Το δίλημμα του πολιτικού συστήματος μεταξύ της πόλωσης και της δύσκολης αλλά υπεύθυνης συνεννόησης
Για δεκαετίες, η πολιτική σταθερότητα ταυτίστηκε με την αυτοδυναμία. Η «καθαρή εντολή» θεωρήθηκε αυτονόητη προϋπόθεση αποτελεσματικής διακυβέρνησης, ενώ οι συνεργασίες αντιμετωπίστηκαν ως λύση ανάγκης ή ως ένδειξη αδυναμίας. Ωστόσο, η πραγματικότητα ενός πολυκερματισμένου εκλογικού σώματος, οι κοινωνικές μετατοπίσεις και η διεθνής αβεβαιότητα καθιστούν το δίλημμα πιο ουσιαστικό: είναι η απενοχοποίηση των συμμαχικών κυβερνήσεων απλώς ένα επικοινωνιακό τέχνασμα ή συνιστά στρατηγική αναγκαιότητα;
Το ερώτημα δεν είναι θεωρητικό. Αφορά τη δυνατότητα του πολιτικού συστήματος να παράγει κυβερνησιμότητα. Σε συνθήκες όπου κανένας πολιτικός σχηματισμός δεν μπορεί να θεωρεί δεδομένη την αυτοδυναμία, η άρνηση συζήτησης για συνεργασίες δεν συνιστά ένδειξη ισχύος αλλά αποφυγή ευθύνης. Η δημοκρατική εναλλαγή δεν εξαρτάται μόνο από το ποιος θα επικρατήσει εκλογικά, αλλά από το αν θα υπάρχει βιώσιμη πλειοψηφία που να μπορεί να κυβερνήσει με συνοχή και προγραμματικό βάθος.
Η μέχρι σήμερα ρητορική της απόλυτης πόλωσης δυσχεραίνει αυτή τη μετάβαση. Όταν ο πολιτικός αντίπαλος περιγράφεται ως «υπαρξιακή απειλή» ή ως «καθεστώς», κάθε προοπτική μετεκλογικής συνεννόησης καθίσταται πολιτικά τοξική. Η προεκλογική στρατηγική συχνά εξαντλείται στη συσπείρωση μέσω έντασης, αφήνοντας αναπάντητο το ερώτημα της επόμενης μέρας. Όμως η επόμενη μέρα δεν μπορεί να στηριχθεί σε συνθήματα.
Η απενοχοποίηση των συμμαχιών δεν σημαίνει εξοικείωση με την αδυναμία. Σημαίνει αποδοχή της πολυπλοκότητας. Σε ώριμες ευρωπαϊκές δημοκρατίες, οι κυβερνήσεις συνεργασίας αποτελούν κανόνα και όχι εξαίρεση. Η σταθερότητά τους δεν εξαρτάται από τον αριθμό των εδρών ενός κόμματος αλλά από τη σαφήνεια της προγραμματικής συμφωνίας. Εκεί όπου οι συνεργασίες οικοδομούνται πάνω σε συγκεκριμένες μεταρρυθμιστικές δεσμεύσεις, παράγουν συνέχεια και ανθεκτικότητα. Εκεί όπου στηρίζονται σε ευκαιριακές ισορροπίες, καταρρέουν.
Η προεκλογική στρατηγική των πολιτικών σχηματισμών θα κριθεί από το κατά πόσο θα μιλήσουν ειλικρινά για αυτή την προοπτική. Η αποφυγή τοποθέτησης μπορεί να προσφέρει τακτικά πλεονεκτήματα, αλλά αποδυναμώνει τη στρατηγική αξιοπιστία. Οι πολίτες δικαιούνται να γνωρίζουν όχι μόνο ποιο είναι το πρόγραμμα ενός κόμματος, αλλά και με ποιους όρους θα επιδίωκε συνεργασία.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η ποιότητα της πολιτικής κουλτούρας. Αν η αντιπαράθεση παραμένει απολύτως συγκρουσιακή, η μετεκλογική συνεννόηση θα εκλαμβάνεται ως κυνικός συμβιβασμός. Αν, αντίθετα, η πολιτική συζήτηση μετατοπιστεί από την ηθική δαιμονοποίηση στη διαφωνία επί προτάσεων, τότε οι συμμαχίες θα εμφανιστούν ως λογική συνέχεια και όχι ως αναγκαστική υποχώρηση.
Σε μια περίοδο γεωπολιτικής αστάθειας, ενεργειακών προκλήσεων και κοινωνικών μετασχηματισμών, η χώρα δεν έχει την πολυτέλεια παρατεταμένης αβεβαιότητας. Η κυβερνησιμότητα είναι όρος εθνικής στρατηγικής. Οι μεταρρυθμίσεις απαιτούν πλειοψηφίες που αντέχουν στον χρόνο, όχι περιστασιακές συγκλίσεις.
Η απενοχοποίηση των συμμαχικών κυβερνήσεων, λοιπόν, δεν είναι ρητορικό σχήμα. Είναι προσαρμογή σε μια νέα πολιτική πραγματικότητα. Δεν αναιρεί την ανάγκη καθαρών ιδεολογικών ταυτοτήτων· απαιτεί όμως ικανότητα σύνθεσης. Η δημοκρατία ωριμάζει όταν οι πολιτικές δυνάμεις μπορούν να συνεργαστούν χωρίς να χάνουν τον προσανατολισμό τους.
Το διακύβευμα της επόμενης μέρας δεν είναι απλώς ποιος θα κερδίσει. Είναι αν το πολιτικό σύστημα θα επιλέξει την ευκολία της πόλωσης ή τη δυσκολία της συνεννόησης. Και σε αυτό το δίλημμα, η κυβερνησιμότητα δεν αποτελεί επικοινωνιακό επιχείρημα -αποτελεί πολιτική αναγκαιότητα ευθύνης.
19°
