Οι Χάκμαν κι εμείς

Ο θάνατος του Τζιν Χάκμαν και της συζύγου του στην ηλιόλουστη Σάντα Φε μας υπενθύμισε πόσο διαφορετική είναι η μέση αμερικανική οικογένεια από την αντίστοιχη ελληνική. Παρά το ότι το ζευγάρι είχε οικονομική άνεση, πέθαναν μέσα στην εγκατάλειψη. Όπως φαίνεται, είχαν δώσει άδεια στο προσωπικό τους, όμως ούτε μια από τις τρεις κόρες του ηθοποιού δεν πήρε τηλέφωνο για να μάθει τι κάνουν, δεδομένου μάλιστα ότι ο 95χρονος πατέρας τους έπασχε από άνοια.

Το γεγονός δεν είναι ακραίο σε σχέση με την εκεί πραγματικότητα. Πιστά στο πνεύμα ατομισμού που χαρακτηρίζει τις ΗΠΑ, τα παιδιά ανέκαθεν αυτονομούνταν νωρίς. Σαν έφηβοι δουλεύουν Σαββατοκύριακα και καλοκαίρια, και στα 18 τους φεύγουν για σπουδές και κατόπιν για δουλειά, ζώντας έξω από την οικογενειακή στέγη. Από κει και πέρα συναντώνται με τους γονείς τους σπάνια, συνήθως στις γιορτές των Χριστουγέννων ή της Ημέρας των Ευχαριστιών. Σχηματίζουν νέα κοινωνικά δίκτυα φίλων, όμως και με αυτούς δεν δένονται όσο εμείς. Τηρείται απόσταση μεταξύ οικείων, με αποτέλεσμα εκείνοι να στρέφονται σε ψυχολόγους, όταν εμείς ξεσπάμε στους κολλητούς μας. Η παραπάνω κατάσταση ισχύει συχνά και στην Ευρώπη (ειδικά σε κεντρική και βόρεια), αλλά οι αρνητικές συνέπειές της τουλάχιστον αμβλύνονται χάρη σε προγράμματα κοινωνικής πρόνοιας.

Οι διαδοχικές κρίσεις που μας χτύπησαν μετά το 2009 θα ήταν πολύ χειρότερες αν δεν διαθέταμε ένα ανυπολόγιστο ατού: τα παραδοσιακά εκτεταμένα δίκτυα αλληλεγγύης και συμπαράστασης μεταξύ συγγενών και φίλων. Η διαιώνιση τούτων των δικτύων δεν οφείλεται φυσικά σε ανωτερότητα της φυλής μας, αλλά στην πολιτική ρευστότητα και στην ύπαρξη αδύναμου (αν όχι ανύπαρκτου) κοινωνικού κράτους. Σήμερα, οι «δικοί μας άνθρωποι» παραμένουν πολύτιμοι για όσους βρίσκονται άρρωστοι, άνεργοι, ή περιθωριοποιημένοι. Συχνά το δίχτυ αλληλοϋποστήριξης είναι σχεδόν αόρατο επειδή συμμετέχουν σε αυτό πρόσωπα λίγο πιο μακρινά, συνάδελφοι, γείτονες, υπάλληλοι στο απέναντι περίπτερο. Το βέβαιο είναι ότι κάνει δουλειά, αν κρίνουμε από το ότι εδώ ότι σπανίζουν τέτοιες τραγικές ιστορίες. Ή έστω σπάνιζαν.

Ειδικά η μνημονιακή περίοδος υπήρξε η χειρότερη στη νεότερη ελληνική ιστορία εν καιρώ ειρήνης, και -ως προς τις οικονομικές της επιπτώσεις- ανάλογη μόνο με την Κατοχή. Οι σοβαρότερες συνέπειές της παραμένουν, και τα πράγματα βελτιώνονται απογοητευτικά αργά. Βλέποντας να μην υπάρχει καλό μέλλον για τα παιδιά τους, οι Έλληνες γονείς τα σπρώχνουν να φύγουν. Το κύμα αστυφιλίας που ξεκίνησε πριν δεκαετίες σταδιακά ερήμωσε την ύπαιθρο. Τώρα οι μεγαλύτερες πόλεις βιώνουν την ίδια μοίρα, χάνοντας μελλοντικούς επιστήμονες, επαγγελματίες, ενεργούς πολίτες, οικογενειάρχες. Άθελά τους, οι Έλληνες γονείς (τουλάχιστον όσοι μπορούν) σπάζουν μια παράδοση πολλών αιώνων και πλέον αγωνίζονται για να προσφέρουν στα παιδιά τους όσα εφόδια χρειάζονται για να τα καταφέρουν σε χώρες όπου τα προσόντα τους θα εκτιμώνται και θα ανταμείβονται δίκαια. Επιπλέον, η όλη εικόνα σκοτεινιάζει και από τα -αρνητικά πια- δημογραφικά δεδομένα. Σε λίγα χρόνια δεν θα ξέρουμε τι να κάνουμε με τα άδεια σχολικά κτίρια.

Την ίδια στιγμή, οι σύγχρονοι μεσήλικες κατά κανόνα δεν καταφέρνουν να αποταμιεύσουν επειδή η αγοραστική τους δύναμη είναι μικρή. Οι διαδοχικές κρίσεις τούς υποχρέωσαν σε αγώνα επιβίωσης αντί συσσώρευσης πλούτου. Τώρα που το τέλος του εργασιακού τους βίου είναι σχετικά ορατό, καλούνται να στηρίξουν όπως όπως τους απογόνους τους, και ταυτόχρονα να μαζέψουν ένα κομπόδεμα ικανό να τους προσφέρει αξιοπρεπή γηρατειά, αθροιζόμενο στην πενιχρή σύνταξη που θα λάβουν. Το πρόβλημά τους είναι δυσεπίλυτο. Μεταξύ τους συζητούν διάφορες σκέψεις, ενίοτε σκληρές: να ακολουθήσουν τα παιδιά τους έξω, να ζήσουν σε κοινόβια με φίλους τους, να στραφούν στην ευθανασία όταν τα πράγματα φτάσουν στο αμήν. Οι προβληματισμοί τους είναι δυστυχώς βάσιμοι. Το κόστος περίθαλψης ανεβαίνει ραγδαία ενώ το δημόσιο σύστημα υγείας διαχρονικά παραπαίει. Προγράμματα σαν το Βοήθεια στο Σπίτι συνδράμουν μα δεν σώζουν, ούτε είναι βέβαιη η βιωσιμότητά τους. Έτσι όπως πάει, οι μεσήλικες διαπιστώνουν ότι ακόμη και η εξεύρεση καλής μόνιμης φροντίδας στο σπίτι (για όσους έχουν την οικονομική δυνατότητα) θα είναι μια πολύ δύσκολη άσκηση • εδώ μας έρχονται νέοι άνδρες και όχι έμπειρες γυναίκες, πολύ πιο κατάλληλες για παροχή φροντίδας σε ηλικιωμένους.

Βλέποντας το τέλος να πλησιάζει, ουκ ολίγοι Έλληνες ηλικιωμένοι φτάνουν να αναρωτιούνται αν η ζωή τους θα τελειώσει τραγικά, σαν εκείνη του ζεύγους Χάκμαν. Πόσο κρίμα.