Ανάλυση του ΚΕΦΙΜ για τα θεσμικά εργαλεία της ΕΕ απέναντι στη δημοκρατική διολίσθηση
Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει ένα εκτεταμένο θεσμικό και νομικό οπλοστάσιο για την προάσπιση του κράτους δικαίου και των θεμελιωδών αξιών της. Ωστόσο, η αποτελεσματική ενεργοποίησή του δεν είναι αυτόματη, καθώς εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από πολιτικές ισορροπίες, διακρατικές συμμαχίες και θεσμικές σταθμίσεις.
Αυτό είναι το κεντρικό συμπέρασμα του νέου discussion paper του Κέντρου Φιλελεύθερων Μελετών (ΚΕΦΙΜ) με τίτλο «Προάσπιση Αξιών της ΕΕ: Προς μια Συλλογική Επαγρύπνηση;», το οποίο υπογράφει η συνεργάτιδα του οργανισμού Ντία Χωραφά (LL.M EU Law).
Η μελέτη του ΚΕΦΙΜ εξετάζει συστηματικά τα βασικά εργαλεία που διαθέτει η Ένωση για την αντιμετώπιση φαινομένων δημοκρατικής διολίσθησης στα κράτη-μέλη, εστιάζοντας ιδίως στην περίπτωση της Ουγγαρίας.
Μελέτη ΚΕΦΙΜ: Το Άρθρο 7 και αιρεσιμότητα, με τα πολιτικά όρια της θεσμικής αυστηρότητας
Κεντρική θέση στην ανάλυση καταλαμβάνει η διαδικασία του άρθρου 7 ΣΕΕ, που προβλέπει ακόμη και αναστολή δικαιωμάτων κράτους-μέλους, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος ψήφου στο Συμβούλιο. Παρά τον βαρύντα χαρακτήρα του, το εργαλείο αυτό αποδεικνύεται πολιτικά δύσχρηστο, καθώς απαιτεί ευρείες πλειοψηφίες και ισχυρή πολιτική βούληση. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει εγκαλέσει το Συμβούλιο για έλλειψη αποφασιστικότητας στην προώθηση της διαδικασίας έναντι της Ουγγαρίας.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται και στον μηχανισμό αιρεσιμότητας για το κράτος δικαίου, ο οποίος συνδέει την εκταμίευση ενωσιακών πόρων με τη συμμόρφωση των κρατών-μελών προς τις θεμελιώδεις αρχές της Ένωσης. Η αναστολή εκταμίευσης αποστερεί από κυβερνήσεις σημαντικούς πόρους άσκησης δημόσιων πολιτικών και λειτουργεί ως άμεσος μοχλός πίεσης.
Η μελέτη αναφέρεται στην περίπτωση μερικής άρσης της αναστολής δεσμευμένων πόρων προς την Ουγγαρία από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή — απόφαση που συνέπεσε χρονικά με την απόσυρση απειλής βέτο για τη χρηματοδότηση της Ουκρανίας. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο άσκησε κριτική και προς την Επιτροπή, αναδεικνύοντας τη λεπτή ισορροπία μεταξύ θεσμικής αυστηρότητας και γεωπολιτικών υπολογισμών.
Δικαστικός έλεγχος και θεσμικά αντίβαρα: Η ανάγκη συλλογικής επαγρύπνησης
Η μελέτη εξετάζει επίσης τις προσφυγές λόγω παράβασης ενώπιον του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Υπογραμμίζεται ότι ο δικαστικός έλεγχος για παραβίαση θεμελιωδών δικαιωμάτων προϋποθέτει διαπίστωση άλλης παράβασης ενωσιακού δικαίου, καθώς ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ δεσμεύει τα κράτη-μέλη μόνον όταν ενεργούν εντός του πεδίου εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης.
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στην εκκρεμή υπόθεση «Επιτροπή κατά Ουγγαρίας – Αξίες της ΕΕ», όπου για πρώτη φορά στην ιστορία της Ένωσης παρεμβαίνει υπέρ της Επιτροπής και κατά άλλου κράτους-μέλους τόσο μεγάλος αριθμός κρατών. Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι οι επεμβάσεις σε θεμελιώδη δικαιώματα συνιστούν ταυτόχρονα και παραβίαση των αξιών της ΕΕ, επιχειρώντας μια πιο συνεκτική σύνδεση μεταξύ νομικής και αξιακής διάστασης του ευρωπαϊκού εγχειρήματος.
Το βασικό συμπέρασμα της μελέτης είναι ότι, παρά το ισχυρό πλέγμα θεσμικών εγγυήσεων και νομικών μέσων, η ουσιαστική προστασία του κράτους δικαίου εξαρτάται από την έγκαιρη ενεργοποίηση θεσμικών αντιβάρων σε εθνικό και ενωσιακό επίπεδο. Η προάσπιση των κοινών ευρωπαϊκών αξιών δεν αποτελεί μόνο νομική διαδικασία, αλλά συλλογική πολιτική ευθύνη.
17°
