Ο σκληρός Μάης του ’44

Ήταν ένα ανοιξιάτικο πρωινό του 1944, όταν οι μηχανές των γερμανικών φορτηγών άρχισαν να βρυχώνται. Ο Επαμεινώνδας ήταν δεν ήταν δεκατεσσάρων ετών τότε. Βολτάριζε στη Μέρλιν. Τον είχε στείλει εκεί κοντά ο πατέρας του για μια δουλειά.

Τα φορτηγά άρχισαν να βγαίνουν. Τα μάτια του παιδιού ήταν καρφωμένα πάνω στο κομβόι που άρχισε να σχηματίζεται. Αντιλήφθηκε αμέσως πως κάποιος επιβάτης ενός φορτηγού έριξε ένα χαρτάκι στον δρόμο. Έτρεξε και το άρπαξε με τρόπο. Έκανε λίγα βήματα προς τα πίσω και άνοιξε το διπλωμένο χαρτί. Είδε ένα όνομα και μια διεύθυνση στο Μοσχάτο.

Όταν έβγαιναν γερμανικά φορτηγά από τη Μέρλιν δεν ήταν για καλό

Ήταν μικρός ο Επαμεινώνδας, αλλά εκείνα τα χρόνια οι πιτσιρικάδες είχαν ακούσματα και παρατηρούσαν πράγματα που τους μεγάλωναν απότομα, χωρίς πολλές εξηγήσεις. Ήταν πολλές οι λεπτομέρειες που παρέμεναν σκοτεινές και ανεξήγητες για το παιδί, αλλά καταλάβαινε. Γνώριζε ήδη πως όταν έβγαιναν γερμανικά φορτηγά από τη Μέρλιν δεν ήταν για καλό.

Πήρε να κατεβαίνει την Πειραιώς με τα πόδια και έφθασε στο Μοσχάτο. Κάποιος συνομήλικός του τον καθοδήγησε για να εντοπίσει τη διεύθυνση που ήταν γραμμένη στο χαρτάκι. Χτύπησε την πόρτα του σπιτιού και, αντί για λόγια, έτεινε το χέρι του με το διπλωμένο χαρτί.

Ο Επαμεινώνδας μεγάλωσε, σπούδασε και έγινε ο μακροβιότερος Οικονομικός Διευθυντής ελληνικής εφημερίδας., Όταν ο ίδιος επέλεγε ν’ ανοίξει το στόμα του, ομολογούσε πως δεν θα μπορούσε να ξεχάσει ποτέ τη σκηνή που ακολούθησε την κίνησή του να δώσει το μικρό χαρτάκι στη γυναίκα που άνοιξε την πόρτα εκεί στο Μοσχάτο. Αν και μεγάλος πια, εκείνη η φωνή του οδυρμού έμεινε ανεξίτηλα χαραγμένη στο μυαλό του και κατόπιν, ο συλλογικός θρήνος της γειτονιάς που ακολούθησε σφράγισαν εκείνο το κομμάτι της ψυχής του που τότε διαμορφωνόταν. «Άκουγα τον θρήνο για κάτι που δεν καταλάβαινα. Κάποια στιγμή ένας άγνωστος άνδρας με πλησίασε, μου χάιδεψε το κεφάλι, ψέλλισε κάτι σαν “ευχαριστώ, παιδί μου” και έφυγε κλαίγοντας». Με αυτά τα λόγια περιέγραφε πολύ αργότερα τη σκηνή του συλλογικού κοπετού ο Επαμεινώνδας.

Ο Μιχάλης, ο γιος του, μου έδωσε την άδεια να χρησιμοποιήσω το όνομα του Επαμεινώνδα Παπανίδη σε αυτήν τη μαρτυρία. Άρχισα να την καταγράφω νωρίς το απόγευμα της Τετάρτης που μας πέρασε. Κι ήταν περασμένες πέντε το απόγευμα όταν έφτασε η είδηση πως το Υπουργείο Πολιτισμού χαρακτήριζε επίσημα πια ως «μνημείο» το άλμπουμ με τις φωτογραφίες των 200 εκτελεσθέντων στην Καισαριανή. Αυτή ήταν η απαραίτητη διοικητική πινελιά σ’ αυτήν την υπόθεση, που τόσο συζητήθηκε και, για άλλη μια φορά, δίχασε.

Ένα νέο ιστορικό ντοκουμέντο προκαλεί τρόμο σε όσους έμαθαν να διαχειρίζονται την ενοχή τους

Έτσι και επίσημα αναγνωρίστηκε η αυθεντικότητα των ντοκουμέντων, η οποία τόσο έντονα αμφισβητήθηκε από κάποιους που πρόβαλαν το ενδεχόμενο οι φωτογραφίες αυτές να αποτελούν προϊόν τεχνητής νοημοσύνης. Ας μην επαναλαμβάνομαι. Είναι προφανές ότι ένα νέο ιστορικό ντοκουμέντο, με «ακολουθία βλεμμάτων» που σε αντικρίζουν κατάματα, προκαλεί τρόμο σε όσους έμαθαν (ή δεν έμαθαν) να διαχειρίζονται την ενοχή τους ή τον τρόμο τους.

Εκείνη την άνοιξη του 1944 μια ασήκωτη μαυρίλα θα καταπλάκωνε τις ψυχές των ανθρώπων.

Πίσω από το Παναθηναϊκό Στάδιο βρισκόταν το σπίτι με τον κήπο όπου η Ιωάννα Τσάτσου τσακωνόταν με τα παιδιά της γειτονιάς, με τα κοντά τους παντελονάκια, τα οποία πηδούσαν τη μάντρα του σπιτιού της για να καβαλήσουν τον μαντρότοιχο του Σταδίου. Σ’ αυτόν τον κήπο εκείνη είχε σκάψει μια τρύπα και είχε καταχώσει ένα τενεκεδάκι. Η αδελφή του Γιώργου Σεφέρη και σύζυγος του Κωνσταντίνου Τσάτσου, αυτή η διανοούμενη που έμελε να γίνει Πρώτη Κυρία όταν ο άντρας της ορκίστηκε Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας, σ’ αυτό το τσίγκινο κουτί πρόσθετε κάθε ημέρα και μια σελίδα με σημειώσεις. Ήταν η περιγραφή, μέρα με την ημέρα, της καθημερινότητας στην Κατοχή.

Πολύ αργότερα, το 1965, η Ιωάννα Τσάτσοι τυπώνει το βιβλίο της «Φύλλα Κατοχής». Είναι τα διπλωμένα χαρτάκια, τα σημειώματα και οι καταγεγραμμένες μνήμες που ήταν ερμητικά κλεισμένες στο τσίγκινο κουτί. Ανάμεσα σε αυτά τα φύλλα ξεχωρίζει η προσωπική της μαρτυρία για τους 200 της Καισαριανής.

Η Ιωάννα Τσάτσου δεν ήταν μέλος του Πολιτικού Γραφείου του ΚΚΕ ούτε και της Πολιτικής Επιτροπής του ΕΑΜ. Ήταν μια εξαιρετικά μορφωμένη και πνευματικά αυτόφωτη γυναίκα, με προοδευτικές φιλελεύθερες ιδέες. Εξαρχής υπήρξε άμεσος συνεργάτης του Αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού. Από εκείνη τη θέση μπορούσε να αντιλαμβάνεται τι ακριβώς συνέβαινε. Είχε την τιμή να συμπεριληφθεί στον κατάλογο των Δίκαιων των Εθνών από το Ίδρυμα Yad Vashem, διότι συνέβαλε στη διάσωση Ελλήνων Εβραίων.

Αυτά γράφει η Ιωάννα Τσάτσου στο οπισθόφυλλο του βιβλίου της «Φύλλα Κατοχής»: «Τούτο το ημερολόγιο δεν το προόριζα για τη δημοσιότητα. Έγραφα και κάθε τόσο έριχνα τα φύλλα του μέσα σ’ ένα τενεκεδένιο κουτί, θαμμένο σε μια γωνιά του κήπου μας, για να το διαβάσουν κάποτε τα παιδιά μου. Πέρασαν περισσότερα από είκοσι χρόνια και βλέπω πως τα γεγονότα που συντάραξαν το Έθνος ολόκληρο λησμονήθηκαν. Το ψυχικό κλίμα της εποχής εκείνης έχει ολότελα εξαφανιστεί. Μυριάδες όμως τότε Ελληνίδες αισθάνθηκαν όπως εγώ και πράξανε όπως εγώ. Το βίωμα το δικό μου υπήρξε βίωμα σχεδόν καθολικό της Ελληνίδας γυναίκας. Πιστεύω πως η διατήρησή του στη μνήμη μας αποτελεί καθήκον. Ακόμη, από τη θέση όπου έτυχε να βρίσκομαι την εποχή εκείνη, μου δόθηκε η ευκαιρία να γνωρίσω την ψυχή και τις πράξεις μερικών ξεχωριστών, υπέροχων ανθρώπων, μερικών ηρώων. Θεώρησα χρέος μου να διασώσω τα όσα έζησα τότε από τη ζωή τους· σαν ένα παράδειγμα και σαν μια διδαχή για τις ώρες που τα εθνικά ιδανικά δεν έχουν την κυρίαρχη θέση που τότε είχανε. Ελπίζω να μου συγχωρεθούν τα πολλά κενά και οι κάθε είδους ατέλειες. Παρουσιάζω αναλλοίωτο ένα κείμενο, που είναι ένα κομμάτι της ζωής μου. Όπως δεν μπορώ ν’ αλλάξω τη ζωή μου που πέρασε, έτσι και αυτό δεν μπόρεσα και δεν θέλησα να τ’ αλλάξω».

Η Ιωάννα Τσάτσου δεν υπήρξε κομουνίστρια. Ήταν μία αξιοπρεπής πολίτης με αναπτυγμένη ιστορική συνείδηση.

Πριν από λίγες ημέρες ξέσπασε ο θόρυβος με τις φωτογραφίες. Το Διαδίκτυο γέμισε από ύβρεις και χυδαιότητες, από μίσος και από βία. Επαναλαμβάνω, η Ιωάννα Τσάτσου δεν υπήρξε κομουνίστρια. Ήταν μία αξιοπρεπής πολίτης, αστή, μορφωμένη και με αναπτυγμένη ιστορική συνείδηση. Έγραφε λοιπόν για εκείνη την ημέρα, την 1η Μαΐου του 1944.

«Το κεφάλι μου ήταν άδειο. Διακόσιοι σκοτωμένοι. Πόσες γυναίκες πάλι θα περάσουν αυτήν τη φρικτή ώρα. Στις εννιά μας τηλεφώνησαν από το Αστυνομικό Τμήμα Καισαριανής. Οι Γερμανοί είχαν στείλει εκεί τα ρούχα των σκοτωμένων και μας ζητούσαν να τα πάρουμε το ταχύτερο. Στείλαμε αμέσως ένα φορτηγό με έναν κλητήρα της Αρχιεπισκοπής να τα παραλάβει.

Είχαμε στη διάθεσή μας μία αποθήκη στην οδό Απόλλωνος. Δώσαμε εντολή να τα πάνε εκεί. Όταν μπήκα στην αποθήκη, ο νους μου θόλωσε. Όλα αυτά τα σακάκια, ζεστά ακόμη από ζωή, με τα μανίκια άπραγα προς τα εμπρός, γεμάτα μυστικά, κάτι ήθελαν, κάτι ζητούσαν, και δεν μπορούσαν πια να το πουν. Πήρα ένα στα χέρια. Οι αγκώνες ήταν πολύ τριμμένοι. Στην τσέπη του ένα τσαλακωμένο χαρτάκι. Μία σημείωση. “Αν δεν προφτάσω να εκδώσω το βιβλίο μου θα βρείτε τα χειρόγραφά μου…ˮ Κανένα όνομα.

»2 του Μάη 1944. Ανοίξαμε στον κόσμο τις πόρτες της αποθήκης. Εισέβαλε πλήθος ατελείωτο. Όλοι η οδός Απόλλωνος είχε πλημμυρίσει από γυναίκες. Γυναίκες από την Αθήνα, από την Πεντέλη, από την Ελευσίνα. Μου φάνηκε μια στιγμή πως όλες οι μαρτυρικές γυναίκες της Ρωμιοσύνης ήταν εκεί».

Η Ιστορία ξέρει πώς και πότε να εκδικείται, δεν ξεχνά τις λεπτομέρειες

Η ιστορία παίζει πάντα περίεργα παιγνίδια μ’ αυτούς που δεν την παίρνουν στα σοβαρά. Αγνοούν, οι δόλιοι, πως αυτή η ατίθαση, ψυχρή κυρία, με την κατσούφικη φάτσα, που καταγράφει τα πάντα με εμμονή και αμείωτο πάθος, ξέρει πώς και πότε να εκδικείται. Γιατί αυτή, η Ιστορία, δεν ξεχνά τις λεπτομέρειες.

ΥΓ Η ιστορική έρευνα των τελευταίων ετών έχει καταδείξει πως τελικά το ποσοστό του ενεργού πληθυσμού που συνεργάστηκε, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, με τους κατακτητές ήταν πολύ μεγαλύτερο από εκείνο που είχε ανακοινωθεί και είχε διαδοθεί τις πρώτες δεκαετίες μετά τον πόλεμο. Μιλάμε για εφιαλτικά νούμερα. Αυτή η διαπίστωση έχει την πολιτική σημασία της και οδηγεί σε κάποια ουσιαστικά συμπεράσματα. Δεν είναι όμως της ώρας αυτή η συζήτηση. Απλά, οι αριθμοί –που δεν μπορούν να πουν ψέματα– διευκολύνουν την προσέγγιση των αντιδράσεων στα ελληνικά social, και όχι μόνον, ως προς την αυθεντικότητα των ντοκουμέντων που αιφνιδίως μας προέκυψαν. Τελικά ποιοι φοβούνται ακόμη τα βλέμματα των μελλοθάνατων;

ΥΓ2 Ευχαριστίες στον Γιάννη Σιώτο και στον Μιχάλη Παπανίδη