Η Λουκιάνιβκα είναι μια μεγάλη συνοικία στο κέντρο του Κιέβου. Εκεί υπάρχει ένας σταθμός του μετρό που, λόγω του μεγάλου βάθους του, λειτουργεί συστηματικά ως καταφύγιο αμάχων κατά τη διάρκεια πυραυλικών επιθέσεων. Παραδίπλα κι ένα McDonald’s, που επίσης έχει πληγεί, αλλά το καθαρίζουν και λειτουργεί την ίδια μέρα.
Η ευρύτερη περιοχή της πλατείας έχει υποστεί ζημιές από ρωσικά πλήγματα. Σε ένα παλιό εργοστάσιο και σε ένα γυάλινο mall τα πλήγματα παραμένουν εμφανή στο «σώμα» των κτιρίων. Στο οδόστρωμα έχουν σκορπιστεί παντού –και παραμένουν– μικρά γυαλιά, σαν κομφετί. Το κουφάρι του κτιρίου άδειο, καμένο. Όταν πλησιάσεις, η μυρωδιά του πλαστικού σε προειδοποιεί. Λίγα μέτρα από τον σταθμό του μετρό, στο ίδιο σημείο που έχει δεχτεί επανειλημμένα πυραυλικά χτυπήματα, η αγορά με τα φρούτα και τα λαχανικά δεν έκλεισε ούτε μία μέρα. Οι πάγκοι στήνονται το πρωί και τα προϊόντα μπαίνουν στη σειρά. Ο κόσμος πάει να ψωνίσει με φόντο τα καμένα κτίρια.
Λουκιάνιβκα, Κίεβο
Πόλεμος στην Ουκρανία: 28 ημέρες στο Κίεβο και το Τσερνιβτσί
Έμεινα στην Ουκρανία για 28 ημέρες. Επτά από τις ημέρες αυτές στο Κίεβο, τρεις εβδομάδες στο Τσερνιβτσί, στα δυτικά, κοντά στα ρουμανικά σύνορα, και μίλησα με ανθρώπους που είναι ή ήταν εκεί. Πήγα εκεί όπου ζει η συντριπτική πλειονότητα των Ουκρανών: στις πόλεις. Και καταγράφω τις άγρυπνες νύχτες και τους μοναχικούς περιπάτους.
Το Κίεβο ήταν ο πυρήνας της αποστολής. Εκεί βίωσα μια πυραυλική επίθεση και έπρεπε να σπεύσω στο καταφύγιο ενός ξενοδοχείου. Το Τσερνιβτσί ήταν κάτι άλλο. Ήταν το μέρος όπου καταλαβαίνεις τι σημαίνει πόλεμος για μια πόλη που δεν βομβαρδίζεται, όπου ο πόλεμος δεν ακούγεται αλλά φαίνεται: στο ποιος λείπει.
Τη νύχτα της 19ης προς 20ή Αυγούστου ο συναγερμός στο Κίεβο ήχησε 5 λεπτά πριν από τα μεσάνυχτα. Ελάχιστα λεπτά μετά, ακούστηκαν εκρήξεις. Πρώτα μία – δυνατή. Στη συνέχεια υπήρχε διαδοχή εκρήξεων. Το αίμα παγώνει, αλλά οφείλεις να μείνεις ψύχραιμος. Το καταφύγιο είναι στο μείον τρία του ξενοδοχείου, ήδη γεμάτο από ξένους επισκέπτες. Οι κάτοικοι της πόλης κοιμούνται κατά βάση σε σταθμούς μετρό ή ανάμεσα σε τοίχους στο σπίτι τους, ελπίζοντας ότι η θεωρία των πιθανοτήτων θα τους ευνοήσει και δεν θα είναι αυτοί που θα μπουν στο στόχαστρο.
Η επίθεση αυτή άφησε πίσω της δεκαπέντε νεκρούς και τριάντα τραυματίες. Στις 07:00 πήγαμε στον χώρο του πρωινού. Με την πρώτη γουλιά του καφέ ήχησε πάλι η σειρήνα, ένας ήχος διαπεραστικός, που προκαλεί δέος, όσες φορές κι αν τον έχεις ακούσει. Ανοίξαμε τα σχετικά κανάλια του Telegram – επίθεση με drones τύπου Shahed.
Καταφύγιο
Σταματώ ένα νέο, όμορφο κορίτσι που σερβίρει. Είναι καλοχτενισμένη, όλα στην εντέλεια πάνω της – απορώ, εγώ έχω τα χάλια μου. «Όταν συμβαίνουν επιθέσεις σαν τη χθεσινή, πώς έρχεστε τόσο πρωί στο ξενοδοχείο να εργαστείτε;». Το κορίτσι κοκκινίζει ελαφρώς, σκύβει το κεφάλι. «Ερχόμαστε από την προηγούμενη νύχτα και κοιμόμαστε στο καταφύγιο». Εκεί όπου ήμασταν κι εμείς. Επιμένω: Τώρα εξελίσσεται επίθεση, τι κάνετε; «Είναι επίθεση με drones, συνεχίζουμε τη δουλειά μας…».
Έξω έχει καθαρό ουρανό και ζέστη. Άνθρωποι περπατάνε στα μεγάλα πεζοδρόμια του Κιέβου – μια πόλη πεντακάθαρη. Είμαι δυο μέρες άυπνος, έχω μια ομίχλη στο κεφάλι που δεν μ’ αφήνει πάντα να βρω τη λέξη που ψάχνω. Για λίγες ώρες καταλαβαίνω κάτι από τη συνθήκη στην οποία οι πολίτες του Κιέβου ζουν εδώ και χρόνια. Με αυτή την ομίχλη πήγα σε όλα τα ραντεβού της ημέρας. Το συνηθίζεις άραγε;
Το πρωί μετά την επίθεση στο Κίεβο
Αλίνα Πολιακόβα
Στα κεντρικά γραφεία της Ukrainska Pravda, που δεν έχουν γνωστή διεύθυνση και καμία επιγραφή στην είσοδο, η Αλίνα Πολιακόβα, επικεφαλής της αγγλόφωνης έκδοσης, η μεταφράστρια Μιροσλάβα Ζαβάντσκα και ο επικεφαλής του ερευνητικού ρεπορτάζ Μιχάιλο Τκατς δεν είχαν κοιμηθεί. Πώς ασκείς δημοσιογραφία έτσι; Όχι πώς αντέχεις, μα πώς δουλεύεις. Στον τοίχο της αίθουσας συσκέψεων ήταν κρεμασμένο το πορτρέτο της Βικτόρια Ρόστσινα, της νεαρής δημοσιογράφου τους που πέθανε σε ρωσική αιχμαλωσία. Τριγύρω ουκρανικές σημαίες και ο Δον Κιχώτης. Η απάντησή τους, που θα δημοσιευθεί ξεχωριστά, συνοψίζεται στην τελευταία τους φράση: μην ξεχάσετε την Ουκρανία.
Μιχάιλο Τκατς
Λίγη ώρα αργότερα, σε ένα γεωργιανό εστιατόριο κοντά στη Βερχόβνα Ράντα (την ουκρανική Βουλή), η Σοφία Φεντίνα, βουλευτής της αντιπολίτευσης, πανεπιστημιακός στο Λβιβ, τραγουδίστρια, εθελόντρια του στρατού από το 2014, ήρθε πεζή και μόνη. Στη διάρκεια της συνέντευξης ήχησε ο συναγερμός. Τη ρώτησα αν πρέπει να πάμε σε καταφύγιο. Είπε «όχι». Λίγα λεπτά μετά ακούστηκε μια έκρηξη. «Μην ανησυχείς, είναι αρκετά μακριά. Έχω μάθει να ξεχωρίζω τους ήχους». Και συνέχισε από εκεί που είχε σταματήσει, με το ίδιο πάθος, για τα κονδύλια του στρατού, για τις εκλογές που δεν μπορούν να γίνουν εν μέσω πολέμου, για το πόσο «αδελφικός λαός» είναι οι Ουκρανοί με τους Ρώσους.
Ολεξάντρ Χάρα
Στο λόμπι ενός κεντρικού ξενοδοχείου, ο ελληνικής καταγωγής Ολεξάντρ Χάρα φορούσε μια μαύρη φανέλα που έγραφε στα ελληνικά «Όλα καλά και πάντα καλά». Διπλωμάτης, αναλυτής ασφάλειας, επικεφαλής του Centre for Defence Strategies, εκπρόσωπος της Ομοσπονδίας Ελληνικών Συλλόγων Ουκρανίας στο Συμβούλιο Εθνικών Μειονοτήτων. Γεννημένος σε ένα ελληνικό χωριό ανάμεσα στη Μαριούπολη και το Ντονέτσκ, δεν μιλά ελληνικά, ο πατέρας του μιλά Ρουμέικα. «Είμαστε σχεδόν υπό εξαφάνιση», είπε για τους Έλληνες της Αζοφικής, για τη Μαριούπολη, που ήταν η ανεπίσημη πρωτεύουσά τους και δεν υπάρχει πια.
Αντρίι Σαβένκο
Απέναντι από την εκκλησία του Αγίου Μιχαήλ με περίμενε ο Αντρίι Σαβένκο, καθηγητής κλασικής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Ταράς Σεβτσένκο, ένας Ουκρανός χωρίς ελληνική ρίζα, που μιλά ελληνικά τόσο καλά, ώστε ξεχνάς ότι δεν είναι η γλώσσα του. Περπατήσαμε στο πάρκο πάνω από τον Δνείπερο –ένας πιανίστας έπαιζε κάτω από μια πέργκολα–, μου μίλησε για τα σοβιετικά του παιδικά χρόνια, για τη ρωσόφωνη μητέρα του και τον Ουκρανό πατέρα, που τον ρώτησε κάποτε: «Είμαστε Ουκρανοί και δεν μιλάμε καθόλου ουκρανικά, δεν είναι λίγο παράξενο;». Και στην ερώτησή μου για το πώς αντέχουν οι κάτοικοι του Κιέβου απάντησε με Όμηρο και Καβάφη.
Εκεί όπου ο πόλεμος είναι πιο κοντά
Ασάμι Τερατζίμα
Η Ασάμι Τερατζίμα, πολεμική ανταποκρίτρια της Kyiv Independent, με συνάντησε σε ένα καφέ λίγες ώρες αφότου είχε επιστρέψει από την πρώτη γραμμή. Πίσω μας υπήρχε ένα κλουβί με κοράκια. Δεν περιγράφει έναν ηρωικό πόλεμο, αλλά τις οπισθοχωρήσεις, τις λιποταξίες, την εξάντληση. «Δεν είναι πόλεμος των ρομπότ. Άνθρωποι πολεμούν και πεθαίνουν». Το 2023 έπαιρνε ταξί κι έφτανε σε λιγότερο από δέκα χιλιόμετρα από το μέτωπο. Σήμερα, αν το κάνεις αυτό, βρίσκεσαι μέσα στη ζώνη θανάτου των drones.
Γιαν Ντομπρονόσοβ
Ο Γιαν Ντομπρονόσοβ, φωτορεπόρτερ, είναι από τους ανθρώπους που, όταν ηχεί ο συναγερμός και οι πολίτες κατεβαίνουν στα καταφύγια, εκείνος παίρνει την κάμερα και πηγαίνει ακριβώς εκεί όπου έπεσε ο πύραυλος. Τον ρώτησα αν φοβάται. Μου απάντησε ότι στο καταφύγιο είναι πιο τρομακτικά, γιατί ακούς τα πάντα και δεν ξέρεις τίποτα. Έξω, ξέρει. Αυτό που τον τρομάζει είναι το δεύτερο χτύπημα στο ίδιο σημείο, μισή ώρα, μία ώρα, μιάμιση μετά, όταν οι διασώστες και οι επιζώντες τρέχουν όλοι μαζί προς το καταφύγιο. «Ο εχθρός μας είναι ύπουλος, πονηρός».
Όλες αυτές οι συνεντεύξεις θα δημοσιευθούν ξεχωριστά. Εδώ τις αναφέρω για έναν λόγο: οι περισσότερες έγιναν με τους συναγερμούς να διακόπτουν και κανέναν να μη σηκώνεται. «Έχουμε συνηθίσει» είπαν –λίγο πολύ– όλοι, ο καθένας με τη δική του αφετηρία, με τη δική του θεώρηση των πραγμάτων, με τη δική του αισθητική αντίληψη.
Η τράπεζα και το καταφύγιο
Γιάννης Κυριακόπουλος
Πίσω στη Λουκιάνιβκα. Το κεντρικό κτίριο της Τράπεζας Πειραιώς στην Ουκρανία απέχει λίγες εκατοντάδες μέτρα από τον σταθμό του μετρό. Διακόσιοι εργαζόμενοι, δίκτυο υποκαταστημάτων και στο υπόγειο ένα καταφύγιο, μέσα στο οποίο ο Γιάννης Κυριακόπουλος, country manager και πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου, έχει περάσει μήνες. Ζει στο Κίεβο. Δεν είναι σε αποστολή, δεν πηγαινοέρχεται. Ζει εκεί, με τα ίδια μπλακάουτ και τις ίδιες εκρηκτικές μέρες και νύχτες όπως οι πελάτες του.
Δεν έκανε καμία προσπάθεια να ωραιοποιήσει. Η εκτίμησή του είναι ότι «η κατάσταση θα χειροτερεύει έως ότου βελτιωθεί» – υποψιάζεται ότι τα ρωσικά πλήγματα θα γίνουν πιο βαθιά και θα στοχεύσουν το δυτικό τμήμα της Ουκρανίας. Την ίδια στιγμή διαβλέπει σειρά προοπτικών για τη χώρα και το λέει ως άνθρωπος που έχει νιώσει πολλές φορές το κτίριό του να τρίζει από το ωστικό κύμα. Η αντίφαση αυτή –χειροτέρευση και ταυτόχρονα προοπτικές– είναι κάτι που θα ξανάκουγα τις επόμενες ημέρες, από διαφορετικά στόματα. Ίσως επειδή τελικά δεν είναι αντίφαση. Ο Κυριακόπουλος, την ημέρα που βρεθήκαμε, Ημέρα της Ανεξαρτησίας για τους Ουκρανούς, φορούσε μια λευκή βισιβάνκα, το παραδοσιακό πουκάμισο. Χαιρετούσε με ζέση όλους τους εργαζομένους που βρίσκονταν εκείνη την ώρα στα γραφεία – άπαντες Ουκρανοί. Τους ευχόταν. Σαν να ήταν όλοι μέλη μιας οικογένειας.
Ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι υποδέχεται Ευρωπαίους ηγέτες στην πλατεία της Αγίας Σοφίας, στο Κίεβο
Λίγο νωρίτερα, στην πλατεία της Αγίας Σοφίας, στο κέντρο του Κιέβου, ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι είχε υποδεχτεί σειρά Ευρωπαίων ηγετών σε μια τελετή που δεν μεταδόθηκε από την ουκρανική τηλεόραση live για λόγους ασφαλείας. Τα πλάνα δόθηκαν όταν ολοκληρώθηκε η εκδήλωση και αποχώρησαν όλοι οι καλεσμένοι. Τη μέρα εκείνη και για αρκετή ώρα, υπήρχε απαγόρευση κυκλοφορίας και δρακόντεια μέτρα ασφαλείας στο σημείο αυτό που ενώνει την Αγία Σοφία με τον Άγιο Μιχαήλ.
Η Ελληνική Πρεσβεία στο Κίεβο
Η Ελληνική Πρεσβεία, λίγα μέτρα κάτω από την εκκλησία του Αγίου Ανδρέα, λειτουργεί στην ίδια πραγματικότητα. Η ζωή των εργαζομένων εκεί δεν διαφέρει σε τίποτα από τη ζωή του μέσου πολίτη του Κιέβου. Ο πρέσβης Αλέξανδρος Δημητρακόπουλος το περιγράφει χωρίς απόσταση: «Οι Έλληνες που ζούμε εδώ και όλη η ομάδα της Πρεσβείας μας ζούμε στο Κίεβο ό,τι ζουν καθημερινά οι πολίτες αυτής της χώρας: τους ίδιους συναγερμούς, τα ίδια μπλακάουτ, τις ίδιες νύχτες στα καταφύγια. Αυτός ο λαός έχει πληρώσει βαρύ τίμημα, και η αντοχή που δείχνει δεν πρέπει να εκλαμβάνεται ως διάθεση να υπομένει επ’ αόριστον. Οι επιθέσεις δεν έχουν κάμψει, και δεν πρόκειται να κάμψουν, τη θέλησή τους να αντισταθούν».
Παράλληλα, βλέπει γύρω από την Πρεσβεία να διαμορφώνεται ένα δίκτυο. «Η Πρεσβεία λειτουργεί όλο και περισσότερο ως σημείο αναφοράς και σύνδεσης, αναπτύσσοντας τις διμερείς μας σχέσεις σε πολιτικό, οικονομικό, πολιτιστικό επίπεδο. Είμαστε εδώ και για να βοηθήσουμε περισσότερους να κάνουν περισσότερα μαζί. Γύρω από την Πρεσβεία μας διαμορφώνεται έτσι ένα ζωντανό οικοσύστημα: ελληνικές επιχειρήσεις εδώ από καιρό, άλλες που μόλις ανοίγουν γραφεία, ουκρανικοί θεσμοί και εταιρείες που αναζητούν συνεργασία μαζί μας στις κατασκευές, το εμπόριο, την άμυνα και την καινοτομία, τα think tanks και τα πανεπιστήμια, και φυσικά η ομογένειά μας, με την οποία έχουμε στενούς δεσμούς και την οποία στηρίζουμε σταθερά».
Ο επίσκοπος που έμεινε στο Κίεβο
Ο επίσκοπος Κομάνων Μιχαήλ, εξάρχου του Οικουμενικού Πατριάρχη στο Κίεβο, στην εκκλησία του Αγίου Ανδρέα
Το Σάββατο, δύο ημέρες πριν από την Ημέρα της Ανεξαρτησίας, βρέθηκα μέσα στην εκκλησία του Αγίου Ανδρέα, στο γραφείο του επισκόπου Κομάνων Μιχαήλ, εξάρχου του οικουμενικού πατριάρχη στο Κίεβο. Γεννημένος στο Χαμπάροφσκ κοντά στην Κίνα, σπουδαγμένος στη Θεολογική της Αθήνας με υποτροφία της Εκκλησίας της Ελλάδος, μιλά άπταιστα ελληνικά. Στον τοίχο, δίπλα στην ουκρανική και την ελληνική σημαία, μια φωτογραφία του πατριάρχη Βαρθολομαίου. Έμεινε στο Κίεβο από την πρώτη μέρα της εισβολής. «Αν φύγω, θα πάρω από τους ανθρώπους μια ελπίδα». Στη μέση της κουβέντας ήχησε ο συναγερμός. Έκανε απλώς νόημα να συνεχίσουμε. Όταν βγήκαμε έξω, είδαμε στον ορίζοντα να υψώνεται μια στήλη καπνού. Όσο μιλούσαμε, το σημείο είχε πληγεί από ρωσικό drone.
Την επομένη, Κυριακή 23 Αυγούστου, η ATHENS VOICE ήταν το μοναδικό ελληνικό ΜΜΕ που έλαβε μέρος στο National Prayer Breakfast της ουκρανικής προεδρίας, σε έναν χώρο τέχνης απέναντι από τη Λαύρα των Σπηλαίων – ένα από τα παλαιότερα ορθόδοξα μοναστηριακά συγκροτήματα στον κόσμο, που είχε πληγεί από ρωσική επίθεση τον περασμένο Ιούνιο. Ηγέτες, ιερείς διαφορετικών δογμάτων, στρατιωτικοί, πολιτικοί, διπλωμάτες, προσωπικότητες, όλοι καλεσμένοι του Βολοντίμιρ Ζελένσκι.
Εντός, το κτίριο θύμιζε κάπως τη Στοά του Αττάλου, ένας χώρος επιβλητικός, μνημειακός και έντονα επιμήκης, με την αρχιτεκτονική του να οργανώνεται σε μια διαδοχή από μεγάλες καμάρες που δημιουργούν προοπτική. Στρογγυλά και παραλληλόγραμμα τραπέζια είχαν τοποθετηθεί σε όλο το μήκος. Εκατοντάδες καλεσμένοι, με κοστούμια, γραβάτες, αλλά και στρατιωτικές στολές, ράσα και αρκετοί με την παραδοσιακή βισιβάνκα. Η εκδήλωση ξεκίνησε με την προσευχή του μητροπολίτη Κιέβου και πάσης Ουκρανίας Επιφανίου και ολοκληρώθηκε με την ομιλία Ζελένσκι, που απηύθυνε ένα κάλεσμα προς όλους: να μην ξεχνούν την Ουκρανία και να την επισκέπτονται, για να δουν με τα μάτια τους πώς είναι η κατάσταση.
Το Τσερνιβτσί δεν βομβαρδίζεται όπως το Κίεβο. Είναι στη νοτιοδυτική άκρη της χώρας, με αυστροουγγρικά κτίρια, πλατείες με καφέ κι ένα πανεπιστήμιο που μοιάζει με παλάτι. Αν έφτανες εκεί χωρίς να ξέρεις, θα νόμιζες ότι βρίσκεσαι σε πόλη της Κεντρικής Ευρώπης.
Στους δρόμους, στα καφέ και στα εστιατόρια η πλειονότητα είναι γυναίκες. Μεγάλο ποσοστό των ανδρών ανάμεσα στα 25 και τα 60 είτε είναι στο μέτωπο είτε έχουν φύγει από τη χώρα είτε κυκλοφορούν όσο λιγότερο γίνεται για να μην συναντήσουν τις περιπολίες επιστράτευσης. Οι γυναίκες, σε μεγάλο βαθμό, κρατούν την πόλη.
Κάποιοι νεαροί μαζεύονται νωρίς το βράδυ στην άκρη της Κομπιλιάνσκα, λίγο πριν από το κτίριο του δημαρχείου. Φλερτάρουν με τα κορίτσια, ενίοτε ακούγεται μουσική από κάποιον πλανόδιο, κυρίες κάποιας ηλικίας πουλάνε λουλούδια. Είναι παιδιά που κάνουν πλάκα μεταξύ τους, γελάνε – είναι κι αυτό μια πράξη αντίστασης, λένε: είμαστε ακόμα εδώ.
Μπροστά στο άγαλμα του Ταράς Σεβτσένκο, με φόντο μια τεράστια ουκρανική σημαία, νέοι διαδηλώνουν κατά της διαφθοράς
Σάββατο βράδυ κι απέναντι, εκεί όπου βρίσκεται το άγαλμα του Ταράς Σεβτσένκο με φόντο μια τεράστια ουκρανική σημαία, μια εκατοντάδα νέων παιδιών κρατάνε χαρτόνια και φωνάζουν συνθήματα κατά της διαφθοράς. Οι περισσότεροι διέρχονται χωρίς να δίνουν σημασία. Κάποια αυτοκίνητα κορνάρουν – οι διαδηλωτές απαντούν με ζητωκραυγές.
Μιλάω με την Αναστασία, τη μικροσκοπική ξανθούλα που μιλούσε αγγλικά και με σέρβιρε στο καφέ Kartoteka. Εκεί πήγαινα κι έγραφα. Της εξήγησα ότι είμαι δημοσιογράφος, ότι καλύπτω την καθημερινότητα των Ουκρανών. Εκείνη δουλεύει καθημερινά πάνω από 12 ώρες, στο καφέ και σ’ ένα εστιατόριο. Όπως κι ο Ζαχάρ, 20άρης σερβιτόρος στο καφέ Vienna, λίγα μέτρα πιο κάτω. Του επισήμανα ότι τον έχω δει πολλές φορές εκεί, να εργάζεται όλη μέρα, κι απόρησα με το ωράριο του. «Ξεκινάμε το πρωί, σχολάμε στις 11 το βράδυ». Σπουδάζει στο πανεπιστήμιο και παράλληλα εργάζεται.
Στο γυμναστήριο, σηκώνοντας βάρη σε καιρό πολέμου
Για να φτάσεις, κατεβαίνεις πέντ’ έξι σκαλιά. Ημιυπόγειο. Η αποφορά της μούχλας δεν είναι έντονη, πλην όμως υπαρκτή. Ακούγεται στη διαπασών αμερικανική ροκ περασμένων δεκαετιών. Διακρίνω έναν Μπον Τζόβι και χαμογελώ, λες και γύρισα στη δική μου εφηβεία. Καμιά δεκαριά 20χρονοι βρίσκονται στο μικρό γυμναστήριο – σαν χρονοκάψουλα, λες και βλέπεις ταινία του Ρόκι. Μερικά από τ’ αγόρια με υποδέχονται με χειραψία. Έχω φορέσει χακί φανέλα – ίσως με πέρασαν για στρατιωτικό. Όσες φορές επισκέφτηκα το γυμναστήριο, ωστόσο, πάντα με υποδέχονταν με χειραψία κι έναν σεβασμό στο βλέμμα.
Τίποτα το μοντέρνο εντός – θα το έλεγες «σιδεράδικο». Υπάρχουν δύο ειδικά διαμορφωμένα ψηλά τραπέζια για χειροπάλη – το γνωστό σε όλους μας «μπρα ντε φερ». Στον τοίχο κρεμασμένα μετάλλια και μια μεγάλη ζωγραφιά με έναν Άτλαντα που σηκώνει μια μπάρα. Τα αγόρια όλα γνωρίζονται, μόνιμοι θαμώνες. Κάποιοι έχουν βγάλει το Τ-shirt τους, κάποιοι είναι με τις κάλτσες. Ο Βάνια, ένας βραχύσωμος 20άρης, γυμνάζεται με τέτοια ένταση, λες κι από κάθε επανάληψη εξαρτάται η ζωή του.
Θέα προς τον Δνείπερο, τον ποταμό που διασχίζει το Κίεβο
Όταν δεν σηκώνουν βάρη ή όταν δεν «βάζουν χέρι», κάποιοι καπνίζουν (ή κυρίως ατμίζουν). Στην αρχή μού έκανε εντύπωση – όσο συνέχιζα να επισκέπτομαι το γυμναστήριο, άρχισε να μου φαίνεται μέρος της ιεροτελεστίας. Τα αγόρια αυτά βρίσκονται στον χώρο τους. Αύριο μπορεί να επιστρατευθούν. Να πληρώσουν με αίμα την ελευθερία που τώρα απολαμβάνουν. Όταν μου έκαναν χειραψία, τους κοιτούσα με σεβασμό. Αυτά τα παιδιά είναι απλά, μα ταυτόχρονα αξιοθαύμαστα – σηκώνουν ένα ασύλληπτο ιστορικό βάρος, ενδεχομένως χωρίς να το έχουν συνειδητοποιήσει.
Ο Βιτάλι και το βάρος του πολέμου
Το τι σημαίνει να σηκώσεις αυτό το βάρος μου το είπε κάποιος που το σήκωσε. Ο Βιτάλι είναι ένας ψηλός άντρας, ο οποίος έχει πολεμήσει για χρόνια στην πρώτη γραμμή κι έχει τραυματιστεί. Είναι πρώην στρατιωτικός που μιλά υπό τον όρο να μη δοθεί το πλήρες όνομά του. Τον συνάντησα σ’ ένα γεύμα και του ζήτησα να μου μιλήσει ελεύθερα, πώς ο ίδιος βλέπει τα πράγματα.
Θυμάται μια εντελώς διαφορετική εικόνα από το 2022: ανθρώπους να συνωστίζονται έξω από στρατιωτικές μονάδες και να ζητούν να πολεμήσουν. Σήμερα βλέπει μια κοινωνία κουρασμένη κι έναν στρατό που αντιμετωπίζει σοβαρό πρόβλημα ανθρώπινου δυναμικού. Ο τρόπος με τον οποίο εκπαιδεύονται ορισμένοι νεοσύλλεκτοι πριν σταλούν στο μέτωπο τον εξοργίζει. Πηγαίνει όμως πολύ μακρύτερα. Έχει δει τραυματίες και νεκρούς και πλέον το ανθρώπινο κόστος βαραίνει στη σκέψη του. Θα δεχόταν ακόμη και την απώλεια εδαφών εάν αυτό εγγυόταν πραγματικά ότι θα σταματούσε η αιματοχυσία. Την ίδια στιγμή αναγνωρίζει το αδιέξοδο: ποιος μπορεί να εγγυηθεί ότι η Ρωσία θα σταματούσε εκεί;
Μισεί όσους Ρώσους στηρίζουν ενεργά τον Πούτιν και τον πόλεμο. Για τους υπόλοιπους μιλά για χρόνια προπαγάνδας, για ανθρώπους που πολεμούν για χρήματα ή επειδή εξαναγκάστηκαν, για ένα 20-25%, κατά την εκτίμησή του, που πολεμά επειδή πίστεψε την προπαγάνδα περί «Ναζί». Πολύ σκληρότερος είναι με τη διαφθορά: η οργή του για έναν Ουκρανό αξιωματούχο που κλέβει χρήματα της βοήθειας εν μέσω πολέμου, λέει, μπορεί να είναι μεγαλύτερη από την οργή του για έναν απλό Ρώσο στρατιώτη.
Έφυγα από την Ουκρανία με πολλές εικόνες και φράσεις να μένουν – ναι, η αντοχή δεν πρέπει να εκλαμβάνεται ως διάθεση να υπομένει κανείς επ’ αόριστον. Ναι, κάποια στιγμή πρέπει να μετρήσεις τους ανθρώπους. Ο Ζελένσκι ζήτησε απ’ όλους να μην ξεχάσουν την Ουκρανία – να έρθουν, να δουν με τα μάτια τους πώς ζει σήμερα η χώρα. Στη Λουκιάνιβκα, τα μικρά γυαλιά παραμένουν σκορπισμένα στο οδόστρωμα. Λίγα μέτρα πιο πέρα, οι πάγκοι με τα φρούτα και τα λαχανικά στήνονται κάθε πρωί.
Το λαϊκό μνημείο για τους πεσόντες Ουκρανούς στρατιώτες στην Πλατεία Ανεξαρτησίας, στο Κίεβο, με πορτρέτα, σημαίες και λουλούδια στη μνήμη των νεκρών
17°
