Το δίλημμα του εγκλωβισμένου

Δύο ύποπτοι για κακούργημα παραμένουν σε απομόνωση. Η αστυνομία τους δίνει λίγο χρόνο να σκεφτούν τι θα πράξουν. Αν και οι δύο αρνηθούν τη συμμετοχή τους στο έγκλημα, τότε θα φυλακιστούν για κάποιο μικρότερο αδίκημα. Αν ο ένας την αρνηθεί και ο άλλος καταθέσει ότι ο σύντροφός του τέλεσε το έγκλημα, τότε αυτός που την αρνήθηκε θα βρεθεί φυλακισμένος με βαριά ποινή και αυτός που φόρτωσε το έγκλημα στον σύντροφό του θα ανταμειφθεί με την αποφυλάκισή του. Αν και οι δύο καταθέσουν ότι ο σύντροφός τους τέλεσε το έγκλημα, τότε θα βρεθούν φυλακισμένοι και οι δύο, με μια ελάφρυνση λόγω της ουσιαστικής ομολογίας τους.

Τι είναι το συμφερότερο να κάνει ο καθένας τους; Να φορτώσει το έγκλημα στον άλλον με την προσδοκία ότιο σύντροφός τους δε θα το κάνει και έτσι ο εαυτός τους θα «τη βγάλει καθαρή» και θα αποφυλακιστεί. Τι είναι το πιθανότερο να συμβεί; Ότι επειδή θα σκεφτούν και οι δύο το ατομικό τους συμφέρον, θα φορτώσουν ο ένας το έγκλημα στον άλλον και έτσι θα βρεθούν και οι δύο φυλακισμένοι έχοντας παραδεχθεί το έγκλημα. Μπίνγκο για την αστυνομία! Ωστόσο, οι ίδιοι θα «την έχουν πατήσει», καθώς είχαν την επιλογή να κρατήσουν και οι δύο την ίδια στάση και να αρνηθούν τη συμμετοχή τους, περίπτωση η οποία θα έδενε τα χέρια στην αστυνομία που θα υποχρεωνόταν να τους φυλακίσει μόνο για το ελαφρύ αδίκημα. Γιατί δεν το έκαναν; Διότι δεν είχαν την ευκαιρία να συζητήσουν και να συμφωνήσουν μεταξύ τους τη στρατηγική που θα ακολουθήσουν. Και φυσικά γιατί δεν έχουν καμία εμπιστοσύνη ο ένας στον άλλον ώστε να ακολουθήσουν τη βέλτιστη στρατηγική χωρίς να φοβούνται ότι ο σύντροφός τους θα «τους τη φέρει» και θα ρίξει το έγκλημα σε αυτούς ώστε oίδιος να αποφυλακιστεί.

Γιατί να μιλούμε για στρατηγικές δύο εγκληματιών τέτοιες μέρες όμως; Τι το κοινό έχουν οι δύο συλληφθέντες με όλους εμάς που καλούμαστε να μείνουμε σπίτι; Πρώτον, ότι έχουμε μπροστά μας δύο επιλογές. Να υπακούσουμε ή να μην υπακούσουμε στις οδηγίες περιορισμού επαφών και κυκλοφορίας. Δεύτερον, ότι οι συνέπειες της απόφασής μας εξαρτώνται από την απόφαση που θα λάβουν οι άλλοι γύρω μας, άνθρωποι με τους οποίους ούτε δυνατότητα επικοινωνίας έχουμε, ούτε –το βασικότερο– τους εμπιστευόμαστε. Αν εμείς αποφασίσουμε να υπακούσουμε και οι άλλοι γύρω μας κάνουν το ίδιο, τότε θα υποστούμε όλοι τον εγκλεισμό για ένα μικρό διάστημα, κάτι που είναι όμως ένα μικρό τίμημα, και θα κερδίσουμε την υγεία μας. Αν εμείς αποφασίσουμε να υπακούσουμε και οι άλλοι δεν το κάνουν, τότε εμείς θα υποστούμε τον εγκλεισμό, πρόσθετες απαγορεύσειςκαι αυξημένο κίνδυνο να νοσήσουμε, ενώ οι άλλοι θα κυκλοφορούν ελεύθεροι. Αν εμείς δεν υπακούσουμε και οι άλλοι υπακούσουν, τότε εμείς θα κερδίσουμε την ελευθερία μας και παράλληλα θα είναι μειωμένος ο κίνδυνος να νοσήσουμε εφόσον δε θα κυκλοφορούν οι υπόλοιποι. Αν βέβαια εμείς δεν υπακούσουμε και οι άλλοι δεν υπακούσουν επίσης, θα έχουμε κερδίσει την ελευθερία κυκλοφορίας, αλλά θα έχουμε εκτεθεί στον υψηλό κίνδυνο να νοσήσουμε. Το ιδιοτελές συμφέρον του καθενός μας λοιπόν είναι να μην υπακούσουμε πιστεύοντας ότι οι υπόλοιποι θα υπακούσουν. Προφανώς αν σκεφτούν όλοι έτσι, το αποτέλεσμα θα είναι μακράν του ιδανικού για τον καθένα μας, καθώς θα αυξηθεί για όλους και κατακόρυφα ο κίνδυνος να νοσήσουμε. Θα «την πατήσουμε» όπως οι δύο ύποπτοι.

Αυτό συμβαίνει σε κάθε περίπτωση που δύο ή περισσότερα άτομα καλούνται να αποφασίσουν σε συνθήκες αβεβαιότητας και μειωμένης εμπιστοσύνης για τους άλλους, μας πληροφορεί η Θεωρία Παιγνίων μέσα από το μοντέλο που περιγράφηκε παραπάνω, το λεγόμενο «δίλημμα του φυλακισμένου». Η ατομική ιδιοτέλεια θα οδηγήσει σε υπό-βέλτιστα αποτελέσματα. Αυτό είναι το πρόβλημα κάθε δράσης που απαιτεί συλλογική συνείδηση. Η έλλειψη της συλλογικής συνείδησης είναι αυτή που εξηγεί και την ανυπακοή συμπολιτών μας έναντι των μέτρων που έχει επιβάλει το κράτος τις τελευταίες ημέρες. Η καλλιέργειά της δεν είναι φυσικά θέμα λίγων ημερών, ούτε καν ετών, και για αυτό η λύση στα προβλήματα που απαιτούν συλλογική δράση είναι η επιβολή κυρώσεων σε όσους δεν υπακούν. Οι ιδιοτελείς πράξεις είναι πράξεις λογικές και για αυτό δεν αντιμετωπίζονται με φωνές και χαρακτηρισμούς σε βάρος των ανυπάκουων, γιατί όλα αυτά ακουμπούν μόνο στο συναίσθημα. Οι ιδιοτελείς πράξεις αντιμετωπίζονται μόνο με θεσμικές κυρώσεις.