Αυτοκτονική καχυποψία

Το μακρινό 1986 ο Guardian είχε παρουσιάσει μια πολυσυζητημένη διαφήμιση με τίτλο «Points of view». Σε τρία ασπρόμαυρα πλάνα από διαφορετικές γωνίες βλέπουμε έναν σκίνχεντ να τρέχει σ' έναν μικρό βρετανικό δρόμο. Μόνο στο τρίτο πλάνο συνειδητοποιούμε ότι οι προκαταλήψεις μας μάς είχαν οδηγήσει σε λανθασμένη αρχική ερμηνεία της σκηνής κι ότι ο μάλλον τρομακτικός νεαρός ήθελε απλώς να σώσει έναν αμέριμνο περαστικό από ατύχημα. Ο αφηγητής μάς καλεί να βλέπουμε κάθε ζήτημα εμπεριστατωμένα, να βλέπουμε τη μεγάλη εικόνα, «the whole picture».

Όπως έχετε φανταστεί, αφορμή για το κείμενο αυτό είναι τα προχθεσινά επεισόδια στη Νέα Σμύρνη. Στα πλάνα από κινητά περαστικών (ή και εμπλεκόμενων στο γεγονός) πολιτών βλέπουμε υπερβάλλουσα βία, αξιοθρήνητο συντονισμό, μια επίδειξη τουλάχιστον αντιεπαγγελματικής -αν όχι εγκληματικής- συμπεριφοράς εκ μέρους των αστυνομικών, η οποία φαίνεται πως χρήζει τιμωρίας. Ωστόσο, δεν βλέπουμε τι προηγήθηκε και τι ακολούθησε, τη μεγάλη εικόνα, επειδή απλώς δεν βρίσκεται στη διάθεσή μας. Θα μπορούσε φυσικά να είναι διαθέσιμη αν υπήρχαν στην πλατεία αυτή κάμερες ασφαλείας, κάτι που δεν συνέβη και που δεν συμβαίνει σε ελληνικούς δημόσιους χώρους, πλην λίγων εξαιρέσεων.

Η χρήση καμερών ασφαλείας αποτελεί κόκκινο πανί για πολυάριθμους συμπολίτες μας. Οι πλέον ηχηροί αντιρρησίες ανήκουν κατά κανόνα στον αριστερό χώρο, τον χώρο εκείνο που κυρίως καταγγέλλει περιστατικά αστυνομικής βίας και αυθαιρεσίας. Γνωστό παράδοξο, αποδιδόμενο από τους πιο δύσπιστους στο ότι τα περιστατικά βίας από μπαχαλάκηδες είναι πολύ περισσότερα κι ότι έτσι θα προέκυπτε περισσότερο αποδεικτικό υλικό για καταδίκες. Ωστόσο, υπάρχουν και οι ακομμάτιστοι αντίπαλοι αυτών των πολιτικών, οι ανήσυχοι για το αν απειλούνται οι ατομικές ελευθερίες τους, μια απειλή γι’ αυτούς τρομερότερη από το κοινό έγκλημα. Εδώ λοιπόν προκύπτει και ένα άλλο παράδοξο: Αυτοί οι άνθρωποι της διπλανής πόρτας δυσανασχετούν για την επίσημη αστυνομική επιτήρηση δημόσιων χώρων και για την ενδεχόμενη αξιοποίησή της από τις δικαστικές αρχές, όμως δεν συνειδητοποιούν τη συνεχή «παρακολούθηση» που υφίστανται από κάμερες σε ιδιωτικές επιχειρήσεις, ή από τα ίδια τα smartphones τους.

Η στάση αυτή δεν είναι παράξενη, αν αναλογιστεί κανείς ότι οι Έλληνες είμαστε καχύποπτοι απέναντι στα πάντα, μα ειδικά απέναντι στο Κράτος. Καθημερινά ανακαλύπτουμε ύποπτες συμπεριφορές, κρυφές ατζέντες και αήθεις σκοπιμότητες, τις δικάζουμε και τις καταδικάζουμε, με τρόπο ενίοτε αντιφατικό. Ο υπάλληλος στα αλλαντικά κλέβει στο ζύγι, οι σύντροφοι ξενοκοιμούνται, η οικιακή βοηθός βουτάει, ο συνάδελφος είναι ρουφιάνος, ο συνέταιρος απλώνει χέρι στο ταμείο, οι συγγενείς μάς ζηλεύουν, οι δημοσιογράφοι είναι πουλημένοι, οι ξένοι θέλουν το κακό μας, το 5G θα μας μεταλλάξει, η Εκκλησία κάνει μπίζνες, οι μεγάλοι έχουν κομματικές πλάτες, οι επιχειρηματίες λαδώνουν τις υπηρεσίες, οι πολιτικοί μας είναι προδότες, ο κορωνοϊός δεν υπάρχει, το εμβόλιο έχει μέσα τσιπάκι, οι επώνυμοι κρατούν το εμβόλιο για πάρτη τους, ο κατηγορούμενος για βιασμό είναι σίγουρα ένοχος, η καταγγέλλουσα βιασμό είναι σίγουρα ελαφρών ηθών, οι δικαστές και οι μπάτσοι είναι πουλημένοι και άχρηστοι. Ναι, οι πλέον επίκαιρες ακραίες δοξασίες δεν είναι μεμονωμένες. Αντίθετα, έρχονται ως λογική συνέπεια μίας κατεστημένης αντικοινωνικής πεποίθησης, βάσει της οποίας σχεδόν κάθε θεσμός ή πρόσωπο είναι ανάξια εμπιστοσύνης και πάντα πρόθυμα να μας ξεγελάσουν. Στα μάτια μας, μόνο οι ίδιοι είμαστε καλοί και τίμιοι. Ας μην ξεχνάμε άλλωστε ότι γενιές και γενιές Ελλήνων ανατράφηκαν με το γνωμικό «Δούλεψε να φας και κλέψε να έχεις».

Για την προστασία μας από όλη αυτή την... περιρρέουσα δολιότητα έχει συγκροτηθεί ένα γιγάντιο νομικό και κανονιστικό οπλοστάσιο, τόσο φλύαρο, λεπτομερές και περιπτωσιολογικό, που καταντά χαώδες. Άπειροι νόμοι, τροπολογίες, προεδρικά διατάγματα και εγκύκλιοι ρυθμίζουν ζητήματα διαφθοράς, κρατικής αυθαιρεσίας και οικονομικών δοσοληψιών με τρόπο εντελώς αναποτελεσματικό, αν κρίνουμε απ' όσα συμβαίνουν γύρω μας• χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, η βραδεία απονομή δικαιοσύνης και η παραλυτική γραφειοκρατία εν μέρει οφείλονται στη μεταξύ μας αρρωστημένη δυσπιστία. Μέσα σε αυτό το νοσηρό περιβάλλον ενδημεί η ατιμωρησία και πάνω σε αυτήν πατά η κάθε απόχρωσης πολιτική εκμετάλλευση. Αποτέλεσμα, η περαιτέρω διόγκωση της δυσπιστίας και η συνέχιση της σύγχυσης. Υστερικές φωνές για φακελώματα και σατανάδες ακούγονται δυνατά ακόμη κι όταν παρουσιάζονται πρωτοβουλίες απαλλαγής μας από τα τόσο οικεία βάσανά μας, πρωτοβουλίες όπως οι νέες ταυτότητες, η διαφάνεια και η διαδικτυακή επικοινωνία με τις δημόσιες υπηρεσίες.

Την ίδια στιγμή, παρά τα όσα μαθαίνουμε κατά καιρούς για αστυνομική βία, διαφθορά και γραφικούς οπαδούς θεωριών συνωμοσίας, στη μεγάλη τους πλειοψηφία οι πολίτες των ανεπτυγμένων χωρών δεν χάνουν την ηρεμία τους φοβούμενοι αλλήλους και τις κυβερνήσεις τους. Προτιμούν να ξεγελιούνται περιστασιακά, παρά να υποκύπτουν μονίμως στην τοξικότητα της εμμονικής καχυποψίας. Ζουν και εργάζονται με κανόνες απλούς και -κυρίως- εφαρμοζόμενους, ενώ αναζητούν πρακτικές λύσεις στα υπαρκτά προβλήματά τους, αντί να δημιουργούν νέα εκεί που δεν υπάρχουν. Εμείς πάλι αναλωνόμαστε στην απαξίωση και στη φαγωμάρα μέχρι να παρασυρθούμε από την πιο επιπόλαιη παρόρμηση, μόνο και μόνο επειδή ταιριάζει στην παγιωμένη άποψή μας για τον κόσμο. Αντί να διορθώνουμε τα αναμφισβήτητα κακώς κείμενα, απορρίπτουμε στενόμυαλα κάθε πιθανή λύση ως γέννημα κακόβουλων δυνάμεων. Δυστυχώς, παρά τις επαναλαμβανόμενες προσωπικές και συλλογικές αυτοχειρίες μας, επιμένουμε να αρνούμαστε να δούμε τη μεγάλη εικόνα.