70 χρόνια από την ουγγρική επανάσταση

Η Ουγγρική Επανάσταση του 1956 ήταν ένα κίνημα κατά της μονοκομματικής κυβέρνησης της «Λαϊκής Δημοκρατίας» και της Σοβιετικής Ένωσης, η οποία είχε επιβάλει στην Ουγγαρία το κομμουνιστικό καθεστώς μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι ταραχές ξεκίνησαν την 23η Οκτωβρίου και διήρκεσαν μέχρι τη 10η Νοεμβρίου 1956. Ήταν η πρώτη απειλή για τη σοβιετική εξουσία από τότε που ο Κόκκινος Στρατός είχε εκδιώξει τη ναζιστική Γερμανία από το ουγγρικό έδαφος.

Υπενθυμίζεται ότι, κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Ουγγαρία ανήκε στις Δυνάμεις του Άξονα, ήταν δηλαδή σύμμαχος της Ναζιστικής Γερμανίας, της Φασιστικής Ιταλίας, της Ρουμανίας και της Βουλγαρίας. Το 1941 ο ουγγρικός στρατός συμμετείχε στην κατάληψη της Γιουγκοσλαβίας και στην εισβολή στη Σοβιετική Ένωση, αλλά οι Ρώσοι τον αναχαίτισαν και το 1944 προέλασαν προς την Ουγγαρία. Τότε η ουγγρική κυβέρνηση ξεκίνησε διαπραγματεύσεις ανακωχής με τους Συμμάχους, οι οποίες όμως δεν προχώρησαν, διότι, στο μεταξύ, η Ναζιστική Γερμανία κατέλαβε τη χώρα και σχημάτισε γερμανόφιλη κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας. Αυτή η κυβέρνηση κατέρρευσε όταν, στα τέλη του 1944, οι Ρώσοι μπήκαν στην Ουγγαρία. Μετά τον τερματισμό του πολέμου, η Ουγγαρία τέθηκε στη σφαίρα επιρροής της Σοβιετικής Ένωσης, μολονότι ήταν πολυκομματική δημοκρατία και από τις βουλευτικές εκλογές του 1945 είχε προκύψει κυβέρνηση συνασπισμού με πρωθυπουργό τον Ζόλταν Τίλντυ, ενώ το φιλοσοβιετικό ουγγρικό Κομμουνιστικό Κόμμα είχε πάρει μόνο το 17% των ψήφων. Η σύντομη περίοδος αυτής της πολυκομματικής δημοκρατίας έφτασε στο τέλος της όταν το Κομμουνιστικό Κόμμα συγχωνεύτηκε με το Σοσιαλδημοκρατικό, για να γίνει το Ουγγρικό Κόμμα του Εργαζόμενου Λαού, που κατέβηκε χωρίς αντίπαλο στις ψευτοεκλογές του 1949. Μετά από αυτές ανακηρύχθηκε η Λαϊκή Δημοκρατία της Ουγγαρίας, ένα καθεστώς ριζικών εθνικοποιήσεων με βάση το σοβιετικό μοντέλο. Έτσι, η Ουγγαρία έγινε σοσιαλιστικό κράτος υπό την αυταρχική ηγεσία του Μάτυας Ράκοσι, η οποία εξαπέλυσε εκκαθαρίσεις, πρώτα στο Κομμουνιστικό Κόμμα —εναντίον των «τιτοϊκών», των «πρακτόρων της Δύσης» και των «τροτσκιστών»— και ακολούθως σε ολόκληρη την ουγγρική κοινωνία. Χιλιάδες συνελήφθησαν, βασανίστηκαν, δικάστηκαν και φυλακίστηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, εκτοπίστηκαν στα ανατολικά ή εκτελέστηκαν.

Η εξέγερση του 1956 ξεκίνησε ως φοιτητική διαμαρτυρία: χιλιάδες άτομα προχώρησαν στο κέντρο της Βουδαπέστης προς το Κτίριο του (αδρανούς) Ουγγρικού Κοινοβουλίου, φωνάζοντας από μεγάφωνα συνθήματα εναντίον του σοβιετικού κομμουνισμού και του σχετικά νεοσύστατου Συμφώνου της Βαρσοβίας. Αλλά, όταν μια φοιτητική αντιπροσωπεία, που μπήκε στο κτίριο της ραδιοφωνίας με σκοπό να μεταδώσει τα αιτήματα των φοιτητών, συνελήφθη και στη συνέχεια δέχτηκε πυρά από την Αστυνομία Κρατικής Προστασίας, τη γνωστή ως ÁVH (Államvédelmi Hatóság), η διαμαρτυρία μετατράπηκε σε εξέγερση. Ξέσπασε βία σε όλη την πρωτεύουσα: μετά από συμπλοκές μεταξύ πολιτών και ενόπλων μελών της ÁVH, συγκροτήθηκαν εργατικά συμβούλια που αφαίρεσαν τον δημοτικό έλεγχο από το κυβερνών Ουγγρικό Κόμμα του Εργαζόμενου Λαού (Magyar Dolgozók Pártja) και ζήτησαν πολιτική αλλαγή. Έτσι, σχηματίστηκε νέα μεταρρυθμιστική κυβέρνηση με επικεφαλής τον Ίμρε Νάγκυ, έναν μετριοπαθή κομμουνιστή που είχε θητεύσει ως πρωθυπουργός τις μέρες της σχετικής φιλελευθεροποίησης μετά τον θάνατο του Στάλιν. Ο Νάγκυ υποσχέθηκε διάλυση της λαομίσητης ÁVH, αποχώρηση από το Σύμφωνο της Βαρσοβίας και κήρυξη ελεύθερων εκλογών. Μετά από αυτές τις προγραμματικές δηλώσεις, στα τέλη Οκτωβρίου οι μάχες είχαν σχεδόν σταματήσει και φαινόταν ότι θα επέστρεφε κάποια κανονικότητα, που θα λάμβανε υπόψη τα δημοκρατικά αιτήματα, και ότι οι σοβιετικές στρατιωτικές δυνάμεις θα αποσύρονταν από το ουγγρικό έδαφος. Όμως, στις 4 Νοεμβρίου εισέβαλε στη Βουδαπέστη και σε άλλες περιοχές της χώρας μεγάλη σοβιετική στρατιωτική δύναμη, με αποτέλεσμα μέχρι τις 10 Νοεμβρίου να σκοτωθούν περισσότεροι από 2.500 Ούγγροι άμαχοι και σχεδόν 700 ένοπλοι Σοβιετικοί, ενώ 200.000 Ούγγροι διέφυγαν προς την Αυστρία. Ακολούθησαν μαζικές συλλήψεις· η κυβέρνηση του Νάγκυ αποκαθηλώθηκε και, μέχρι τον Ιανουάριο του 1957, η νέα κυβέρνηση, την οποία είχε εγκαταστήσει η Σοβιετική Ένωση με επικεφαλής τον σταλινικό Γιάνος Κάνταρ, είχε καταστείλει κάθε λαϊκή αντίσταση. Αυτή η πολιτική της ΕΣΣΔ, που εφαρμόστηκε με πολλές παλινωδίες στο εσωτερικό της σοβιετικής ηγεσίας, ενίσχυσε τον ρωσικό έλεγχο στο Ανατολικό Μπλοκ, αλλά αποξένωσε πολλούς μαρξιστές στη Δύση, οδηγώντας σε διασπάσεις των κομμουνιστικών κομμάτων και σε διαρροές μελών στις δυτικές δημοκρατίες.

Όμως τίποτα από όλα αυτά δεν συνέβη ξαφνικά. Η ουγγρική κοινωνία δεν είχε αποδεχθεί τη σοβιετική κυριαρχία. Τριγμοί είχαν αρχίσει να παρατηρούνται στο καθεστώς από τότε που πέθανε ο Στάλιν, εγκαινιάζοντας, όπως προαναφέρθηκε, μια περίοδο μετριοπαθούς φιλελευθεροποίησης. Τότε, ο μεταρρυθμιστής Ίμρε Νάγκυ αντικατέστησε τον Ράκοσι στη θέση του πρωθυπουργού, αν και ο Ράκοσι παρέμεινε Γενικός Γραμματέας του Κόμματος και μπορούσε να υπονομεύει τις περισσότερες μεταρρυθμίσεις του Νάγκυ. Τον Απρίλιο του 1955 κατήγγειλε και απομάκρυνε τον Νάγκυ, αλλά ο αντίκτυπος της αποσταλινοποίησης στην ΕΣΣΔ παρέσυρε και τον Ράκοσι, ο οποίος στις 18 Ιουλίου 1956 καθαιρέθηκε και αντικαταστάθηκε από τον Έρνε Γκέρε. Σε αυτό το περιβάλλον ξέσπασε η ουγγρική εξέγερση, σχεδόν παράλληλα με την πολωνική —στο Πόζναν—, η οποία, αν και κατεστάλη βιαίως, ενθάρρυνε πολλούς Ούγγρους να ξεσηκωθούν. Αλλά οι ελπίδες ματαιώθηκαν γρήγορα: αν και την 1η Νοεμβρίου, σε ραδιοφωνική ομιλία προς τον ουγγρικό λαό, ο Ίμρε Νάγκυ ανακοίνωσε την αποχώρηση της Ουγγαρίας από το Σύμφωνο της Βαρσοβίας και την ουδετερότητά της, δεν κατάφερε να μείνει στη θέση του πάνω από δέκα ημέρες. Ενώ οι δυτικές χώρες ήταν απασχολημένες με την Κρίση του Σουέζ, τα σοβιετικά τεθωρακισμένα εισέβαλαν στη χώρα και επέβαλαν την «Ουγγρική Επαναστατική Εργατοαγροτική Κυβέρνηση» του Γιάνος Κάνταρ. Ο Νάγκυ μαζί με άλλους βρήκαν άσυλο στη γιουγκοσλαβική πρεσβεία, αλλά συνελήφθη στις 22 Νοεμβρίου, κατά παράβαση της εγγύησης της ελεύθερης μετάβασης. Εκτελέστηκε στην κρεμάλα μαζί με άλλους αντιφρονούντες τον Ιούνιο του 1958 και θάφτηκε σε μια απόμακρη γωνία του δημοτικού νεκροταφείου της Βουδαπέστης, μέχρι την αποκατάστασή του το 1989. Πάνω από 26.000 Ούγγροι οδηγήθηκαν ενώπιον των δικαστηρίων, 22.000 καταδικάστηκαν και φυλακίστηκαν και 229 εκτελέστηκαν. Συνολικά 200.000 Ούγγροι εγκατέλειψαν την Ουγγαρία ως πρόσφυγες. Η Σοβιετική Ένωση εκκαθάρισε ευρέως τον ουγγρικό στρατό και επανέφερε την πολιτική επιβολή στις μονάδες που είχαν απομείνει. Τον Μάιο του 1957 η Σοβιετική Ένωση αύξησε τα στρατεύματά της στην Ουγγαρία και, με συνθήκη, η Ουγγαρία δέχτηκε τη σοβιετική παρουσία σε μόνιμη βάση. Ο απολογισμός της εξέγερσης ήταν θλιβερός: ο συνολικός αριθμός των Ούγγρων που έχασαν τη ζωή τους υπολογίζεται σε 2.500 έως 2.700 άτομα, ενώ οι τραυματίες ξεπέρασαν τις 19.000.

Καθώς η δεκαετία του 1950 έφτανε στο τέλος της, τα γεγονότα στην Ουγγαρία προκάλεσαν διασπάσεις στα κομμουνιστικά πολιτικά κόμματα των χωρών της Δυτικής Ευρώπης. Το Ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα (PCI) διασπάστηκε. Σύμφωνα με το επίσημο όργανο του PCI, l'Unità, η ηγεσία του κόμματος, συμπεριλαμβανομένων των Παλμίρο Τολιάτι και Τζόρτζο Ναπολιτάνο, υποστήριξε πλήρως τις ενέργειες της Σοβιετικής Ένωσης για την καταστολή της εξέγερσης, παρουσιάζοντάς τες ως περιφρούρηση του σοσιαλισμού. Ωστόσο, ο Τζουζέπε ντι Βιτόριο, επικεφαλής του κομμουνιστικού συνδικάτου CGIL, τάχθηκε κατά της θέσης της ηγεσίας, όπως και τα εξέχοντα μέλη του κόμματος Αντόνιο Τζολίττι, Λόρις Φορτούνα και πολλοί άλλοι διανοούμενοι με επιρροή στο κομμουνιστικό κόμμα. Ο Πιέτρο Νένι του Ιταλικού Σοσιαλιστικού Κόμματος, στενός σύμμαχος του PCI, αντιτάχθηκε επίσης στη σοβιετική επέμβαση, προκαλώντας το τέλος της συμμαχίας των δύο κομμάτων. Ο Ναπολιτάνο, που εξελέγη το 2006 Πρόεδρος της Ιταλικής Δημοκρατίας, έγραψε στην πολιτική αυτοβιογραφία του το 2005 ότι μετάνιωσε που δικαιολόγησε τη σοβιετική δράση στην Ουγγαρία, δηλώνοντας τότε ότι πίστευε πως η ενότητα του κόμματος και η ηγεσία του σοβιετικού κομμουνισμού ήταν πιο σημαντική.

Το Κομμουνιστικό Κόμμα της Μεγάλης Βρετανίας (CPGB) έχασε χιλιάδες μέλη του. Αν και ο Πέτερ Φράιερ, ανταποκριτής της εφημερίδας του CPGB The Daily Worker, ανέφερε τη βίαιη καταστολή της εξέγερσης, οι αποστολές του λογοκρίθηκαν σε μεγάλο βαθμό από την ηγεσία του κόμματος. Με την επιστροφή του από την Ουγγαρία, ο Φράιερ παραιτήθηκε από την εφημερίδα και αργότερα διαγράφηκε από το Κομμουνιστικό Κόμμα. Στη Γαλλία, μετριοπαθείς κομμουνιστές, όπως ο ιστορικός Εμμανυέλ Λε Ρουά Λαντυρί, αποχώρησαν από το κόμμα, αμφισβητώντας την πολιτική του Γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμματος να υποστηρίξει τις σοβιετικές ενέργειες. Ο Αλμπέρ Καμύ έγραψε μια ανοιχτή επιστολή, «Το αίμα των Ούγγρων», επικρίνοντας την έλλειψη δράσης της Δύσης. Ακόμη και ο φανατικός κομμουνιστής Ζαν-Πωλ Σαρτρ επέκρινε τους Σοβιετικούς στο άρθρο του «Le Fantôme de Staline», στις Situations VII. Παρ’ όλ’ αυτά, η δημόσια συζήτηση για την επανάσταση είχε κατασταλεί στην Ουγγαρία για περισσότερα από 30 χρόνια. Στην ανακήρυξη της Τρίτης Ουγγρικής Δημοκρατίας το 1989, η 23η Οκτωβρίου ανακηρύχθηκε εθνική αργία και στις 16 Ιουνίου 1989, την 31η επέτειο της εκτέλεσής του, το σώμα του Ίμρε Νάγκυ ετάφη εκ νέου με πλήρεις τιμές. Τον Δεκέμβριο του 1991, η υπό διαμελισμό Σοβιετική Ένωση, υπό τον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, και η Ρωσία, εκπροσωπούμενη από τον Μπορίς Γέλτσιν, ζήτησαν επίσημα συγγνώμη για τις σοβιετικές ενέργειες του 1956 στην Ουγγαρία. Αυτή η συγγνώμη επαναλήφθηκε από τον Γέλτσιν το 1992, κατά τη διάρκεια ομιλίας του στο ουγγρικό κοινοβούλιο.

Όσο για το ΚΚΕ, τα γεγονότα της Ουγγαρίας του 1956 εκδηλώθηκαν σε μια εξαιρετικά φορτισμένη και μεταβατική περίοδο, όταν οι Έλληνες κομμουνιστές βρίσκονταν σε βαθιά εσωτερική κρίση μετά την ήττα στον Εμφύλιο, την αποσταλινοποίηση του 20ού Συνεδρίου του ΚΚΣΕ και την καθαίρεση του Νίκου Ζαχαριάδη στην 6η Ολομέλεια τον Μάρτιο του 1956. Η ηγεσία του ΚΚΕ (υπό τον Απόστολο Γκρόζο και στη συνέχεια τον Κώστα Κολιγιάννη) ευθυγραμμίστηκε πλήρως με την επίσημη γραμμή της Σοβιετικής Ένωσης και τα γεγονότα της Βουδαπέστης ερμηνεύτηκαν από την ηγεσία του ΚΚΕ ως φασιστική, αμερικανόπνευστη «αντεπανάσταση» που απειλούσε το σοσιαλιστικό στρατόπεδο, ενώ η σοβιετική εισβολή παρουσιάστηκε ως αναγκαία «διεθνιστική βοήθεια». Η στάση αυτή δυσκόλεψε την πολιτική παρουσία της Αριστεράς στην Ελλάδα μέσω της ΕΔΑ, καθώς η καταστολή στην Ουγγαρία κατεδείκνυε τον βίαιο αυταρχισμό του κομμουνιστικού μπλοκ. Εξάλλου, καθώς στην Ουγγαρία ζούσαν από το 1949 χιλιάδες Έλληνες πολιτικοί πρόσφυγες, μέλη του Δημοκρατικού Στρατού (κυρίως στο χωριό Μπελογιάννης και στη Βουδαπέστη), ένα μέρος τους συντάχθηκε με τους Ούγγρους διαδηλωτές και τα εργατικά συμβούλια, ζητώντας εκδημοκρατισμό, ενώ η επίσημη κομματική οργάνωση του ΚΚΕ πίεζε για περιφρούρηση των σοβιετικών θέσεων. Το αποτέλεσμα ήταν πικρές διαφωνίες και καχυποψία στις προσφυγικές κοινότητες, όξυνση των ήδη υπαρχουσών εσωκομματικών αντιθέσεων και ιδεολογικά ρήγματα που οδήγησαν στη διάσπαση του ΚΚΕ, μετά τα παρόμοια «γεγονότα» στην Τσεχοσλοβακία το 1968.

Σήμερα, το κομμουνιστικό κόμμα της Ουγγαρίας δεν διαθέτει κοινοβουλευτική εκπροσώπηση και βρίσκεται στο περιθώριο της πολιτικής ζωής.