Κρίση του Σουέζ - Εξέγερση στην Ουγγαρία: 70 χρόνια αργότερα

Αγαπημένο μου ρητό είναι η φράση που συχνά (αλλά όχι ορθά) αποδίδεται στον Mark Twain, ότι η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται· απλώς κάνει ρίμα. Αυτό που πράγματι διαπίστωσε ο Twain είναι ότι η εικόνα του παρόντος συχνά μοιάζει να έχει συντεθεί από θραύσματα «αρχαίων μύθων». Έργο της Ιστορίας, ως κοινωνικής πειθαρχίας, είναι να «ξεθάβει» τα θραύσματα, να ξεχωρίζει το γεγονός από τον μύθο και να ανασυνθέτει μια εικόνα του παρελθόντος, όχι μόνο ενδιαφέρουσα αλλά και χρήσιμη για την κατανόηση του παρόντος. Τι σημαίνει αυτή η εισαγωγή; Ότι οι επαγγελματίες ιστορικοί καλούμαστε ολοένα και περισσότερο να δικαιολογήσουμε την ύπαρξή μας.

Από την έναρξη της τρέχουσας κρίσης στο Ιράν και την περιοχή του (μετρώντας από τον φετινό Φεβρουάριο, αν όχι από τον Ιούνιο του 2025), μια αναλογία τριγυρίζει στο μυαλό μου (οι ιστορικοί είναι άνθρωποι κατ’ εξοχήν εθισμένοι στις αναλογίες): Ουκρανία/Γάζα/Ιράν (2023-26), Ουγγαρία/Σουέζ (1956) – με κοινό παρονομαστή τη σχέση Ανατολής/Δύσης.

Στις 22-23 Οκτωβρίου 1956, χιλιάδες Ούγγροι, με φοιτητές μπροστά, κατέβηκαν στους δρόμους της Βουδαπέστης ζητώντας πολιτικές ελευθερίες και την αποχώρηση των σοβιετικών στρατευμάτων που στάθμευαν στη χώρα από την εποχή του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Αντιμέτωπο με κατάρρευση, το κομμουνιστικό καθεστώς της χώρας ζήτησε την επέμβαση των σοβιετικών τανκς. Ακολούθησαν αιματηρές οδομαχίες, μέχρις ότου τα ηνία αναλάβει μια νέα ουγγρική κυβέρνηση υπό τον μεταρρυθμιστή κομμουνιστή Imre Nagy. Τότε, οι σοβιετικές δυνάμεις άρχισαν να αποσύρονται από την πρωτεύουσα. Για λίγα εικοσιτετράωρα διαφάνηκε μια ελπίδα ειρηνικής εξόδου της Ουγγαρίας από τον υπαρκτό σοσιαλισμό.

Στις 29 Οκτωβρίου 1956, οι δυνάμεις του Ισραήλ εισέβαλαν στο αιγυπτιακό έδαφος (Χερσόνησο του Σινά και λωρίδα της Γάζας). Η εισβολή αποτελούσε μέρος μυστικής συμφωνίας του Ισραήλ με τη Γαλλία (τότε τον βασικό προμηθευτή του σε πολεμικό υλικό) και τη Βρετανία για τη χρήση βίας προκειμένου να ανατραπεί το καθεστώς της Αιγύπτου υπό τον Γκαμάλ Άμπντελ Νάσερ. Για την κυβέρνηση του Νταβίντ Μπεν Γκουριόν, η σύμπραξη αυτή εξυπηρετούσε περισσότερες επιδιώξεις ταυτόχρονα: (α) να πάψει, έστω για ένα διάστημα, η Αίγυπτος να αποτελεί στρατιωτική απειλή· (β) να πάψει η Γάζα να αποτελεί ορμητήριο Παλαιστινίων ανταρτών· (γ) να τερματιστεί ο αιγυπτιακός αποκλεισμός του Εϊλάτ, του μοναδικού ισραηλινού λιμανιού προς την Ερυθρά Θάλασσα· (δ) να εκμεταλλευτεί το Τελ Αβίβ τη διπλωματική και στρατιωτική υποστήριξη δύο υπολογίσιμων, τότε, δυνάμεων (Βρετανίας και Γαλλίας)· και (ε) να εξουδετερωθεί ο Νάσερ ή, τουλάχιστον, να μειωθεί δραστικά ο ρόλος του ως του σημαντικότερου εκπροσώπου του αραβικού εθνικισμού σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή. Η τελευταία αυτή επιδίωξη ταυτιζόταν απολύτως με την αντίστοιχη αγγλογαλλική, καθώς Λονδίνο και Παρίσι έπνεαν μένεα εναντίον του Νάσερ για την πρωτοβουλία του, τον Ιούλιο του 1956, να εθνικοποιήσει τη Διώρυγα του Σουέζ. Το Παρίσι είχε έναν ακόμα λόγο να επιθυμεί την εξουδετέρωσή του: την αιγυπτιακή βοήθεια προς το αλγερινό κίνημα ανεξαρτησίας από τη Γαλλία.

Στις 31 Οκτωβρίου 1956, έπειτα από την απόρριψη εκ μέρους του Καΐρου ενός προσχηματικού τελεσιγράφου, βρετανικές και γαλλικές δυνάμεις άρχισαν να βομβαρδίζουν στόχους στο αιγυπτιακό έδαφος, ενώ, πέντε μέρες αργότερα, άρχισε η ρίψη αλεξιπτωτιστών για την κατάληψη της Διώρυγας.

Την ίδια μέρα, 31 Οκτωβρίου, ο Νικίτα Χρουστσόφ και οι λοιποί διάδοχοι του Στάλιν κατέληξαν στην απόφαση να λύσουν με τα όπλα την κρίση που απειλούσε τη συνοχή του ανατολικού μπλοκ. Οι σοβιετικές δυνάμεις ενίσχυσαν την παρουσία τους εκτός και εντός συνόρων της Ουγγαρίας. Στις 3 Νοεμβρίου, οι Σοβιετικοί συνέλαβαν τον Ούγγρο υπουργό Άμυνας που είχε προσέλθει για να διαπραγματευτεί ειρηνική διευθέτηση. Το πρωί της επομένης, άρχισε η γενική εισβολή που συνέτριψε την ουγγρική αντίσταση σε διάστημα μιας εβδομάδας.

Οι αναλογίες; Όπως και η σοβιετική προκάτοχός της, η Ρωσία του Πούτιν αποδείχτηκε αποφασισμένη να επιτεθεί σε μια γειτονική χώρα προκειμένου να την επαναφέρει στη δική της σφαίρα επιρροής και ελέγχου. Στην περίπτωση της Ουγγαρίας, η επίθεση Ισραηλινών, Βρετανών και Γάλλων κατά της Αιγύπτου λειτούργησε ως ευπρόσδεκτος αντιπερισπασμός που ενίσχυσε το αίσθημα ατιμωρησίας στο Κρεμλίνο. Στην περίπτωση της Ουκρανίας, πρώτα η πολύνεκρη διετής (?) ισραηλινή επιχείρηση στη Γάζα και, εν συνεχεία, οι επιθέσεις Ισραήλ και ΗΠΑ κατά του Ιράν επίσης εξασφάλισαν στον σημερινό ένοικο του Κρεμλίνου έναν ανέλπιστο αντιπερισπασμό αλλά και υλικά πλεονεκτήματα (από την εξάντληση των πυραύλων Patriot μέχρι τη μερική άρση των ενεργειακών κυρώσεων), καθώς, σε αντίθεση με το «μακρινό» 1956, ούτε οι Ρώσοι τελείωσαν τη δουλειά στα γρήγορα ούτε οι Δυτικοί (ΗΠΑ) και το Ισραήλ απαγκιστρώθηκαν εξίσου ταχέως. Για να μη μιλήσουμε για την ενεργειακή κρίση που πυροδότησε το κλείσιμο θαλάσσιων διόδων, όπως το Σουέζ, το 1956, και τα Στενά του Ορμούζ, σήμερα.

Τα «σαν σήμερα» γεγονότα του 1956 διαδραματίστηκαν στην καρδιά του Ψυχρού Πολέμου. Την περίοδο εκείνη, τα δύο στρατόπεδα έδωσαν σκληρή μάχη όχι με όπλα αλλά με λόγια και εικόνες για να διεκδικήσουν, το ένα απέναντι στο άλλο, το ηθικό πλεονέκτημα: ο δυτικός «ελεύθερος κόσμος» απέναντι στον ανατολικό «σοσιαλιστικό». Η αγγλο-γαλλο-ισραηλινή επίθεση κατά της Αιγύπτου σήμαινε, αν μη τι άλλο, την ηθική (ή ανήθικη) εξίσωση των δύο αντίπαλων κόσμων. Βέβαια, τότε η Ουάσιγκτον καταδίκασε την ενέργεια των συμμάχων της, αλλά η ζημιά είχε γίνει. Σήμερα, οι επικριτές της Δύσης δείχνουν με το δάκτυλο τα ερείπια της Γάζας και τα πλήγματα κατά του Ιράν για να αμφισβητήσουν την υποστήριξη της Δύσης προς την αμυνόμενη Ουκρανία. Το κακό είναι ότι ο σημερινός ένοικος του Λευκού Οίκου ελάχιστα κοινά μοιράζεται με τον Ρεπουμπλικανό Πρόεδρο του 1956, τον στρατηγό Eisenhower. Όχι μόνο δεν πολυσκοτίζεται για τις αξίες του «ελεύθερου κόσμου», αλλά και αποζητά τη συντροφιά διακεκριμένων τυράννων προκειμένου να γεμίσει το κενό μέσα του.