωποι μοιράζονται καθημερινές ενοχλήσεις και μικρές προσωπικές κρίσεις. Το διαδίκτυο είναι ένα πολύ καλό παράδειγμα του πώς εκφράζει ο καθένας τον θυμό του πίσω από την ασφάλεια της οθόνης του, χωρίς να χρειάζεται να αντιμετωπίσει τις συνέπειες των πράξεων ή των λεγομένων του.

Ένα κακόβουλο σχόλιο, μια lowkey κριτική, η ειρωνεία, ένα βιντεάκι στο TikTok μπορούν να οδηγήσουν σε μια συλλογική διαδικτυακή οργή ή σε έντονα συναισθήματα τα οποία αποζητούν εκτόνωση και ταυτόχρονα αποτυπώνουν το κλίμα της εποχής μας.

Αυτή η διαδικτυακή οργή υπενθυμίζει ότι τα συναισθήματα δεν γεννιούνται στο κενό αλλά στο σώμα, ως πίεση που ζητά εκτόνωση, και ταυτόχρονα αποτυπώνει με ακρίβεια το κοινωνικό κλίμα της εποχής: την αυξανόμενη ευερεθιστότητα, την καχυποψία, την αίσθηση ότι οι μικροί εκνευρισμοί λειτουργούν ως καταλύτες πολύ βαθύτερων ανησυχιών. Είναι, με άλλα λόγια, ένας καθρέφτης που μας δείχνει πόσο εύκολα η προσωπική ένταση μετατρέπεται σε συλλογική και πόσο φορτισμένη έχει γίνει η καθημερινότητα όλων μας. Πιο απλά, εάν κάνεις ένα οργισμένο ή προσβλητικό σχόλιο, είναι πολύ πιθανό να επηρεαστεί αρνητικά η ψυχολογία του αποδέκτη, εκείνος με τη σειρά του να μεταδώσει σε άλλον την αρνητική του ενέργεια και πάει λέγοντας.

Ο Γερμανός φιλόσοφος Πέτερ Σλότερνταϊκ μιλά γι’ αυτή τη διπλή φύση της κοινωνικής οργής: υπάρχει η «τραπεζική» οργή, που συγκεντρώνεται, οργανώνεται και κατευθύνεται από χαρισματικούς ηγέτες σαν μια δεξαμενή πολιτικής ενέργειας, και υπάρχει και η «διασκορπισμένη» οργή, αυτή η ακατέργαστη, αποπροσανατολισμένη ένταση που νιώθουν άνθρωποι οι οποίοι αισθάνονται πληγωμένοι αλλά αδυνατούν να εντοπίσουν το πραγματικό αίτιο ή την πραγματική λύση για το τραύμα τους. Είναι αυτό το δεύτερο είδος οργής που φαίνεται να ξεχειλίζει σήμερα στα timelines, στις οθόνες και στις καθημερινές αλληλεπιδράσεις μας.

Το πρόβλημα με αυτή την «άμορφη» οργή είναι το πόσο εύκολα γίνεται εργαλείο, ειδικά από δημαγωγούς που ξέρουν να τη χειρίζονται. Όπως έχουν δείξει περιπτώσεις όπως η δράση ακροδεξιών σχολιαστών ή πολιτικών, το ζητούμενο δεν είναι να προτείνουν λύση ή να εντοπίσουν μια πραγματική αδικία, αλλά να καλλιεργούν μια οργή χωρίς διέξοδο, μια μόνιμη αναστάτωση, που κρατά τους πολίτες εξαρτημένους, καχύποπτους, συναισθηματικά εξαντλημένους. Μοιάζει σχεδόν αυτονόητο ότι η οργή έχει γίνει το βασικό συναισθηματικό υπόστρωμα της εποχής μας, μια κατάσταση που όχι μόνο δηλητηριάζει το δημόσιο πεδίο αλλά διχάζει οικογένειες, φιλίες και σχέσεις, συχνά χωρίς καν ορατή αφορμή…

Σε αυτή τη συναισθηματική κόπωση προστίθεται μια διάχυτη αίσθηση ανησυχίας και ανασφάλειας: κυβερνήσεις που χειραγωγούν την πληροφορία, μέσα που εμπορεύονται την οργή, τεχνολογικές πλατφόρμες που καλλιεργούν εθισμό στη σύγκρουση. Άρα, δεν πρόκειται απλώς για μεμονωμένες υπεραντιδράσεις, αλλά για μια δομική τάση που διατρέχει την κοινωνία μας.

Υπεραντίδραση και screentime

Μπορεί να μην το αντιλαμβανόμαστε άμεσα, όμως ο χρόνος που περνάμε στο διαδίκτυο μπορεί να επηρεάσει ύπουλα και ταχύτατα την ψυχική μας κατάσταση. Αυτή η ανεξέλεγκτη αφθονία πληροφοριών δεν μας κάνει αυτόματα περισσότερο ενημερωμένους, αντιθέτως, επηρεάζει την ψυχολογία μας και τα συναισθήματά μας.

Δεν θα πω κάτι ρηξικέλευθο, αλλά το doom scrolling και το binge watching στα social media μπορεί να υποδαυλίζει την υπεραντίδραση, ειδικότερα σε περιόδους κοινωνικών αναταραχών.Τα μέσα ενημέρωσης και κοινωνικής δικτύωσης ενθαρρύνουν την υπερβολή: ειδήσεις με δραματικούς τίτλους, αναρτήσεις που σκοπό έχουν την πρόκληση φόβου ή οργής ή του αισθήματος της αδικίας, σχολιασμός που ενεργοποιεί έντονες και συχνά υπερβολικές συναισθηματικές αντιδράσεις.

Επιπλέον, έρευνες δείχνουν ότι τα δίκτυα κοινωνικής δικτύωσης μπορούν να λειτουργούν ως «φορτιστές» συναισθημάτων και, σύμφωνα με τη μελέτη «Higher Contagion and Weaker Ties Mean Anger Spreads Faster Than Joy in Social Media» (Η υψηλότερη μεταδοτικότητα και οι ασθενέστεροι δεσμοί σημαίνουν ότι ο θυμός εξαπλώνεται ταχύτερα από τη χαρά στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης), τα αρνητικά συναισθήματα, και ειδικά ο θυμός, εξαπλώνονται ταχύτερα και πιο εκρηκτικά από τη χαρά, ακόμη και ανάμεσα σε ανθρώπους που δεν γνωρίζονται.

Έλλειψη ασφαλών διεξόδων «εκτόνωσης» και κοινωνικής υποστήριξης

Σε πολλές σύγχρονες κοινωνίες, όπου οι ρυθμοί είναι γρήγοροι και οι άνθρωποι συχνά απομονωμένοι ή απασχολημένοι, δεν υπάρχουν πολλές ευκαιρίες να εκφράσουμε τα συναισθήματά μας με υγιή τρόπο – ή πιθανόν να μην ξέρουμε πώς. Όταν δεν υπάρχει χώρος για να μιλήσουμε για τον θυμό, τη θλίψη ή το άγχος μας χωρίς τον φόβο επικριτικών σχολίων, τότε πολύ συχνά αυτά τα συναισθήματα καταπιέζονται ή εκδηλώνονται με τρόπο εκρηκτικό. Επιπλέον, λόγω της γρήγορης πληροφορίας, ο εγκέφαλός μας δεν έχει χρόνο να την επεξεργαστεί, έτσι το αρνητικό συναίσθημα μάς κατακλύζει ακαριαία.

Ποιος «ευθύνεται»; Όχι πάντα αυτό που νομίζουμε

Δεν υπάρχει ένας μόνο «ένοχος» για την υπεραντίδραση. Είναι αποτέλεσμα συνδυαστικών παραγόντων. Ο καθένας μας είναι υπεύθυνος για το πώς διαχειρίζεται τα συναισθήματά του: αν δεν έχει μάθει να τα αναγνωρίζει ή να τα ρυθμίζει, αν αντιδρά αμέσως και παρορμητικά, κάνει το πρώτο βήμα προς την υπεραντίδραση. Δεν νομίζω ότι υπεραντιδρούμε κατ’ ανάγκην επειδή «είμαστε κακοί» ή «ελλιπείς» ως άτομα. Η υπεραντίδραση είναι αποτέλεσμα πολύπλοκων κοινωνικών, πολιτισμικών και βιολογικών παραγόντων. Είναι αποτέλεσμα της απορρύθμισης, της πίεσης, της συνεχούς ροής ειδήσεων και πληροφοριών, της έλλειψης χρόνου και χώρου για να αφομοιώσουμε αυτά που νιώθουμε.

Η «επιμονή» του θυμού, της ανασφάλειας, της φόρτισης, δεν πρέπει να μας εκπλήσσει. Μπορεί να αντιμετωπιστεί. Η ρύθμιση των συναισθημάτων δεν είναι πολυτέλεια· είναι κρίσιμη δεξιότητα. Και όταν μάθουμε να την εξασκούμε –ατομικά και συλλογικά–, μπορεί να αλλάξει ριζικά τη σχέση μας με τον εαυτό μας αλλά και με τους γύρω μας.

Δεν υπερβάλλουμε χωρίς λόγο. Ζούμε σε μια εποχή όπου το προσωπικό και το συλλογικό μπλέκονται συνεχώς, όπου οι ειδήσεις δεν είναι απλώς πληροφορίες αλλά εμπειρίες και όπου τα συναισθήματα δεν ανήκουν μόνο σ’ εμάς αλλά αντηχούν σε ολόκληρο το κοινωνικό μας περιβάλλον.
Οι έντονες αντιδράσεις δεν είναι σημάδι αδυναμίας, αλλά αντανάκλαση ενός κόσμου που μας ζητά συνεχώς να είμαστε «σε εγρήγορση». Το ζητούμενο δεν είναι να νιώθουμε λιγότερα, αλλά να κατανοούμε καλύτερα γιατί τα νιώθουμε και πώς μπορούμε να τα διαχειριστούμε με τρόπο που προάγει τη σύνδεση (και ιδανικά την κατανόηση) και όχι τη σύγκρουση.