Πώς η απόρριψη του Σχεδίου Ανάν το 2004 επηρέασε τη γεωπολιτική θέση της Κύπρου και της Ελλάδας σήμερα.
Στη διεθνή πολιτική, η αξία μιας απόφασης σπάνια κρίνεται τη στιγμή που λαμβάνεται. Αντίθετα, αποκαλύπτεται σε βάθος χρόνου, όταν οι τεκτονικές πλάκες της γεωπολιτικής μετατοπίζονται και οι περιφερειακές ισορροπίες δοκιμάζονται σε συνθήκες πραγματικής κρίσης. Εξετάζοντας σήμερα, το 2026, το σκηνικό στην Ανατολική Μεσόγειο, μεσούντος του ενεργειακού ανασχεδιασμού και των πολεμικών αναφλέξεων στη Μέση Ανατολή, η συζήτηση για το Κυπριακό αποκτά μια νέα, ρεαλιστική διάσταση. Η ιστορική αναδρομή αναδεικνύει μια κρίσιμη διασύνδεση: τη γεωστρατηγική πραγματικότητα του σήμερα με τις μεγάλες θεσμικές αποφάσεις του παρελθόντος, και συγκεκριμένα με το Σχέδιο Ανάν που απορρίφθηκε με δημοψήφισμα το 2004 επί προεδρίας Τάσσου Παπαδόπουλου.
Αν προσεγγίσει κανείς το ζήτημα χωρίς κομματικές παρωπίδες και με πολιτικό ρεαλισμό, αναδύεται ένα κρίσιμο ερώτημα: Θα μπορούσαν η Ελλάδα και η Κύπρος να ωφεληθούν σήμερα αν είχε υπογραφεί εκείνη η συμφωνία; Η απάντηση απαιτεί την ανάλυση των σημερινών δεδομένων με βάση τους ενεργειακούς διαδρόμους, τις αμυντικές συμμαχίες και τη διαχείριση των πρόσφατων κρίσεων.
Σε ό,τι αφορά στο κεφάλαιο «ενέργεια», το 2004, η έννοια της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ) και οι υποθαλάσσιοι ενεργειακοί διάδρομοι αποτελούσαν θεωρητικές ασκήσεις επί χάρτου. Σήμερα, αποτελούν τον πυρήνα της οικονομικής και στρατηγικής επιβίωσης της περιοχής.
Το Σχέδιο Ανάν προέβλεπε τη δημιουργία ενός νέου ομόσπονδου κράτους, της «Ενωμένης Κυπριακής Δημοκρατίας», η οποία θα διοικούνταν στη βάση της πολιτικής ισότητας των δύο κοινοτήτων, εισάγοντας μηχανισμούς βέτο της τουρκοκυπριακής πλευράς σε κρίσιμους τομείς της εξωτερικής πολιτικής και των διεθνών συμφωνιών.
Σε ένα τέτοιο θεσμικό πλαίσιο, η Κύπρος δεν θα είχε καταφέρει ποτέ να ανακηρύξει και να οριοθετήσει ΑΟΖ με την Αίγυπτο, το Ισραήλ και τον Λίβανο, καθώς η τ/κ συνιστώσα, ευθυγραμμιζόμενη πλήρως με τις αναθεωρητικές αξιώσεις της Άγκυρας, θα μπλόκαρε κάθε τέτοια κίνηση. Κατ' επέκταση, οι αδειοδοτήσεις σε κολοσσούς όπως η ExxonMobil, η Total και η ENI δεν θα είχαν πραγματοποιηθεί ποτέ.
Στο πεδίο των σύγχρονων διαδρόμων, όπως ο Οικονομικός Διάδρομος Ινδίας-Μέσης Ανατολής-Ευρώπης (IMEC) και οι μεγάλες ηλεκτρικές διασυνδέσεις (Great Sea Interconnector), η Κύπρος λειτουργεί σήμερα ως ο αναγκαίος, σταθερός ευρωπαϊκός λιμένας. Αν ίσχυε το Σχέδιο Ανάν, η Άγκυρα, μέσω της Λευκωσίας, θα είχε επιβάλει τη δική της γεωγραφική ατζέντα: τη διοχέτευση των όποιων πόρων μέσω αγωγών προς τη Μερσίνα. Έτσι, η Ελλάδα και η Κύπρος θα βρίσκονταν σήμερα ενεργειακά όμηροι των στρατηγικών επιλογών της Τουρκίας, χάνοντας το πλεονέκτημα του εναλλακτικού, αυτόνομου διαδρόμου προς την Ευρώπη.
Η γεωπολιτική αναβάθμιση του άξονα Αθήνας-Λευκωσίας την τελευταία πενταετία εδράζεται στο πλέγμα των τριμερών σχημάτων συνεργασίας, κυρίως με το Ισραήλ (και την Αίγυπτο), με την ενεργή υποστήριξη των ΗΠΑ. Οι συμμαχίες αυτές γεννήθηκαν από την ανάγκη της Δύσης να βρει έναν προβλέψιμο, σταθερό και δημοκρατικό εταίρο στην Ανατολική Μεσόγειο, σε μια περίοδο που η Τουρκία διολίσθαινε προς έναν αντιδυτικό, αναθεωρητικό ισλαμισμό.
Αν το Σχέδιο Ανάν είχε εφαρμοστεί, το σχήμα Ελλάδα-Κύπρος-Ισραήλ (σχήμα 3+1). δεν θα είχε γεννηθεί ποτέ. Με δεδομένη τη βαθιά ρήξη στις σχέσεις Άγκυρας-Τελ Αβίβ τα τελευταία χρόνια, η τουρκοκυπριακή πλευρά θα ήταν υποχρεωμένη να μπλοκάρει οποιαδήποτε στρατηγική ή αμυντική προσέγγιση με το Ισραήλ. Η Ουάσιγκτον, από την πλευρά της, δεν θα αντιμετώπιζε τη Λευκωσία ως έναν αυτόνομο στρατηγικό εταίρο, όπως αποδεικνύει η πρόσφατη άρση του εμπάργκο όπλων και οι αμυντικές συμφωνίες των τελευταίων ετών, αλλά ως μια ζώνη μειωμένης κυριαρχίας, άμεσα εξαρτώμενη από τις ισορροπίες της Τουρκίας.
Οι δε πρόσφατες επισκέψεις του Γάλλου Προέδρου Μακρόν σε Ελλάδα και Κύπρο με την υπογραφή σημαντικών συμφωνιών δεν θα είχαν πραγματοποιηθεί ποτέ.
Η στρατιωτική διάσταση του Σχεδίου Ανάν, ωστόσο, προέβλεπε ένα τελείως διαφορετικό σκηνικό. Παρά την εντύπωση περί πλήρους αποστρατιωτικοποίησης, το σχέδιο προέβλεπε την παραμονή μόνιμων στρατιωτικών αγημάτων από την Ελλάδα (950 άνδρες) και την Τουρκία (650 άνδρες) επ’ αόριστον, διατηρώντας παράλληλα σε ισχύ τη Συνθήκη Εγγυήσεως του 1960.
Σε συνθήκες περιφερειακού πολέμου, η Άγκυρα θα χρησιμοποιούσε τη στρατιωτική της παρουσία και το πολιτικό βέτο της κοινότητας για να απαγορεύσει οποιαδήποτε δυτική ή ελληνική αμυντική δραστηριότητα στο νησί, ευθυγραμμιζόμενη με τη δική της εξωτερική πολιτική. Η Ελλάδα θα έχανε το προκεχωρημένο φυλάκιο αποτροπής της, το ενιαίο αμυντικό δόγμα δεν θα υπήρχε και η Κύπρος, αντί για «γέφυρα ασφάλειας», θα μετατρεπόταν σε εστία εσωτερικής γεωπολιτικής παράλυσης.
Μια αντικειμενική αποτίμηση του Σχεδίου Ανάν δεν μπορεί να παραγνωρίσει τις θετικές του πτυχές στο τακτικό επίπεδο. Η έγκρισή του θα είχε οδηγήσει στην άμεση επιστροφή σημαντικών εδαφών υπό ελληνοκυπριακή διοίκηση, συμπεριλαμβανομένης της Αμμοχώστου και της Μόρφου, επιτρέποντας την επανεγκατάσταση χιλιάδων προσφύγων. Ωστόσο, το τίμημα αυτών των εδαφικών κερδών θα ήταν ο γεωπολιτικός ακρωτηριασμός. Το σχέδιο προέβλεπε την κατάλυση της υφιστάμενης Κυπριακής Δημοκρατίας και την αντικατάστασή της από ένα νεότευκτο, εύθραυστο πολιτειακό μόρφωμα. Αν αυτό το μόρφωμα κατέρρεε υπό το βάρος των αναπόφευκτων θεσμικών αδιεξόδων, όπως συνέβη ιστορικά το 1963, ο κυπριακός ελληνισμός θα βρισκόταν χωρίς διεθνώς αναγνωρισμένο κράτος, εγκλωβισμένος σε μια νομική γκρίζα ζώνη. Επιπλέον, η Τουρκία θα αποκτούσε, μέσω της τ/κ συνιστώσας, έμμεσο λόγο και δικαίωμα βέτο εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλοιώνοντας τις ευρωπαϊκές ισορροπίες.
Το γεγονός ότι αυτή η ανάλυση απουσιάζει σχεδόν ολοκληρωτικά από τον δημόσιο διάλογο την τελευταία πενταετία οφείλεται πιθανώς στο ότι η πολιτική ηγεσία σε Αθήνα και Λευκωσία φοβάται ότι η ανάδειξη των γεωπολιτικών κερδών από το «Όχι» του 2004 θα ερμηνευθεί ως αποδοχή της διχοτόμησης.
Παράλληλα, η παραδοχή ότι η απόρριψη του σχεδίου διέσωσε την ενεργειακή και αμυντική αυτονομία της Κύπρου απαιτεί μια γενναία αυτοκριτική από το τμήμα εκείνο του πολιτικού συστήματος που το 2004 προέβλεπε την απόλυτη καταστροφή σε περίπτωση καταψηφίσεως.
Συμπερασματικά, η επιβίωση της Κυπριακής Δημοκρατίας ως αυτόνομου κράτους και η σημερινή της αναβάθμιση σε απαραίτητο πυλώνα της δυτικής αρχιτεκτονικής ασφάλειας, οφείλεται στο ότι αρνήθηκε να αυτοκαταργηθεί το 2004. Το Σχέδιο Ανάν, όπως ήταν διαμορφωμένο, θα είχε προσφέρει μια βραχυπρόθεσμη ανακούφιση στο προσφυγικό πρόβλημα, αλλά θα είχε στερήσει οριστικά από την Ελλάδα και την Κύπρο τη δυνατότητα να αποτελούν σήμερα αυτόνομους, ισχυρούς παίκτες στη γεωστρατηγική σκακιέρα της Ανατολικής Μεσογείου.
Ο μικρός – και στο παρελθόν εξόχως προβληματικός – γιος του Τζο Μπάιντεν εξελίσσεται σε ένα νέο comeback kid, διαταράσσοντας τις εσωκομματικές και μη ισορροπίες
17°
