Το πλαφόν κέρδους σε προϊόντα και καύσιμα, ο κρατικός έλεγχος και ο ανταγωνισμός στην αγορά.
Στην Ελλάδα, κάθε συζήτηση για άνοδο τιμών κάποιων αγαθών τείνει να οδηγεί γρήγορα στο ίδιο συμπέρασμα: κάπου υπάρχει «αισχροκέρδεια»και το κράτος οφείλει να παρέμβει για να τη διορθώσει. Το πλαφόν στο ποσοστό κέρδους των πρατηρίων καυσίμων είναι η πιο πρόσφατη εκδοχή αυτής της προσέγγισης. Η ορατή επίπτωση μπορεί να είναι ο περιορισμός της αύξησης της τιμής της βενζίνης, αλλά η αόρατη επίπτωση είναι ότι εμπεδώνεται ακόμα μία φορά η λανθασμένη πεποίθηση ότι οι τιμές καθορίζονται από τις κυβερνήσεις. Ας εξετάσουμε κάποια σημεία:
Εστιάζει μόνο σε έναν κρίκο της αλυσίδας
Ο περιορισμός του περιθωρίου κέρδους στην αντλία αφορά αποκλειστικά τα πρατήρια, δηλαδή το τελευταίο στάδιο μιας μακράς αλυσίδας εμπορίας καυσίμων. Τα υπόλοιπα στάδια (εισαγωγές, διύλιση, χονδρεμπόριο), παραμένουν ανέγγιχτα. Το αποτέλεσμα είναι η επίπτωση να συγκεντρώνεται σε ένα μόνο κομμάτι της αγοράς, ενώ παράλληλα αποδυναμώνεται το κίνητρο για ανταγωνισμό ανάμεσα στα πρατήρια: όταν το κράτος ορίζει εκ των άνω το επιτρεπόμενο κέρδος, η τιμολόγηση παύει να αποτελεί εργαλείο διαφοροποίησης, προς όφελος του καταναλωτή.
Αισχροκέρδεια, κερδοσκοπία ή επιχειρηματικό κέρδος;
Εκεί πρέπει να παρεμβαίνουν οι καταναλωτές: να επιλέγουν σύμφωνα με τα δικά τους κριτήρια. Το πλαφόν καλλιεργεί εντελώς διαφορετικό μήνυμα: ότι οι καταναλωτές είναι ανεύθυνα παιδιά που δεν έχουν πραγματική δυνατότητα επιλογής, και γι' αυτό παρεμβαίνει το κράτος-πατερούλης να συνδράμει την ανημπόρια τους.
Μέτρα σαν αυτό ενισχύουν στους πολίτες το αίσθημα ότι οι τιμές των αγαθών ελέγχονται κεντρικά από την κυβέρνηση. Αυτό είναι λάθος σε μια ανοιχτή οικονομία, και εύκολα γυρίζει μπούμερανγκ: κάθε φορά που δημιουργείται δυσαρέσκεια για το κόστος ενός αγαθού ή μιας υπηρεσίας, η κοινή γνώμη στρέφεται αυτόματα προς την κυβέρνηση. Γιατί δεν βάζει πλαφόν και στα ενοίκια, για παράδειγμα, που είναι προφανές ότι έχουν αυξηθεί πολύ τα τελευταία χρόνια; Γιατί όχι και στην τιμή του ρεύματος; Στο πιτόγυρο;
Αποδυναμώνεται έτσι η έννοια του ανταγωνισμού και η ικανότητα των πολιτών να αξιολογούν και να κρίνουν τους προμηθευτές τους. Το κριτήριο επιλογής δεν είναι πάντα η χαμηλότερη τιμή - κάθε άλλο. Αλλά για να λειτουργεί αυτή η διαδικασία, χρειάζεται βιωματική κατανόηση του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί η αγορά. Λέω βιωματική, διότι η θεωρητική κατανόηση, που θα έπρεπε να καλλιεργείται στο σχολείο, είναι σχεδόν ανύπαρκτη.
Κι ενώ η οικονομική παιδεία στην Ελλάδα πάσχει, για πολλά χρόνια οι πολίτες εκπαιδεύονται στο ότι οι τιμές των αγαθών ελέγχονται από την εκάστοτε κυβέρνηση: Οι περιορισμοί στα περιθώρια κέρδους σε εκατοντάδες κωδικούς προϊόντων (και στα καύσιμα) που θεσμοθετήθηκαν στην περίοδο της πανδημίας, ήρθησαν μόλις πέρυσι το καλοκαίρι. Θυμάστε το πρόστιμο για την τιμή των στυλό Bic σε μεγάλη εταιρεία;
Αισχροκέρδεια και πλαφόν στις τιμές: Τι θα μπορούσε να γίνει αλλιώς;
Δεν ανακοινώθηκε κανένα μέτρο που θα είχε μεν κόστος για τα δημόσια οικονομικά, αλλά θα συνεισέφερε στην αντιμετώπιση του προβλήματος χωρίς να εμφανίζεται η κυβέρνηση ως από μηχανής θεός που ελέγχει τις τιμές. Τέτοια μέτρα έχουν ληφθεί σε άλλες χώρες, και θα μπορούσαν να είναι:
Μείωση του φόρου κατανάλωσης για ορισμένο χρόνο.
Διάθεση στην αγορά στρατηγικών αποθεμάτων πετρελαίου (η Ελλάδα είναι μέλος του International Energy Agency, που έχει λάβει σχετική απόφαση πρόσφατα).
Δυναμική προώθηση της εφαρμογής σύγκρισης τιμών στα πρατήρια του Υπουργείου Ανάπτυξης, fuelprices.gr. Αυτή ήταν και μία από τις προτάσεις της Επιτροπής Ανταγωνισμού πέρυσι το καλοκαίρι, αλλά η εφαρμογή παραμένει δύσχρηστη.
Σημαντική αύξηση της συχνότητας δρομολογίων στα ΜΜΜ, που σε ορισμένες περιπτώσεις είναι γελοία αραιά, και ενθάρρυνση των πολιτών να τα χρησιμοποιούν περισσότερο.
Και οι επιχειρήσεις;
Στην Ελλάδα, το 95% των πρατηρίων καυσίμων λιανικής λειτουργούν με το σήμα κάποιας εταιρείας, και μάλιστα τα μισά ανήκουν στους δύο καθετοποιημένους ομίλους διύλισης. Ωστόσο, οι επιχειρήσεις του κλάδου τηρούν σιγή ισχύος. Στη Γαλλία που μας αρέσει να επικαλούμαστε, μεγάλες εταιρείες εμπορίας καυσίμων, όπως η TotalEnergies και η Leclerc, ανακοίνωσαν οικειοθελές πλαφόν στην τιμή της αντλίας. Η Total ανακοίνωσε πώληση βενζίνης έως 1,99 €/λίτρο και ντίζελ έως 2,09 €/λίτρο, και η Leclerc ανακοίνωσε μείωση τιμών κατά 0,30 €/λίτρο. Αξίζει να παρατηρήσουμε ότι οι τιμές αυτές είναι συγκρίσιμες με τις τιμές στην Ελλάδα, αλλά δεν συμβαίνει το ίδιο με τα εισοδήματα των πολιτών: το διάμεσο καθαρό εισόδημα των Γάλλων το 2024 ήταν υπερδιπλάσιο αυτού των Ελλήνων. Στη Γαλλία επίσης τα ΜΜΜ είναι σημαντικά περισσότερα και επαρκέστερα, τουλάχιστον στις μεγάλες πόλεις.
Προφανώς, «εξαιρετικές συνθήκες απαιτούν εξαιρετικά μέτρα». Αλλά πρέπει να θυμηθούμε ότι οι περιορισμοί στα περιθώρια κέρδους σε εκατοντάδες κωδικούς, και στα καύσιμα, που είχαν θεσμοθετηθεί στην περίοδο της πανδημίας ήρθησαν μόλις πέρυσι το καλοκαίρι. Δηλαδή, για πολλά χρόνια έχουν εκπαιδευτεί οι πολίτες στο ότι οι τιμές ελέγχονται από την εκάστοτε κυβέρνηση και μόλις για λίγους μήνες δοκίμασαν πάλι την ελεύθερη αγορά. Συστηματικά, θεραπεύουμε το σύμπτωμα, αλλά ενισχύουμε παθογένειες που χρόνια τώρα εμποδίζουν την ανάπτυξη υγιούς οικονομικής παιδείας στη χώρα.
«Οι πολίτες έστειλαν ένα ηχηρό μήνυμα, ότι η ανάγκη για πολιτική αλλαγή είναι κοινωνική προτεραιότητα, που μπορεί να γίνει πράξη» δήλωσε ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ
17°
