Η πολυπολιτισμικότητα της Αθήνας, η συνύπαρξη με κοινότητες μεταναστών και ο ρατσισμός
Τα τελευταία χρόνια η Αθήνα έχει μεταβληθεί σε μια πιο πολυπολιτισμική πόλη, με αυξανόμενη παρουσία διαφορετικών κοινοτήτων στον δημόσιο χώρο. Περιοχές όπως η Κυψέλη αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αλλαγής: άνθρωποι διαφορετικών καταγωγών ζουν, εργάζονται και κινούνται πιο ορατά στην καθημερινότητα, συγκροτώντας μικρές αλλά ενεργές κοινότητες. Η εικόνα αυτή αποτυπώνει μια σταδιακή κοινωνική μετατόπιση προς μεγαλύτερη εξοικείωση με τη διαφορετικότητα.
Παράλληλα, ωστόσο, οι εμπειρίες αυτών των ανθρώπων δείχνουν ότι η ένταξη δεν είναι γραμμική ούτε πλήρης. Ένας οδηγός λεωφορείου στην Αθήνα, με καταγωγή από τον Μαυρίκιο και ελληνικές ρίζες, περιγράφει περιστατικά που κινούνται ανάμεσα στη διακριτική απόσταση και την ανοιχτή απόρριψη. Σε ορισμένες περιπτώσεις, επιβάτες αποφεύγουν να τον πλησιάσουν ή επιλέγουν να επιβιβαστούν από άλλες πόρτες, ενώ δεν λείπουν και στιγμές λεκτικής επιθετικότητας. Ένας ηλικιωμένος, προσπαθώντας να δείξει «αγανάκτηση», τον αντιμετώπισε με ένα βλέμμα γεμάτο περιφρόνηση, μια στιγμή που συνόψισε για εκείνον το τι σημαίνει να είσαι μαύρος στην Αθήνα, και τον είπε «σκυλάραπα». Άλλες φορές, οι κραυγές των επιβατών δεν είναι απλώς υποτιμητικές, αλλά ανοιχτά επιθετικές. Κάποιοι έχουν φτάσει στο σημείο να του φωνάξουν «πήγαινε πίσω στη χώρα σου», «δεν σε θέλουμε εδώ», σαν να είναι παράταιρος μέσα στον δικό τους χώρο. Κάποιες φορές, έφηβοι με κινητά τον φωτογραφίζουν κρυφά, σαν να πρόκειται για παράξενο θέαμα.
Τέτοιες εμπειρίες δεν αποτελούν, φυσικά, τον κανόνα, ούτε χαρακτηρίζουν συνολικά την πόλη και τους πολίτες της. Αντιθέτως, πολλοί εργαζόμενοι σε δημόσιους χώρους αναφέρουν ότι η καθημερινή επαφή με ένα πολυπολιτισμικό κοινό έχει συμβάλει στη σταδιακή αποδοχή. Ωστόσο, τα περιστατικά αυτά υποδηλώνουν ότι μορφές προκατάληψης εξακολουθούν να υφίστανται, συχνά σε πιο υπόγεια ή αποσπασματική μορφή.
Ο Μαυρίκιος, μια μικρή νησιωτική χώρα στον Ινδικό Ωκεανό, είναι από τα πιο πολυπολιτισμικά κράτη στον κόσμο, με πληθυσμό μεικτών καταβολών και καθημερινή συνύπαρξη διαφορετικών θρησκειών και πολιτισμών. Η μαυρικανική κοινότητα στην Αθήνα παραμένει αριθμητικά μικρή, αλλά όχι αόρατη. Αριθμεί περίπου εκατό μέλη. Τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερα σε γειτονιές του κέντρου, καταγράφεται μεγαλύτερη κοινωνική κινητικότητα, με ανθρώπους να συμμετέχουν πιο ενεργά στην οικονομική και κοινωνική ζωή. Παρά τη σχετική πρόοδο, η έλλειψη θεσμικής ορατότητας και οργανωμένης εκπροσώπησης περιορίζει συχνά τη δημόσια αναγνώριση αυτών των κοινοτήτων.
Η διαφορετικότητα δεν είναι απλώς μια έννοια ή μια λέξη. Είναι ανθρώπινα σώματα, φωνές, βλέμματα που υπάρχουν δίπλα μας, στην καθημερινότητά μας, συχνά αόρατα
Οι εμπειρίες από τη σχολική ζωή φωτίζουν μια άλλη διάσταση. Για όσους μεγάλωσαν στην Ελλάδα τις δεκαετίες του 1990 και του 2000, η διαφορετικότητα συχνά συνοδευόταν από φαινόμενα μπούλινγκ, που δεν περιορίζονταν σε μία μόνο εθνοτική ομάδα. Οι εντάσεις μεταξύ διαφορετικών μαθητικών ομάδων ανέδειξαν το πώς το χρώμα του δέρματος μπορούσε να λειτουργήσει ως άμεσος δείκτης «διαφοράς», εντείνοντας τις συγκρούσεις. Ήταν και οι εποχές που η Χρυσή Αυγή κέρδιζε σταδιακά έδαφος στα σχολεία και εισέβαλλε επιθετικά στον δημόσιο χώρο. Σήμερα, το σχολικό περιβάλλον σε πολλές περιπτώσεις εμφανίζεται πιο εξοικειωμένο με την πολυπολιτισμικότητα, χωρίς ωστόσο να έχουν εξαλειφθεί πλήρως τέτοια φαινόμενα.
Στον χώρο της εργασίας, επίσης, παρατηρούνται αντιφατικές τάσεις. Από τη μία πλευρά, η πρόσβαση σε επαγγέλματα και θέσεις ευθύνης για ανθρώπους διαφορετικής καταγωγής έχει αυξηθεί. Από την άλλη, περιστατικά άμεσης ή έμμεσης διάκρισης εξακολουθούν να καταγράφονται, ιδίως σε τομείς με έντονη διαπροσωπική επαφή.
Η καθημερινότητα, τέλος, περιλαμβάνει και πιο λεπτές μορφές διαφοροποίησης: βλέμματα επιφυλακτικότητας, αποστάσεις στη συμπεριφορά ή στερεοτυπικές υποθέσεις που ενεργοποιούνται αυτόματα. Αυτές οι πρακτικές δεν είναι πάντα συνειδητές, αλλά επηρεάζουν την εμπειρία του ανήκειν.
Αν κοιτάξουμε την έρευνα, οι μελέτες για τους έγχρωμους στην Ελλάδα είναι λίγες και συχνά επιφανειακές. Η καθημερινότητα των μικρών κοινοτήτων, όπως αυτή των Μαυρικανών της Αθήνας, μένει αθέατη. Όμως οι προσωπικές μαρτυρίες αποκαλύπτουν την αλήθεια: ένα παιδί που βιώνει μπούλινγκ, ένας ενήλικας που αποφεύγει επιβάτες ή που γίνεται αντικείμενο κοροϊδίας, γυναίκες που κρατούν τα παιδιά τους σφιχτά και κατεβάζουν τα μάτια, όλοι αυτοί ζουν σ’ ένα παράλληλο σύμπαν, αθέατο για τους περισσότερους.
Από την άλλη πλευρά, η εικόνα της πόλης σήμερα σίγουρα διαφέρει αισθητά από εκείνη προηγούμενων δεκαετιών. Η αυξημένη παρουσία διαφορετικών κοινοτήτων σε δημόσιους χώρους, η λειτουργία μικρών δικτύων αλληλεγγύης, αλλά και η μεγαλύτερη ορατότητα στη γειτονιά και την εργασία δείχνουν ότι η Αθήνα βρίσκεται σε διαδικασία μετάβασης. Η εξοικείωση με τη διαφορετικότητα δεν είναι πλέον εξαίρεση, αλλά μέρος της καθημερινότητας, ιδιαίτερα σε περιοχές του κέντρου.
Το ερώτημα που παραμένει δεν είναι αν υπάρχει πρόοδος –αυτή είναι πλέον ορατή– αλλά πόσο βαθιά και ισότιμη είναι αυτή η μεταβολή. Οι προσωπικές μαρτυρίες λειτουργούν ως υπενθύμιση ότι η κοινωνική αλλαγή δεν είναι ομοιόμορφη. Η συνύπαρξη προόδου και προκατάληψης αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό γνώρισμα της σύγχρονης αστικής εμπειρίας.
Στο τέλος, ίσως το πιο σημαντικό είναι να καταλάβουμε ότι η διαφορετικότητα δεν είναι απλώς μια έννοια ή μια λέξη. Είναι ανθρώπινα σώματα, φωνές, βλέμματα που υπάρχουν δίπλα μας, στην καθημερινότητά μας, συχνά αόρατα. Και το να τους δούμε, να τους ακούσουμε είναι η πρώτη πράξη αντίστασης απέναντι σε κάθε μορφή αδικίας. Η Αθήνα φαίνεται να κινείται προς αυτή την κατεύθυνση, με αργούς αλλά ορατούς ρυθμούς.
Κεντρική ομιλήτρια του φετινού WoW Athens Festival, η Ταράνα Μπερκ σε μία χειμαρρώδη συνέντευξη για την Αμερική, τον ICE και το κίνημά της που άλλαξε τα πάντα στον χώρο του θεάματος και της εργασίας
17°
