Οδοιπορικό με την Ειρήνη Αγαπηδάκη στην ακριτική Ελλάδα: Όταν το κράτος αποκτά πρόσωπο

Η πρόσκληση να συνοδεύσω την αναπληρώτρια υπουργό Υγείας Ειρήνη Αγαπηδάκη και την ομάδα της στην περιοδεία τους στον ακριτικό Βορρά ήταν δελεαστική. Για τέσσερις μέρες θα ακολουθούσαμε τις Κινητές Ομάδες Υγείας (ΚΟΜΥ) σε χωριά του Έβρου και στα Πομακοχώρια της Ξάνθης, θα μπαίναμε σε σπίτια ανθρώπων που δυσκολεύονται να φτάσουν στον γιατρό και θα παρευρισκόμασταν στα εγκαίνια τριών ανακαινισμένων Κέντρων Υγείας. Θα γνώριζα έναν κόσμο άγνωστο σε μένα και θα έβλεπα από κοντά τη δουλειά που γίνεται σε αυτή την όχι ιδιαίτερα ορατή πλευρά της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας.

Δίκαια, Μέγα Δέρειο, Εχίνος, Κοτύλη, Μύκη, Τοξότες, Σταυρούπολη Ξάνθης. Χωριά κοντά στα σύνορα, ορεινοί οικισμοί, τόποι όπου η γεωγραφία γίνεται παράγοντας υγείας: γερασμένος πληθυσμός, δυσκολία μετακίνησης, άνιση πρόσβαση στις υπηρεσίες. Ακριβώς, δηλαδή, το πρόβλημα που γνώριζα —θεωρητικά— ότι έρχονται να αντιμετωπίζουν οι ΚΟΜΥ.

Φτάσαμε στην Αλεξανδρούπολη Δευτέρα βράδυ και το επόμενο πρωί ήμασταν ήδη στον δρόμο. Τις μέρες που θα ακολουθούσαν ο χρόνος θα αποκτούσε μια παράξενη πυκνότητα: ατελείωτα χιλιόμετρα στο αυτοκίνητο κι ύστερα χωριά, Κέντρα Υγείας, σχολεία που μετατρέπονταν σε ιατρεία, σπίτια με χαλιά και κιλίμια όπου βγάζαμε τα παπούτσια μας για να μπούμε, ηλικιωμένοι που περίμεναν έναν γιατρό — ή, κάποιες φορές, απλώς κάποιον να τους ακούσει.

Κι όπου πηγαίναμε συνέβαινε κάτι που μου έκανε εντύπωση: πολλοί από τους ανθρώπους που βλέπαμε φώναζαν την υπουργό «Ειρήνη». Κι εκείνη θυμόταν ποιος είχε περάσει εγκεφαλικό, ποια είχε κατάθλιψη, ποιανού η μητέρα ήταν κατάκοιτη, ποιος έπρεπε να κάνει εξετάσεις. Κάπου εκεί άρχισαν να γεννιούνται τα ερωτήματα αυτού του ταξιδιού. Πώς είχε δημιουργηθεί αυτή η οικειότητα ανάμεσα στην υπουργό, τους ανθρώπους των ΚΟΜΥ και τους κατοίκους; Πώς αποκτάς πρόσβαση σε κοινότητες που για χρόνια αισθάνονταν ξεχασμένες από το κράτος; Τι αλλάζει πραγματικά στη ζωή ενός ηλικιωμένου όταν ο γιατρός, αντί να περιμένει εκείνον να φτάσει στο σύστημα Υγείας, φτάνει ο ίδιος μέχρι την πόρτα του;

Αυτή είναι η ιστορία τεσσάρων ημερών στον δρόμο με την Ειρήνη Αγαπηδάκη, αλλά κυρίως είναι η ιστορία των ανθρώπων που συναντήσαμε.

Στον δρόμο για τα Δίκαια: Μια συζήτηση με την υπουργό

Τρίτη νωρίς το πρωί στο αυτοκίνητο με την υπουργό, καθ’ οδόν προς τα Δίκαια. Με την Ειρήνη Αγαπηδάκη γνωριζόμαστε από προηγούμενες δημοσιογραφικές συναντήσεις. Ξέρω πόσο προσηλωμένη είναι στη δουλειά της και, την ίδια στιγμή, έχει έναν άμεσο τρόπο επικοινωνίας που καταργεί τις αποστάσεις· μιλάμε στον ενικό και η συζήτηση, από τα πρώτα κιόλας χιλιόμετρα, ξεφεύγει από το τυπικό πλαίσιο μιας συνέντευξης.

Είναι η τρίτη φορά που κάνει αυτή τη διαδρομή τα τελευταία δύο χρόνια. Όταν πρωτοήρθε σε αυτά τα μέρη ξεκίνησαν από το βορειότερο χωριό της χώρας, το Ορμένιο, μου λέει, και αρχίζει να μου μιλά για τη Χρυσοθέα, μια ηλικιωμένη που γνώρισε σε εκείνη την επίσκεψη.

«Την πρώτη φορά που πήγαμε, δεν μπορούσε να πιστέψει ότι είχε έρθει γιατρός για να την εξετάσει στο σπίτι της. Ήταν πολύ επιβαρυμένη η υγεία της. Όταν οι ΚΟΜΥ επέστρεψαν έπειτα από λίγο καιρό, βρήκαν μια διαφορετική γυναίκα. Με τη βοήθεια των Κινητών Ομάδων Υγείας και ειδικά μιας νοσηλεύτριας, της Δώρας Καζακίδου, που θέλω πολύ να τη γνωρίσεις, άρχισε να προσέχει τον εαυτό της και η υγεία της βελτιώθηκε πολύ…»

Υπάρχει ένα κομμάτι της ιστορίας που μου ζητά να μη δημοσιοποιήσω. Όταν επέστρεψε πάντως τον Σεπτέμβριο, η Χρυσοθέα της είπε κάτι που θυμάται ακόμη: «Από τη στιγμή που ήρθες εδώ, είπα ότι σε έστειλε ο Θεός και ότι πρέπει να κάνω κάτι για να ζήσω». Και όταν έφευγε, έριχνε νερό πίσω από το αυτοκίνητό της, για να κυλήσει ο χρόνος σαν το νερό μέχρι να ξαναπάει.

«Γι’ αυτό θέλω σήμερα να πεταχτούμε να τη δω, να της πω ένα γεια. Άσχετα με το ότι σήμερα οι ΚΟΜΥ δεν έχουν προγραμματισμένη δράση εκεί». Και περνά σε μια άλλη ιστορία, που συνδέεται άμεσα με τον προορισμό μας: το ανακαινισμένο Κέντρο Υγείας στα Δίκαια.

«Στην πρώτη εξόρμηση των Κινητών Ομάδων Υγείας στο Ορμένιο, ένας άνδρας, 85 ετών, έκανε καρδιογράφημα με το βαλιτσάκι της τηλεϊατρικής. Την εξέταση έβλεπε σε πραγματικό χρόνο ένας γιατρός από απόσταση και διαπίστωσε ότι υπήρχε σοβαρό και επείγον πρόβλημα. Ήρθε το ΕΚΑΒ και τον μεταφέραμε αρχικά στο Κέντρο Υγείας στα Δίκαια. Γλίτωσε ο άνθρωπος. Όταν πήγα στο Κέντρο Υγείας, είδα το χάλι του και το βάλαμε στο Ταμείο Ανάκαμψης για να ανακαινιστεί. Και έναν χρόνο μετά, πάμε να το εγκαινιάσουμε».

— Αλήθεια, πώς ξεκίνησαν οι ΚΟΜΥ;

— Θυμάσαι στον Covid που πήγαιναν οι Κινητές Ομάδες Υγείας και έκαναν testing; Όταν ήρθα στο υπουργείο, διαπίστωσα ότι πάρα πολλές περιοχές της χώρας έχουν γερασμένο πληθυσμό, ανθρώπους που δεν μπορούν να μετακινηθούν. Όσο καλό κι αν είναι ένα Κέντρο Υγείας, αυτοί οι άνθρωποι δεν πρόκειται ποτέ να φτάσουν εκεί. Στο Ορμένιο βρήκα μια γυναίκα με σοβαρό ορθοπεδικό πρόβλημα, κλεισμένη στο σπίτι για εβδομάδες. Σφάδαζε από τον πόνο και δεν μπορούσε να μετακινηθεί γιατί δεν είχε τα παιδιά της κοντά. Αυτή είναι μια εικόνα που συναντάμε παντού: ηλικιωμένοι άνθρωποι που ζουν μόνοι τους και υποφέρουν. Με τις ΚΟΜΥ πηγαίνουμε εμείς στο σπίτι του πολίτη. Και, εφόσον χρειάζεται, γίνεται διασύνδεση και με άλλες δομές.

Μου εξηγεί πώς, από τη θέση της αναπληρώτριας υπουργού Υγείας, αναμόρφωσε τις Κινητές Ομάδες που είχαν δημιουργηθεί την περίοδο της πανδημίας και τις θεσμοθέτησε ως μέρος του ΕΣΥ. Σήμερα λειτουργούν 180 κλιμάκια σε όλη τη χώρα, με περισσότερα από 1.000 άτομα προσωπικό. Μέσω του 1135 μπορεί να προγραμματιστεί κατ’ οίκον επίσκεψη για ανθρώπους που δεν μπορούν να μετακινηθούν, ενώ οι ομάδες μπορούν να πραγματοποιούν εξετάσεις στο σπίτι και, μέσω τηλεϊατρικής, να συνδέονται με γιατρούς που βρίσκονται αλλού. Οι ΚΟΜΥ δεν αφορούν αποκλειστικά τις απομακρυσμένες περιοχές. Όπως λέει η ίδια, είναι για όλη τη χώρα. «Έχουμε πολλούς ηλικιωμένους ανθρώπους που ζουν μόνοι τους και στην Αττική, ακόμη και στο κέντρο της Αθήνας».

Αυτή είναι μια εικόνα που συναντάμε παντού: ηλικιωμένοι άνθρωποι που ζουν μόνοι τους και υποφέρουν. Με τις ΚΟΜΥ πηγαίνουμε εμείς στο σπίτι του πολίτη. Και, εφόσον χρειάζεται, γίνεται διασύνδεση και με άλλες δομές.

Κάπου εκεί η κουβέντα διακόπτεται από κάτι εντελώς διαφορετικό. Στο αυτοκίνητο υπάρχει μια μεγάλη τσάντα από τα Public. «Τη μικρή μην ξεχάσουμε, με το δώρο της», λέει στον συνεργάτη της. Και μου δείχνει στο κινητό της μια ζωγραφιά: μια γυναικεία φιγούρα, σαν νοσηλεύτρια, και από πάνω, με παιδικά γράμματα, «ΕΙΡΗΝΗ».

«Αυτό το κοριτσάκι είχε στο περιβάλλον του κάποιον που φρόντισαν οι Κινητές Ομάδες Υγείας. Και το παιδί, επειδή άκουγε το όνομά μου, ρωτούσε “ποια είναι η κυρία Ειρήνη; Τι κάνει η κυρία Ειρήνη;”. Και μου ζωγράφισε αυτή τη ζωγραφιά».

Και από τα παιδιά η κουβέντα περνά στους άνδρες των χωριών, μια ομάδα που, όπως λέει, είναι πολύ δυσκολότερο να πειστεί να εξεταστεί. «Τους άνδρες τούς μαζεύω από τα καφενεία, στην κυριολεξία. Πάω και τους σηκώνω έναν έναν για να πάνε να κάνουν εξετάσεις εκεί που έχει σταθμεύσει η ΚΟΜΥ. Γιατί πάνε και πίνουν τσίπουρο. Χοληστερίνη, ζάχαρο, τα πάντα!»

Κάτι που θα έβλεπα να συμβαίνει μπροστά μου τις επόμενες μέρες.

Στα Δίκαια Έβρου, εγκαινιάζοντας το Κέντρο Υγείας

Τα Δίκαια βρίσκονται στο λεγόμενο Τρίγωνο του Έβρου, στο βορειότερο άκρο της Ελλάδας, κοντά στα σύνορα με τη Βουλγαρία και την Τουρκία. Σε μια περιοχή με μικρούς, διάσπαρτους οικισμούς και γηρασμένο πληθυσμό, το Κέντρο Υγείας λειτουργεί ως υγειονομικός κόμβος για την ευρύτερη περιοχή. Την προηγούμενη φορά που είχε βρεθεί εδώ η υπουργός είχε υποσχεθεί στους ανθρώπους του Κέντρου ότι θα ανακαινιστεί. Τώρα επιστρέφει και το Κέντρο Υγείας είναι πράγματι ολοκαίνουργιο.

Ένα χαμηλό, απλωμένο κτίριο με κεραμοσκεπή, καθαρές προσόψεις, καινούργια κουφώματα, φρεσκοστρωμένη άσφαλτο και μικρές, νεοφυτεμένες νησίδες πρασίνου. Μπροστά του έχει ήδη συγκεντρωθεί κόσμος για τα εγκαίνια. Οι εργαζόμενοι και το ιατρικό προσωπικό υποδέχονται την υπουργό με αγκαλιές και φιλιά. Αναγνωρίζονται μεταξύ τους, φωνάζονται με τα ονόματά τους· είναι φανερό ότι αυτή δεν είναι η πρώτη τους συνάντηση.

Ανάμεσά τους είναι και το μικρό κορίτσι της ζωγραφιάς. Η σακούλα με τα δώρα βγαίνει από το αυτοκίνητο: σχολική τσάντα, κασετίνα, σχολικά είδη και άλλα μικρά δώρα. Η μικρή πετάει από τη χαρά της. Κάποια στιγμή ανταλλάσσουν και βραχιολάκι φιλίας. Κοιτάζει τα δώρα και επαναλαμβάνει με ένα τεράστιο χαμόγελο: «Oh my God! Oh my God!»

Περιμένουμε τον υπουργό Υγείας, Άδωνι Γεωργιάδη, για να αρχίσουν τα εγκαίνια, ενώ η Ειρήνη Αγαπηδάκη μιλά στα τοπικά μέσα ενημέρωσης.

Παρατηρώντας το καινούργιο κτίριο, σκέφτομαι όσα μου έλεγε λίγο νωρίτερα στο αυτοκίνητο. Ότι πολλά Κέντρα Υγείας βρίσκονταν σε πολύ κακή κατάσταση. «Πολλά έχουν ακόμη πινακίδες από τη δεκαετία του ’80, “ιματιοθήκη”. Δεν είχε πέσει ούτε ένα κουτί μπογιάς. Δημιουργήθηκαν κυρίως την εποχή του Γεννηματά και, σε πολλά μέρη της χώρας, έμειναν για χρόνια χωρίς ουσιαστική αναβάθμιση».

Ωστόσο ο ρόλος τους, όπως μου εξηγούσε, είναι κομβικός: «Είναι το πρώτο επίπεδο επαφής του πολίτη με το σύστημα Υγείας, για την πρόληψη, αλλά και τη συστηματική παρακολούθηση των χρονίως πασχόντων. Ένας βαρύς μηχανισμός του συστήματος Υγείας, που όμως δεν είχε ποτέ την προσοχή που θα έπρεπε. Σήμερα βρίσκεται σε εξέλιξη ένα ευρύτερο πρόγραμμα αναβάθμισής τους».

Στο πρόγραμμα του Ταμείου Ανάκαμψης έχουν ενταχθεί προς ανακαίνιση 156 Κέντρα Υγείας, παράλληλα με την αναβάθμιση του ιατροτεχνολογικού εξοπλισμού και τη δημιουργία 312 ιατρείων χρονίων νοσημάτων στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας. «Για έναν γηρασμένο πληθυσμό, το μεγάλο στοίχημα δεν είναι μόνο το επείγον αλλά η συνέχεια της φροντίδας: υπέρταση, διαβήτης, καρδιοπάθειες, ΧΑΠ, φάρμακα, εξετάσεις, επανέλεγχοι. Να παρακολουθείται ο άνθρωπος στην κοινότητά του, πριν μια επιπλοκή τον οδηγήσει στο νοσοκομείο».

Καταλαβαίνω ότι οι δύο δομές λειτουργούν συμπληρωματικά: το Κέντρο Υγείας είναι η σταθερή δομή· οι ΚΟΜΥ φτάνουν σε εκείνους που δεν μπορούν να φτάσουν σε αυτήν.

Με την Κινητή Μονάδα Υγείας στο Μέγα Δέρειο

Αφήνουμε πίσω το βόρειο, πεδινό Τρίγωνο και κατευθυνόμαστε προς την ορεινή, πολύ πιο πράσινη και αραιοκατοικημένη ενδοχώρα του Έβρου, με μικρούς οικισμούς διασκορπισμένους σε μεγάλη έκταση. Εδώ γίνεται ακόμη πιο σαφές γιατί οι Κινητές Ομάδες Υγείας κινούνται προς τον πολίτη και όχι το αντίστροφο.

Στον δρόμο κάνουμε μια παράκαμψη στο Ορμένιο για τη Χρυσοθέα. Μπαίνουμε οι δυο μας στο σπίτι της και τη βρίσκουμε καθισμένη στον καναπέ – ζει μόνη και δεν περπατά εύκολα. Χαίρεται πολύ που βλέπει την Ειρήνη. Εκείνη κάθεται δίπλα της και τη ρωτά για την υγεία της, κι η Χρυσοθέα αρχίζει να διηγείται: πού πονάει, τι της συνέβη, τι είπε ο γιατρός. Είναι μια εικόνα που θα έβλεπα πολλές φορές τις επόμενες μέρες και μου θύμιζε τις κουβέντες που κάνουμε με τους ηλικιωμένους γονείς μας. Πίσω από την ανάγκη για ιατρική φροντίδα υπάρχει συχνά μια δεύτερη, λιγότερο ορατή: κάποιος που θα καθίσει και θα ακούσει. Φεύγοντας, η Ειρήνη τής υπόσχεται ότι θα ξανάρθει και ότι θέλει την επόμενη φορά να τη βρει καλά.

Το Μέγα Δέρειο είναι ένα από τα Πομακοχώρια του Έβρου, στην ορεινή ενδοχώρα του νομού, που κατοικούνται κατά κανόνα από Έλληνες πολίτες μουσουλμάνους στο θρήσκευμα, ενώ έντονη είναι και η παρουσία της αλεβιτικής κοινότητας. Στο σχολείο του χωριού έχει στηθεί η ΚΟΜΥ. Η υποδοχή της Ειρήνης Αγαπηδάκη είναι κι εδώ εγκάρδια: αγκαλιές, φιλιά, την υποδέχονται σαν να τη γνωρίζουν, και η ίδια τους φωνάζει με τα ονόματά τους. Λένε στην υπουργό ότι, λίγο πριν φτάσουμε, ένας κάτοικος που διαγνώστηκε με οξύ καρδιαγγειακό πρόβλημα διακομίστηκε με ασθενοφόρο στο νοσοκομείο της Αλεξανδρούπολης.

Όσο στην αίθουσα του σχολείου εξετάζονται άνδρες και γυναίκες, ο Ηλίας Λιάντης, πανελλαδικός συντονιστής των ΚΟΜΥ, ένας από τους ανθρώπους-κλειδιά που φροντίζουν ώστε οι ομάδες να λειτουργούν σωστά και χωρίς προβλήματα σε όλη τη χώρα, μου δείχνει το μικρό «βαλιτσάκι» τηλεϊατρικής που μεταφέρει η ομάδα. Με τον φορητό εξοπλισμό μπορούν να γίνουν, μεταξύ άλλων, σπιρομέτρηση, καρδιογράφημα και υπερηχογράφημα, ενώ τα ευρήματα μπορούν να αξιολογηθούν εξ αποστάσεως από γιατρούς.

Κι ενώ η ΚΟΜΥ θα παραμείνει στο σχολείο όλη τη μέρα, εμείς ακολουθούμε μέλη της ομάδας, μαζί με τον γιατρό του περιφερειακού ιατρείου, στις κατ’ οίκον επισκέψεις τους. Επισκεπτόμαστε δύο σπίτια όπου ζουν ηλικιωμένες, κατάκοιτες γυναίκες που δέχονται τακτική ιατρική φροντίδα. Βγάζουμε τα παπούτσια μας και περνάμε στα φτωχικά τους σπίτια, σε δωμάτια στρωμένα με χαλιά και κιλίμια. Οι άνθρωποι της ΚΟΜΥ γνωρίζουν τις γυναίκες και τις οικογένειές τους από προηγούμενες επισκέψεις.

Καθοριστικό ρόλο έχει παίξει ο Αχμέτ, Αλεβίτης κάτοικος της περιοχής, σύνδεσμος με τις τοπικές κοινότητες. Έχει βοηθήσει τις ομάδες να αποκτήσουν πρόσβαση σε χωριά και σπίτια όπου παλιότερα ήταν εξαιρετικά δύσκολο να μπει κάποιος που δεν ανήκε στην κοινότητα — μικρούς οικισμούς κρυμμένους στις χαράδρες και στα βουνά του Έβρου. Ο Αχμέτ θέλει να λάβουν όσο το δυνατόν περισσότεροι κάτοικοι τη φροντίδα που δέχτηκε και ο ίδιος και έχει γίνει πολύτιμος σύμμαχος των ομάδων στην προσπάθειά τους να φτάσουν μέχρι αυτούς.

Στο ίδιο σχολείο λειτουργεί τα απογεύματα Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας. Ο διευθυντής ζητά από την υπουργό να οργανωθούν για τους ενήλικους μαθητές μαθήματα πρώτων βοηθειών και ΚΑΡΠΑ κι εκείνη δεσμεύεται ότι θα γίνει. Για την ίδια, έχει σημασία ότι οι κάτοικοι δεν περιμένουν πλέον απλώς τι θα τους προσφερθεί, αλλά αρχίζουν να ζητούν οι ίδιοι περισσότερα, έχουν προσδοκίες. «Τους δίνεις ένα και σου δίνουν πίσω δέκα», λέει χαρακτηριστικά.

Φεύγοντας, ο Ηλίας Λιάντης μας λέει κάτι που μου κάνει εντύπωση: στο τέλος της προσευχής στο τζαμί είχε ανακοινωθεί ότι η Κινητή Ομάδα βρισκόταν στο σχολείο και ότι οι κάτοικοι μπορούσαν να πάνε να εξεταστούν. Για να φτάσει μια κρατική υπηρεσία να ανακοινώνεται στο τζαμί και οι κάτοικοι να ζητούν νέες δράσεις, είχε μεσολαβήσει κάτι λιγότερο θεαματικό από τα βαλιτσάκια της τηλεϊατρικής: χρόνος και συνέπεια. Οι ομάδες είχαν έρθει, είχαν ξανάρθει και έχουν χτίσει σχέσεις εμπιστοσύνης.

«Το σημαντικό είναι να ακούσεις τον πόνο τους»

Και ύστερα υπάρχουν οι άνθρωποι που κάνουν αυτή τη φροντίδα προσωπική. Μία από αυτούς, είναι η Δώρα Καζακίδου, νοσηλεύτρια από την Αλεξανδρούπολη, που με τους συναδέλφους της επισκέπτεται με την Κινητή Ομάδα όλη την περιοχή.

Βγαίνοντας από ένα από τα σπίτια, πιάνουμε την κουβέντα. «Έχουμε αποκτήσει τέτοια σχέση μαζί τους που τους θεωρούμε οικογένειά μας. Θα τους μαλώσουμε, όπως θα κάναμε στους γονείς μας: “Γιατί δεν έκανες τις εξετάσεις σου; Δεν σου είπα να τις κάνεις;”. Θέλουμε να τους βλέπουμε να είναι καλά. Κάποιες φορές τα καταφέρνουμε, κάποιες όχι. Κι όταν τα καταφέρνουμε, Δήμητρα, χαιρόμαστε πολύ. Το σημαντικό είναι να καθίσεις να τους δεις. Να πιάσεις το χέρι τους, να ακούσεις τον πόνο τους, το δάκρυ τους, τις στενοχώριες τους. Δεν είσαι απλώς νοσηλευτής».

Για τη Δώρα, αυτό που προσφέρει η ομάδα δεν μετριέται μόνο σε εξετάσεις. «Ξέρεις τι τους λείπει; H ανθρώπινη επαφή. Να τους πει ένας άνθρωπος “είμαι εδώ για σένα”. Αισθάνονται απέραντη μοναξιά, κάθονται με τις ώρες και κοιτάνε το άπειρο».

Υπάρχει κάτι σχεδόν παιδικό στη σχέση που έχει δημιουργηθεί. Θέλουν, λέει, όταν επιστρέψει η ομάδα, να τα έχουν πάει καλά. «Το θεωρούν επίτευγμα. Σου λέει, ήρθαν, μου είπαν μπράβο, έχω καλό ζάχαρο, είμαι καλός ασθενής!» Και κάπως έτσι η επόμενη επίσκεψη γίνεται κάτι που περιμένουν.

Στα ορεινά χωριά της Ξάνθης

Φεύγοντας από το Μέγα Δέρειο, διασχίζουμε την ορεινή ενδοχώρα του δυτικού Έβρου. Η βλάστηση είναι πυκνή, ο δρόμος περνά μέσα από δάση, ανεβαίνει λόφους και βουνά, ανάμεσα σε εντυπωσιακές συστάδες ψηλόλιγνων νεαρών δέντρων. Βγαίνουμε στην Εγνατία Οδό και κατευθυνόμαστε δυτικά προς Ξάνθη. Από εκεί αφήνουμε πίσω μας την πόλη και αρχίζουμε πάλι να ανεβαίνουμε, αυτή τη φορά προς την ορεινή Ροδόπη, περνώντας από διαδοχικά χωριά μέχρι τον Εχίνο.

Στον Εχίνο μάς περιμένει μια μικρή γιορτή. Πλήθος κατοίκων έχει συγκεντρωθεί έξω από το ανακαινισμένο Κέντρο Υγείας, όπου θα γίνουν τα εγκαίνια παρουσία και του υπουργού Υγείας Άδωνι Γεωργιάδη. Είναι ένα από τα μεγαλύτερα χωριά της ορεινής Ξάνθης, στην καρδιά μιας περιοχής με δεκάδες μικρότερους οικισμούς διάσπαρτους στη Ροδόπη. Εδώ η σημασία ενός σύγχρονου Κέντρου Υγείας ξεπερνά τα όρια του ίδιου του χωριού.

Το παλιό Κέντρο Υγείας βρισκόταν σε κάκιστη κατάσταση. Τώρα μπροστά μας βρίσκεται μια πλήρως ανακαινισμένη δομή. Στον αγιασμό δίπλα στον ιερέα στέκεται ο ιμάμης, ο οποίος ευχαριστεί δημόσια τους δύο υπουργούς για το Κέντρο Υγείας και τη δουλειά που έχει γίνει στην περιοχή. Οι γυναίκες έχουν ετοιμάσει έναν ολόκληρο μπουφέ: χειροποίητα ντολμαδάκια, πίτες, τοπικά γλυκά. Η υποδοχή είναι και εδώ θερμή και η Ειρήνη Αγαπηδάκη φαίνεται να γνωρίζει προσωπικά πολλούς από τους ανθρώπους που την πλησιάζουν.

Για τους ανθρώπους που έχουν συγκεντρωθεί εδώ, δεν εγκαινιάζεται απλώς ένα ανακαινισμένο δημόσιο κτίριο. Το Κέντρο Υγείας εξυπηρετεί έναν ολόκληρο ορεινό πληθυσμό, που μπορεί πλέον να λαμβάνει φροντίδα σε αξιοπρεπείς συνθήκες και με σύγχρονα μέσα, ανάμεσά τους και η τηλεϊατρική.

Κοτύλη: Όταν ανοίγουν οι πόρτες

Τις δύο επόμενες ημέρες θα κινούμασταν κυρίως στα ορεινά χωριά της Ξάνθης. Το πιο απομακρυσμένο από όσα θα επισκεπτόμασταν ήταν η Κοτύλη, όπου φτάνουμε το επόμενο πρωί.

Το χωριό είναι χωμένο στα βουνά, μέσα σε μια χαράδρα. Καθαρό, περιποιημένο, με ταπεινά σπίτια και στενούς ανηφορικούς δρόμους. Έξω από τα σπίτια κάθονται γυναίκες, τρεις γενιές μαζί, και ασχολούνται με παραδοσιακές χειροτεχνίες. Είναι μια από τις ωραιότερες εικόνες του χωριού, αλλά δεν θέλουν να φωτογραφηθούν.

Εδώ ο άνθρωπος-κλειδί είναι η Φατμά, από το πρόγραμμα «Βοήθεια στο Σπίτι». Πηγαίνουμε στο σπίτι της, όπου μας φιλεύει μπακλαβά και μια παραδοσιακή πίτα, και στη συνέχεια μας συνοδεύει στις κατ’ οίκον επισκέψεις των ΚΟΜΥ. Μαζί μας είναι και ο γιατρός του χωριού, Έλληνας πολίτης της μουσουλμανικής μειονότητας. Γνωρίζει τις οικογένειες, ξέρει ποιος έχει ανάγκη, τι εξετάσεις έχει κάνει, ποια προβλήματα αντιμετωπίζει. Η παρουσία ανθρώπων από την ίδια την κοινότητα αποδεικνύεται καθοριστική: είναι αυτοί που μπορούν να ανοίξουν πόρτες που για κάποιον άλλο θα έμεναν κλειστές.

Περπατάμε στους δρόμους της Κοτύλης. Η Ειρήνη σταματά όπου βλέπει κόσμο, μαζεύει τους άντρες από τα καφενεία, μιλά με τους κατοίκους, ρωτά για την υγεία τους και τους παρακινεί να πάνε να εξεταστούν. Η Φατμά ξέρει επίσης ποιος χρειάζεται τι. Το «Βοήθεια στο Σπίτι» έχει σημαντική παρουσία και συνεργάζεται με τις Κινητές Ομάδες: οι άνθρωποί του γνωρίζουν τις ανάγκες των κατοίκων και οι ΚΟΜΥ προσθέτουν την ιατρική και νοσηλευτική φροντίδα που το δημοτικό πρόγραμμα δεν μπορεί να παρέχει.

Μπαίνουμε σε σπίτια. Και πάλι βγάζουμε τα παπούτσια μας στην είσοδο. Και πάλι ηλικιωμένοι μάς υποδέχονται σε έναν ιδιωτικό κόσμο στον οποίο, έναν χρόνο νωρίτερα, δεν ήταν καθόλου αυτονόητο ότι θα επέτρεπαν σε ανθρώπους μιας κρατικής υπηρεσίας να μπουν. Σε ένα από τα τελευταία σπίτια συναντάμε μια γυναίκα που δείχνει πολύ μεγαλύτερη από την ηλικία της με χρόνια προβλήματα υγείας και βαριά κατάθλιψη. . Βλέπω ξανά το ίδιο: η επίσκεψη δεν τελειώνει στην εξέταση. Όταν φεύγουμε από την Κοτύλη και μπαίνουμε στο αυτοκίνητο, η εικόνα της γυναίκας που αφήσαμε πίσω μας μας ακολουθεί.

«Πώς σου φάνηκε;» με ρωτάει η υπουργός. «Μου φάνηκε συγκινητικό», απαντάω και της λέω αυτό που σκέφτομαι από την προηγούμενη μέρα: «Πού βρίσκεις όλη αυτή την αγάπη για τον κάθε άνθρωπο ξεχωριστά;»

«Έτσι είμαι, Δήμητρα, από μικρή», απαντάει χωρίς να το σκεφτεί. «Το βλέπεις στα μάτια τους. Αυτές οι γυναίκες έχουν περάσει πολύ δύσκολα. Χρόνια σκληρής δουλειάς στα χωράφια, καταπόνηση, μυοσκελετικά προβλήματα, αποκλεισμούς. Είναι πολύ δύσκολη η ζωή των ανθρώπων εδώ, μέσα σε ένα πολύ αντίξοο περιβάλλον. Η Φατμά είναι απίστευτη αγωνίστρια και προσφέρει πολλά.

»Πέρυσι είχαν χαρεί πάρα πολύ, αλλά μου έλεγαν: “Για να δούμε, θα ξανάρθεις;”. Βλέπουν ότι οι Κινητές Ομάδες είναι εδώ όλον αυτόν τον χρόνο, καταλαβαίνουν ότι νοιάζεσαι. Στην Υγεία δεν κάνεις πάντα ένα έργο που φαίνεται, ένα κτίριο. Τους βάζεις στη ζωή σου. Μιλάς με τους συντονιστές, ρωτάς τι κάνει ο ένας, τι κάνει ο άλλος, αν χρειάζονται κάτι. Και μετά τους ξαναβλέπεις». Και συνεχίζει: «Δεν είναι μόνο τι δίνω εγώ· είναι τι μου δίνουν αυτοί. Ξέρεις τι σπουδαίο είναι άνθρωποι που δεν σε είχαν ξαναδεί να σου ανοίγουν το σπίτι τους, να σε εμπιστεύονται; Πέρυσι δεν ήταν αυτονόητο. Τώρα πια μας λένε τι χρειάζονται, μας φέρνουν περιστατικά, ζητούν βοήθεια».

«Είσαι μια ακτιβίστρια υπουργός», σχολιάζω. Κι εκείνη απαντά: «Έτσι καταλαβαίνω εγώ την πολιτική. Όσο σημαντικό είναι να κάνεις μια οριζόντια μεταρρύθμιση, άλλο τόσο σημαντικό είναι να μπορείς, σε κάθε άτομο, να καλύψεις μια ανάγκη. Γιατί μια οριζόντια μεταρρύθμιση δεν θα φτάσει από μόνη της σε όλους. Πρέπει να βλέπεις το σημείο που ξεκινάει καθένας. Αν ο ένας έχει να διανύσει τη μισή απόσταση και ο άλλος ολόκληρη, δεν μπορείς να τους αντιμετωπίσεις σαν να ξεκινούν από το ίδιο σημείο. Πρέπει να ενισχύσεις αυτόν που έχει μείνει πίσω, ώστε να καταφέρει να έχει εξίσου καλά αποτελέσματα με εκείνον που ξεκινάει πιο μπροστά στη ζωή».

«Το υπουργείο Υγείας ήταν υπουργείο ασθένειας»

Τις επόμενες ημέρες το μοτίβο επαναλαμβάνεται. Μύκη, Σταυρούπολη, Τοξότες… Θα μπορούσαμε να πούμε πολλές ακόμα ιστορίες, ιστορίες ανθρώπων που αν τους συναντήσεις μια φορά δεν τους ξεχνάς. Το βασικό μοτίβο είναι παντού το ίδιο: η ΚΟΜΥ στήνεται, οι κάτοικοι έρχονται να εξεταστούν, οι ομάδες φεύγουν για τα σπίτια όσων δεν μπορούν να μετακινηθούν.

Υπάρχουν βέβαια και προβλήματα, πράγματα που μένει να γίνουν. Στους Τοξότες, δύο γυναίκες γιατροί που εργάζονται χρόνια στην περιοχή μιλούν στην υπουργό για τις ανάγκες: εξετάσεις για τις οποίες οι ασθενείς πρέπει να μετακινηθούν, προβλήματα στελέχωσης από συγκεκριμένες ειδικότητες, περιστατικά καρκίνου, καρδιαγγειακών και ρευματικών νοσημάτων ακόμη και σε νεότερους ανθρώπους. Η ίδια τους προτρέπει, «γι’ αυτό είμαστε εδώ, και σας ευχαριστώ που μας τα λέτε», και όπου μπορεί βρίκσει λύσεις.

Ο συνεργάτης της, Κωνσταντίνος Χονδρογιάννης, κρατά σημειώσεις. Στη Μύκη, ένα από τα πομακοχώρια, η υπουργός διαπιστώνει ότι το κτίριο του «Βοήθεια στο Σπίτι», όπου έχει στηθεί η ΚΟΜΥ, έχει σοβαρά προβλήματα. Όταν συναντά τον δήμαρχο, του ζητά να παραχωρηθεί η χρήση του κτιρίου στο υπουργείο Υγείας, για να μπορέσει να ανακαινιστεί. Ο δήμαρχος εξηγεί τι χρειάζεται, το θέμα καταγράφεται. Όλα αυτά δεν σημαίνουν ότι έχουν λυθεί όλα τα προβλήματα της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας. Οι ΚΟΜΥ μπορούν να μικρύνουν την απόσταση από το σύστημα Υγείας· δεν μπορούν να εξαφανίσουν όλες τις ελλείψεις του.

Ύστερα από τόσες ώρες στον δρόμο, αρχίζω να καταλαβαίνω καλύτερα τι εννοεί η υπουργός όταν μιλά για Δημόσια Υγεία. Είναι άλλωστε το επιστημονικό της πεδίο. Σπούδασε Ψυχολογία, έκανε μεταπτυχιακές και διδακτορικές σπουδές, εργάστηκε στην έρευνα στην Ιατρική Σχολή και δίδαξε Δημόσια Υγεία στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου.

«Είναι περισσότερο η μέθοδος», λέει. «Πρώτα πρέπει να καταλάβεις το πρόβλημα και μετά να ξέρεις πώς θα το λύσεις». Μου διηγείται μια ιστορία από τα παιδικά της χρόνια. «Μια συμμαθήτριά μου, η Κατερίνα, έχασε τη μητέρα της από καρκίνο του μαστού. Μεγαλώνοντας συνειδητοποίησα ότι αυτό θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί. Αυτές οι εμπειρίες σε καθορίζουν. Δεν είναι μόνο τι έχω σπουδάσει, αλλά και τι έχω ζήσει. Οι φτωχότεροι ζουν λιγότερο και χειρότερα. Και αυτό για μένα δεν είναι αποδεκτό. Οι κοινωνικές ανισότητες στην Υγεία και η φτώχεια είναι οι μεγάλοι μου εχθροί». Στα χωριά που έχουμε διασχίσει αυτές τις μέρες, οι «κοινωνικές ανισότητες στην υγεία» δεν ακούγονται σαν ακαδημαϊκός όρος. Είναι η απόσταση από το νοσοκομείο, ο ηλικιωμένος που ζει μόνος, το χαμηλό εισόδημα, η δυσκολία να καταλάβεις ποια εξέταση χρειάζεσαι και πού πρέπει να πας.

«Η Ελλάδα έχει μια κουλτούρα “περιμένω να αρρωστήσω για να πάω στον γιατρό”», συμπληρώνει η υπουργός. «Δεν αναζητούσαμε υπηρεσίες υγείας πριν εμφανιστεί το σύμπτωμα. Αυτό προσπαθούμε να αλλάξουμε: να κερδίσουμε υγεία, όχι απλώς θεραπεία. Το υπουργείο Υγείας ήταν υπουργείο ασθένειας».

Και πώς αλλάζει αυτό; «Αυτό που αλλάζει στους ανθρώπους τις συμπεριφορές υγείας είναι η σχέση. Η σχέση θεραπεύει. Η σχέση δίνει υγεία. Τον καλύτερο γιατρό να φέρεις, αν δεν μπορέσει να καταλάβει τον άνθρωπο και να αναπτύξει σχέση μαζί του, δεν αρκεί».

«Για να δούμε, θα ξανάρθεις;»

Σκέφτομαι τη Χρυσοθέα, τη Φατμά, τα σπίτια όπου βγάλαμε τα παπούτσια μας, τους κατοίκους που πριν από έναν χρόνο δίσταζαν να ανοίξουν την πόρτα και τώρα ζητούν εξετάσεις, μαθήματα πρώτων βοηθειών, περισσότερες υπηρεσίες. Τα ανακαινισμένα Κέντρα Υγείας, η τηλεϊατρική, τα κινητά κλιμάκια είναι οι υποδομές. Χωρίς αυτές τίποτα δεν θα μπορούσε να συμβεί. Και δεν ήταν ούτε εύκολο ούτε αυτονόητο να εξασφαλιστούν οι πόροι, να ανακαινιστούν οι δομές, να εξοπλιστούν και να στελεχωθούν.

Υπάρχει όμως κάτι που δεν αγοράζεται μαζί με τον εξοπλισμό: η εμπιστοσύνη.

Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον πράγμα που είδα αυτές τις μέρες. Σε κοινότητες όπου το κράτος για χρόνια γινόταν αντιληπτό ως κάτι μακρινό, απρόσωπο —ή και απόν—, ξαφνικά αποκτά πρόσωπο. Είναι η Δώρα που συμπονά και νοιάζεται, ο γιατρός που θυμάται τις εξετάσεις των παππούδων, οι ΚΟΜΥ που δεν ήρθαν μόνο όταν βρέθηκε εκεί η υπουργός αλλά επιστρέφουν ξανά και ξανά. Και είναι η Ειρήνη Αγαπηδάκη που οι άνθρωποι φωνάζουν με το μικρό της όνομα.

Η ίδια μου μιλά για «μικρά κοινωνικά συμβόλαια»: ο πολίτης βλέπει αν θα κάνεις αυτό που είπες, αν θα εμφανιστείς δεύτερη φορά, αν το κράτος θα είναι εκεί και όταν φύγουν οι κάμερες. «Το πρόσωπο του γιατρού ή του νοσηλευτή που μπαίνει στο σπίτι τους είναι το πρόσωπο του κράτους», λέει. «Το κράτος παίρνει σάρκα και οστά. Μόνο έτσι ξαναχτίζεται και η πίστη στη δημοκρατία: από κάτω προς τα πάνω, μέσα από το έργο και τη συνέπεια».

Μετά από τέσσερις μέρες στο πεδίο καταλαβαίνω καλύτερα τι εννοεί. Είναι άλλο να διαβάζεις για μια δημόσια πολιτική σε ένα δελτίο Τύπου και άλλο να βλέπεις τι συμβαίνει όταν αυτή φτάνει μέχρι τον τελευταίο άνθρωπο για τον οποίο σχεδιάστηκε. Η περιοδεία τελειώνει στη Νέα Μηχανιώνα, έξω από τη Θεσσαλονίκη. Νωρίς το πρωί, με τους γλάρους πάνω από την Ιχθυόσκαλα και τα καΐκια να επιστρέφουν, οι ΚΟΜΥ έχουν στηθεί για να εξετάσουν τους αλιεργάτες και να κάνουν προληπτικό δερματολογικό έλεγχο και χαρτογράφηση σπίλων. Άλλο τοπίο, άλλοι άνθρωποι, εντελώς διαφορετική ζωή. Η ίδια, όμως, ιδέα.

Να πηγαίνει το δημόσιο σύστημα Υγείας εκεί όπου βρίσκονται οι πολίτες, να φτάνει μέχρι εκείνους που δυσκολεύονται να φτάσουν σε αυτό. Και, μέσα από τη συνέπεια και την ανθρώπινη επαφή, να τους δίνει έναν λόγο να εμπιστευτούν ξανά κάτι πολύ μεγαλύτερο από μια υπηρεσία Υγείας: το ίδιο το κράτος και τους θεσμούς του.