Σταματήστε να λέτε αυτά τα 12 πράγματα για τα γεράματα - ειδικά στον εαυτό σας
Η ηλικία είναι ένας αριθμός ή τελικά, ένας τρόπος με τον οποίο μαθαίνουμε να βλέπουμε τον εαυτό μας και τους άλλους; Από τις καθημερινές συζητήσεις μέχρι τον χώρο εργασίας, την εμφάνιση, τη μάθηση και τις προσωπικές επιλογές, η ηλικία συχνά συνοδεύεται από προσδοκίες, στερεότυπα και άγραφους κανόνες για το τι «επιτρέπεται» και τι θεωρείται «κατάλληλο».
Φράσεις που χρησιμοποιούνται σχεδόν αυθόρμητα - «είμαι πολύ μεγάλος για αυτό», «δεν είμαι γέρος, είμαι ώριμος», «δείχνεις καλά για την ηλικία σου» ή «δουλεύει ακόμα;» - μπορεί να φαίνονται αθώες, όμως συχνά αποκαλύπτουν βαθύτερες αντιλήψεις για τα γεράματα.
Η πεποίθηση ότι η μνήμη, η δημιουργικότητα, η εκμάθηση νέων δεξιοτήτων ή η επαγγελματική δραστηριότητα έχουν ημερομηνία λήξης ενισχύει την εικόνα της γήρανσης ως μιας αναπόφευκτης πορείας παρακμής.
Ωστόσο, οι ειδικοί προτείνουν μια διαφορετική οπτική: να αμφισβητήσουμε τις λέξεις και τις παραδοχές που συνδέουμε με την ηλικία. Τα γεράματα δεν είναι ίδια για όλους, ούτε σημαίνει ότι οι άνθρωποι παύουν να μαθαίνουν, να δημιουργούν, να εργάζονται, να πειραματίζονται ή να επαναπροσδιορίζουν τη ζωή τους.
Ακολουθούν ορισμένες φράσεις που οι ειδικοί θα ήθελαν να σταματήσουμε να λέμε —τόσο για τους άλλους όσο και για τον εαυτό μας.
Πιστεύετε ότι είστε «πολύ μεγάλοι» για να ξεκινήσετε ένα μουσικό συγκρότημα; Αυτό δεν οφείλεται απαραίτητα στο έτος γέννησής σας. «Δεν φταίει ποτέ η ηλικία», λέει η Ashton Applewhite, ακτιβίστρια και συγγραφέας του βιβλίου This Chair Rocks: A Manifesto Against Ageism. «Πάντα υπάρχει κάποιος στην ηλικία σας που το έκανε μόλις χθες».
Αντ' αυτού, η Applewhite σάς προτρέπει να αντικαταστήσετε τη λέξη «μεγάλος/η» με μια πιο συγκεκριμένη λέξη που περιγράφει ακριβώς τι εννοείτε. Η ίδια συμβουλή ισχύει και για μια φράση που εκ πρώτης όψεως φαίνεται αθώα: «Δεν νιώθω γέρος». Τι σημαίνει αυτό; αναρωτιέται η ίδια. «Δεν νιώθετε ανίκανοι, δεν νιώθετε αόρατοι, δεν νιώθετε άχρηστοι;» Χρησιμοποιήστε τη λέξη που περιγράφει πώς νιώθετε πραγματικά: «Νιώθω γεμάτος/η ενέργεια, νιώθω αισιόδοξος/η, νιώθω ελκυστικός/ή».
«Είχα μια στιγμή... ηλικιωμένου»
Πολλοί άνθρωποι βιώνουν πράγματι μια κάποια επιβράδυνση των γνωστικών λειτουργιών καθώς μεγαλώνουν. Ωστόσο, το να ξεχνάς πού άφησες τα κλειδιά σου δεν οφείλεται πάντα στη γήρανση, είναι κάτι που συμβαίνει σε όλους τους ανθρώπους, ανεξαρτήτως ηλικίας. «Και τα παιδιά ξεχνούν πράγματα, συνέχεια», επισημαίνει η Applewhite.
Χαρακτηρίζοντας τα λάθη ή τα κενά μνήμης ως «στιγμή ηλικιωμένου», αντιμετωπίζουμε τη λήθη ως κάτι αναπόφευκτο, ενώ στην πραγματικότητα δεν ισχύει κάτι τέτοιο. «Υπάρχουν πολλοί παράγοντες που συμβάλλουν στο να ξεχνάμε», λέει η Levy. «Αν κάποιος αφαιρείται κοιτάζοντας το κινητό του τηλέφωνο την ώρα που του μιλάει κάποιος άλλος, θα δυσκολευτεί να καταγράψει στη μνήμη του τα λεγόμενα και, στη συνέχεια, να τα ανακαλέσει. Αυτό μπορεί να συμβεί σε οποιαδήποτε ηλικία».
Η έρευνά της έδειξε επίσης ότι τα άτομα με πιο θετικές αντιλήψεις για τα γεράματα τείνουν να παρουσιάζουν καλύτερες επιδόσεις μνήμης με την πάροδο του χρόνου. Επιπλέον, ορισμένες γνωστικές δεξιότητες - όπως η μεταγνώση, δηλαδή η ικανότητα να στοχάζεται κανείς πάνω στην ίδια τη διαδικασία της σκέψης - τείνουν μάλιστα να βελτιώνονται κατά τη διάρκεια της τρίτης ηλικίας.
«Είμαι 70 ετών, αλλά νιώθω 50»
Κάθε φορά που η Tracey Gendron δίνει μια ομιλία για τη γήρανση, τουλάχιστον ένα καλοπροαίρετο άτομο την πλησιάζει μετά και της λέει την ίδια φράση: «Είμαι 70, αλλά νιώθω 50».
Η Gendron, επικεφαλής του τμήματος Γεροντολογίας στο Πανεπιστήμιο Virginia Commonwealth και συγγραφέας του βιβλίου Ageism Unmasked: Exploring Age Bias and How to End It, διαφωνεί. «Όχι, είστε 70 και νιώθετε όπως ένας άνθρωπος 70 ετών», τους λέει. «Απλώς δεν είναι η αίσθηση που περιμένατε να έχετε». Τα δικά σας 70 χρόνια θα είναι διαφορετικά από τα 70 κάποιου άλλου - αλλά παραμένουν, αναμφίβολα, τα δικά σας 70.
Το πρόβλημα με το να επιμένετε ότι νιώθετε δεκαετίες νεότεροι είναι ότι ενισχύετε την ίδια ακριβώς ιδέα που νομίζετε ότι απορρίπτετε: ότι το να είσαι νεότερος είναι καλύτερο και ότι πρέπει να αποστασιοποιηθείς από την πραγματική σου ηλικία. «Αυτό συνεχίζει να υποτιμά τη σημασία του να είμαστε στην ηλικία που είμαστε», λέει η Gendron. Μια καλύτερη προσέγγιση; Αντισταθείτε στην παρόρμηση να μεταφράσετε το πώς νιώθετε σε έναν μικρότερο αριθμό. Αν νιώθετε γεμάτοι ενέργεια και περιέργεια και αγαπάτε τη ζωή σας, δεν είναι τα «50» που μιλούν, λέει εκείνη. Είστε εσείς, στα 70 σας.
«Δεν μπορείς να μάθεις νέα κόλπα σε ένα γέρικο σκυλί»
Οι άνθρωποι μπορούν να μάθουν καινούργια πράγματα σε οποιαδήποτε ηλικία – και η επιστήμη το επιβεβαιώνει. «Οι ηλικιωμένοι μπορούν να επωφεληθούν από τις ίδιες γνωστικές στρατηγικές που ωφελούν ανθρώπους κάθε ηλικίας», λέει η Levy. «Υπάρχουν επίσης αξιόλογες έρευνες σχετικά με τη νευροπλαστικότητα, οπότε γνωρίζουμε ότι, ακόμη και σε προχωρημένη ηλικία, οι άνθρωποι μπορούν να συνεχίσουν να δημιουργούν νέες νευρωνικές συνδέσεις όταν έρχονται αντιμέτωποι με προκλήσεις».
Το ίδιο ισχύει και για μία από τις πιο συνηθισμένες δικαιολογίες που προβάλλουν οι άνθρωποι για να αποφύγουν την εκμάθηση κάτι καινούργιου: ότι η τεχνολογία είναι «πολύ προχωρημένη» γι' αυτούς.
Πολλοί ηλικιωμένοι είναι ενεργοί στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, χρησιμοποιούν διαρκώς τα smartphone τους και υιοθετούν νέα εργαλεία με την ίδια ευκολία όπως ο καθένας, επισημαίνει η Levy. Επομένως, την επόμενη φορά που θα πιάσετε τον εαυτό σας να καταφεύγει σε αυτή τη δικαιολογία, αντικαταστήστε την με κάτι πιο ειλικρινές – όπως: «Δεν το έχω δοκιμάσει ακόμα».
Δεν είναι απαραίτητο κάτι τέτοιο. Σε μια πρόσφατη μελέτη, η Levy και οι συνεργάτες της παρακολούθησαν μια ομάδα ηλικιωμένων για διάστημα έως και 12 ετών, εξετάζοντας δύο δείκτες λειτουργικότητας: τη γνωστική λειτουργία (συμπεριλαμβανομένης της μνήμης και των διαδικασιών νοητικής επεξεργασίας) και την ταχύτητα βάδισης, η οποία αποτελεί βασικό δείκτη της σωματικής υγείας. Σχεδόν οι μισοί συμμετέχοντες παρουσίασαν βελτίωση σε τουλάχιστον έναν από αυτούς τους δείκτες με την πάροδο του χρόνου.
«Δείχνεις καλά για την ηλικία σου»
Η Applewhite έχει μια έτοιμη απάντηση για αυτό το κομπλιμέντο: «Κι εσύ δείχνεις καλά για την ηλικία σου». Ή μπορεί απλώς να ρωτήσει: «Τι εννοείς με αυτό;». «Τότε αναγκάζονται να το σκεφτούν», λέει η ίδια.
Το να σχολιάζει κανείς την εμφάνιση κάποιου συχνά εγκυμονεί κινδύνους — ειδικά όταν τη συνδέει με την ηλικία του. Ένα ακόμα ατόπημα, προσθέτει, είναι να λες σε κάποιον ότι δείχνει «νεανικός».
«Πώς είστε σήμερα, νεαρή μου κυρία;»
Όταν οι άνθρωποι αποκαλούν την Applewhite —η οποία είναι 73 ετών— «νεαρή κυρία», πιθανότατα νομίζουν ότι είναι ευγενικοί. «Όμως η πρόθεση δεν σε απαλλάσσει από την ευθύνη», λέει η ίδια. Γι’ αυτό επισημαίνει πάντα τον ηλικιακό ρατσισμό που κρύβεται πίσω από το κομπλιμέντο. «Η κατάσταση γίνεται άβολη», λέει. «Αλλά αν δεν μιλήσουμε και αν όλοι παραμείνουν στη ζώνη άνεσής τους, τίποτα δεν αλλάζει».
«Δεν είμαι γέρος, είμαι ώριμος»
Η Gendron θεωρεί τέτοιου είδους εκφράσεις ως ενδείξεις ότι κάποιος φοβάται να παραδεχτεί πως γερνάει. «Όσο δεν αποβάλλουμε το στίγμα που συνοδεύει τη λέξη "γέρος", καμία άλλη λέξη δεν θα μπορέσει να την αντικαταστήσει κάνοντας την κατάσταση να φαίνεται αποδεκτή», υποστηρίζει. «Σταματήστε, λοιπόν, να λέτε "δεν είμαι γέρος, είμαι απλώς έμπειρος, vintage, ώριμος ή πολυταξιδεμένος". Όχι, είσαι γέρος, και δεν υπάρχει τίποτα κακό στο να είσαι γέρος».
«Αυτό δεν αρμόζει στην ηλικία σου»
Η Applewhite δεν φοράει μίνι φούστες. Όχι όμως επειδή δεν της ταιριάζουν, αλλά επειδή δεν της αρέσουν – και δεν της άρεσαν ούτε όταν ήταν 20 χρονών. Η αντίληψη ότι υπάρχει ένας σωστός τρόπος ντυσίματος, συμπεριφοράς ή ζωής για κάθε ηλικία είναι κάτι που την ενοχλεί αφάνταστα. «Δεν υφίσταται έννοια όπως το "κατάλληλο για την ηλικία" όσον αφορά τους ενήλικες», δηλώνει.
Το ίδιο ισχύει και για τις δραστηριότητες που «υποτίθεται» ότι ξεπερνάς λόγω ηλικίας — ή στις οποίες υποτίθεται ότι μπαίνεις σε μια ορισμένη ηλικία. Δεν υπάρχει ημερομηνία λήξης για το να κάνεις ένα τατουάζ, να ξεκινήσεις το σκέιτμπορντ ή να αρχίσεις μια νέα καριέρα, όπως ακριβώς δεν υπάρχει ελάχιστο όριο ηλικίας για να πάρεις έναν υπνάκο ή να αγοράσεις άνετα, πρακτικά παπούτσια. Επομένως, αν θέλεις να φορέσεις τη μίνι φούστα στα 70 σου, φόρεσέ την, λέει η Applewhite. Κι αν δεν θέλεις, μην το κάνεις.
«Δουλεύει ακόμα;»
Αυτή η μικρή λέξη —«ακόμα»— προκαλεί μεγαλύτερη ζημιά απ’ ό,τι νομίζεις. «Υπονοεί ότι είναι ασυνήθιστο για την ηλικία σου να θέλεις να εργάζεσαι ή να είσαι τόσο δραστήρια», λέει η Gendron. Και αυτή η παραδοχή έρχεται όλο και περισσότερο σε αντίθεση με την πραγματικότητα: Περισσότεροι ηλικιωμένοι χρειάζεται να συνεχίσουν να εργάζονται απ’ ό,τι στο παρελθόν, τόσο για οικονομικούς λόγους όσο και λόγω των μεταβαλλόμενων δημογραφικών δεδομένων. «Λιγότεροι νέοι εργάζονται, οπότε θα χρειαστούμε τους μεγαλύτερους σε ηλικία ανθρώπους στο εργατικό δυναμικό», επισημαίνει. «Η λέξη "ακόμα" εμπεριέχει στοιχεία ηλικιακών διακρίσεων, διακρίσεων λόγω ικανότητας και ταξικών διακρίσεων. Μπορεί να εκληφθεί ως μια μορφή "μικροεπιθετικότητας"».
Το ίδιο ισχύει και για την ερώτηση: «Πότε σκοπεύεις να βγεις στη σύνταξη;». Η ερώτηση αυτή προϋποθέτει τόσο ότι το επιθυμείς όσο και ότι το θέμα αφορά και άλλους ανθρώπους. Βασίζεται επίσης σε μια λανθασμένη παραδοχή: ότι η συνταξιοδότηση αποτελεί τη φυσική κατάληξη της ενήλικης ζωής. «Η συνταξιοδότηση δεν είναι στάδιο της ζωής. Είναι κοινωνικός θεσμός», λέει η Gendron. «Δεν μου αποκαλύπτει ποιος είσαι. Δεν μου δείχνει ποιος εξελίσσεσαι να γίνεις. Μου λέει απλώς ότι κάποτε εργαζόσουν».
18°
