COVID-19, έξι χρόνια μετά: Το χρονικό μιας πανδημίας

Συσκότιση και χαρακώματα

Σαν σήμερα πριν από έξι χρόνια δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως (ΦΕΚ Β 915/17.3.2020) η απόφαση «για την επιβολή του μέτρου της προσωρινής απαγόρευσης λειτουργίας ιδιωτικών επιχειρήσεων, στο σύνολο της Επικράτειας, για το χρονικό διάστημα από 18.3.2020 έως και 31.3.2020, προς περιορισμό της διασποράς του κορονοϊού COVID-19».

Η ζωή μας είχε αλλάξει ήδη, βέβαια, μέχρι τότε, αλλά αυτή η ημερομηνία είναι σημαδιακή: ιστορική. Μιλάμε για lockdown, για κάτι δηλαδή πρωτοφανές για όλους μας. Το πολεμικό ανάλογο μιας τέτοιας απόφασης είναι, νομίζουμε, η συσκότιση, το blackout, τους παλιούς καιρούς: ένα μέτρο παθητικής άμυνας που απαιτεί την καθολική συμμετοχή των πολιτών. Όπως το blackout στόχευε στο να γίνει ο στόχος αόρατος στον εχθρό, έτσι και το lockdown περιορίζει δραστικά την οικονομική και κοινωνική δραστηριότητα «προς περιορισμό της διασποράς του κορονοϊού». Κάποιοι άλλοι θα έλεγαν πως το πολεμικό ανάλογο του lockdown είναι τα χαρακώματα στο πεδίο της μάχης, που αποτρέπουν, ή περιορίζουν, την επέλαση του εχθρού — κι αυτοί δίκιο θα είχαν.

Γιατί έτσι κι αλλιώς είχαμε πόλεμο.

Αλλά πώς κηρύχτηκε; Πώς ξεκίνησε όλο αυτό; Το θυμάται κανείς; Ή μάλλον: θέλει να τα θυμάται;

Ένας ιός βγαίνει από τις σκιές

Δεκέμβριος 2019, Γουχάν, Κίνα. Σε μια λαϊκή αγορά «ζώντων ζώων», μιας και υπάρχουν (ακόμα) και τέτοια παζάρια, ένας αμέριμνος κορονοϊός που ώς τότε κυκλοφορούσε στον μικρόκοσμο των νυχτερίδων έκανε το μεγάλο άλμα μεταπηδώντας στον άνθρωπο. Κανείς δεν το ξέρει ακόμα. Οι πρώτοι που νόσησαν πίστευαν πως είχαν μια, έστω βαριά, γρίπη. Μια πνευμονία, ίσως… που όμως δεν έδειχνε να υποχωρεί. Αλλά νά που αυτό το πράγμα ήταν διαφορετικό. Τι ήταν;

Νά ένα συνοπτικό χρονικό: 

• 31 Δεκεμβρίου 2019:Η Κίνα αναφέρει τα πρώτα κρούσματα στον ΠΟΥ.
• 1 Ιανουαρίου 2020:Ο ΠΟΥ ενεργοποιεί την ομάδα διαχείρισης εκτάκτων περιστατικών.
• 7-12 Ιανουαρίου 2020:Ο ΠΟΥ επιβεβαιώνει ότι ένας νέος κορονοϊός (SARS-CoV-2) είναι η αιτία της ασθένειας.
• 30 Ιανουαρίου 2020:Ο ΠΟΥ κηρύσσει τον COVID-19 ως «Επείγον Περιστατικό Διεθνούς Ενδιαφέροντος» (PHEIC), το υψηλότερο επίπεδο συναγερμού.
• 11 Μαρτίου 2020: Ο ΠΟΥ ανακηρύσσει επίσημα τον COVID-19 ως πανδημία.

Μέχρι τις 30 Ιανουαρίου, οι καταμετρημένοι νεκροί είναι 171. Πολλοί, πάρα πολλοί. Ανησυχητικά πολλοί. Μόνο που θα γινόντουσαν πολύ περισσότεροι, πολύ σύντομα.

Γιατί, μέσα σε δύο μήνες, ο ιός πήρε το αεροπλάνο και έφτασε σε κάθε ήπειρο.

Τι ήταν ο SARS-CoV-2

Ήταν ένας πολύ ύπουλος παράγοντας: νά τι ήταν.

Ο ιός που προκαλούσε τη νόσο COVID-19 ήταν ύπουλος, όπως διαβάζουμε, γιατί μετέδιδες πριν καταλάβεις ότι νόσησες. Σε μια απλή γρίπη, πρώτα αρρωσταίνεις και μετά μεταδίδεις. Εδώ τα πράγματα ήταν ανάποδα. Κάποιος μπορούσε να κυκλοφορεί δύο-τρεις μέρες χωρίς να εμφανίζει κανένα σύμπτωμα, μολύνοντας κάθε άτομο κοντά του. Τους πάντες. Στο σπίτι, στη δουλειά, στο σχολείο, στην αγορά — όλους. Αυτό το χαρακτηριστικό τον έκανε σχεδόν αδύνατο να ελεγχθεί.

Τι έκανε στη συνέχεια; Επιτίθετο κυρίως στους πνεύμονες. Σε ελαφριές περιπτώσεις, τα συμπτώματα ήταν βήχας, πυρετός, απώλεια γεύσης και όσφρησης — τέτοια πράγματα. Δυσάρεστα οπωσδήποτε, αλλά τέλος πάντων ελεγχόμενα. Περνούσε. Σε βαριές περιπτώσεις, όμως, οι πνεύμονες γέμιζαν υγρό, ο ασθενής δεν μπορούσε να αναπνεύσει, πνιγόταν κανονικά, και χρειαζόταν άμεση, επείγουσα μηχανική υποστήριξη — διασωλήνωση.

Πολλοί δεν τα κατάφερναν. Πνίγηκαν πράγματι.

Οι πιο ευάλωτοι αποδείχτηκε πως ήταν οι ηλικιωμένοι, και οι άνθρωποι με υποκείμενα νοσήματα: ασθενείς με διαβήτη, καρδιοπάθεια, παχυσαρκία, άτομα σε ανοσοκαταστολή…

Μπέργκαμο

Το Μπέργκαμο δεν ξεχνιέται. Ήταν Μάρτιος του 2020, και ξαφνικά οι εικόνες από την Ιταλία —την πρώτη χώρα στην Ευρώπη που χτυπήθηκε τόσο σκληρά— με τα στρατιωτικά φορτηγά που μετέφεραν φέρετρα γιατί τα νεκροτομεία δεν χωρούσαν… αυτές οι εικόνες, αυτά τα πλάνα, τα άλλαξαν όλα. Έγιναν σύμβολο της πανδημίας, και κινητοποίησαν τους πάντες. Ή, σχεδόν τους πάντες.

Μετά την Ιταλία ήρθε η Ισπανία. Και μετά η Γαλλία. Και η Βρετανία. Και η μακάρια Νέα Υόρκη. Η λύση ήταν μία: Lockdown. Lockdown παντού. Ήταν μια λέξη που κανείς δεν την ήξερε, ή τέλος πάντων κανείς δεν της έδινε σημασία ώς τότε, και σίγουρα όχι τον Ιανουάριο ή τον Φεβρουάριο, και το μεγαλύτερο μέρος του Μαρτίου. Αλλά έγινε καθημερινότητα τον Απρίλιο. Τα σχολεία έμειναν κλειστά. Τα εστιατόρια κατέβασαν ρολά. Τα σύνορα σφραγίστηκαν. Σε πολλές χώρες απαγορεύτηκε η κυκλοφορία χωρίς σχετικό SMS ή κάποιο χαρτί. Οι δρόμοι ήταν άδειοι. Οι πόλεις σιωπηλές, αμήχανες. Άνθρωποι γύριζαν με τα σκυλιά τους σε ένα μετα-αποκαλυπτικό τοπίο.

Γιατί; Γιατί δεν υπήρχε θεραπεία γι’ αυτό το πράγμα. Δεν υπήρχε εμβόλιο. Η μόνη άμυνα ήταν η απόσταση.

Lockdown λοιπόν.

Και νεκροί. Χιλιάδες νεκροί. Δεκάδες χιλιάδες νεκροί. Εκατοντάδες χιλιάδες νεκροί. Εκατομμύρια νεκροί.

Γιατί πέθανε τόσος κόσμος;

Από ό,τι καταλάβαμε εκείνο τον καιρό, μιλώντας με τους ανθρώπους που κατά τεκμήριο ξέρουν για τι μιλάνε (γιατρούς-ερευνητές για τα επιδημιολογικά των λοιμώξεων), κυρίως για τους εξής πέντε λόγους:

1. Αργή αντίδραση. Πολλές κυβερνήσεις αντέδρασαν αργά. Η Κίνα καθυστέρησε να ενημερώσει τον κόσμο. Η Βρετανία δοκίμασε αρχικά τη στρατηγική της «ανοσίας αγέλης» —να αφήσει τον ιό να εξαπλωθεί ελεγχόμενα— και υπαναχώρησε μόνο όταν τα μοντέλα έδειξαν εκατοντάδες χιλιάδες πιθανούς θανάτους τους επόμενους (λίγους) μήνες. Οι ΗΠΑ υποτίμησαν τον κίνδυνο για πολιτικούς λόγους. Κάθε εβδομάδα καθυστέρησης, όμως, κόστιζε χιλιάδες ζωές — γιατί, σε μια εκθετική εξάπλωση, ο χρόνος δεν προσθέτει απλώς κρούσματα: τα πολλαπλασιάζει. Παρ’ όλα αυτά, οι άνθρωποι που ήξεραν και τους έκοβε το είχαν πει ήδη από τα μέσα Ιανουαρίου: «Κλείστε τα σύνορα ΤΩΡΑ».
2. Ελλιπή μέτρα προστασίας. Στην αρχή, ακόμα και ο ΠΟΥ δίσταζε να πει ξεκάθαρα ότι ο ιός μεταδίδεται μέσω του αέρα. Αυτή η ασάφεια κόστισε. Η μάσκα —το πιο απλό, φτηνό, και αποτελεσματικό εργαλείο— δεν προτάθηκε αμέσως, εν μέρει ίσως γιατί υπήρχε παγκόσμια έλλειψη: δεν είχαμε καν αρκετές για τους υγειονομικούς. Αντ’ αυτής, πλέναμε τα φρούτα. (Αλλά τουλάχιστον πλέναμε και τα χέρια μας). Σε πολλές χώρες, τα γηροκομεία έμειναν απροστάτευτα, στο έλεος του Θεού: εργαζόμενοι χωρίς εξοπλισμό, επισκέψεις χωρίς κανέναν έλεγχο στους ηλικιωμένους ανθρώπους, ελάχιστα ή και καθόλου τεστ. Ο ιός μπήκε στα πιο ευάλωτα σημεία, εκεί που ο θάνατος ήταν σίγουρος, και εύκολος. Και δεν ένοιαζε και πολύ…
3. Υγειονομικά συστήματα στα όριά τους. Ο COVID δεν σκότωνε μόνο όσους κολλούσαν. Σκότωνε έμμεσα, όταν γέμιζαν τα νοσοκομεία. Και τα νοσοκομεία γέμισαν γρήγορα. Φράκαραν. Όταν δεν υπάρχει κρεβάτι ΜΕΘ ούτε για δείγμα, ένα έμφραγμα που υπό ΚΣ μπορεί να ελεγχθεί, θα σε σκοτώσει. Ένα τροχαίο που σε άλλη περίπτωση θα το ξεπερνούσαμε, γίνεται θανατηφόρο. Εκείνη η επέμβαση που δυστυχώς αναβάλλεται λόγω φόρτου — θα σε σκοτώσει ακριβώς επειδή δεν έγινε. Έχεις καρκίνο αλλά δεν γίνεται να μπεις στο χειρουργείο επειδή δεν υπάρχουν χειρουργεία; Λυπάμαι, αλλά… είναι μοιραίο. Αυτές οι «αόρατες» απώλειες δεν προστέθηκαν ποτέ στα επίσημα νούμερα. Και είναι αδιανόητα πολλές. Και δεν ήταν μοιραίες.
4. Παραπληροφόρηση. Από τους πρώτους μήνες, ο ιός βρήκε έναν σύμμαχο: τις ψευδείς ειδήσεις. Κυκλοφόρησαν θεωρίες ότι ο ιός ήταν κατασκευασμένος, ότι τον εξαπέλυαν οι κεραίες 5G, ότι η μάσκα σε αρρώσταινε χειρότερα, ότι η βιταμίνη C ή η χλωροκίνη θεράπευε, ότι η πρόπολη είναι το μόνο αποτελεσματικό μέσο και πρέπει να την τρώμε όλοι για να αντέξουμε στην επίθεση του κράτους και των Ιλουμινάτι, ότι τα εμβόλια είχαν ένα πολύ ειδικό μικροτσίπ που μπαίνει στις φλέβες σου και σε παρακολουθεί και σου λέει τι μάρκα απορρυπαντικό να αγοράζεις, ότι σου αλλάζουν το DNA, ότι ήταν πειραματικά, ότι όλα αυτά γίνονταν για να βγάλουν λεφτά οι καπιταλιστές, ή για να ελεγχθεί ο πληθυσμός, ή για να έρθουν οι δρακόμορφοι από το διάστημα να μας βιάσουν και να εγκαταστήσουν την εξουσία τους. Οι πρωινές τηλεοπτικές εκπομπές και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης πολλαπλασίαζαν αυτές τις ψευδείς πληροφορίες γρηγορότερα κι από τον ίδιο τον ιό. Η πανδημία παραπληροφόρησης ήταν χειρότερη από την πανδημία του COVID.
5. Άρνηση εμβολιασμού. Αυτό ήταν μακράν το πιο τραγικό. Τον Δεκέμβριο του 2020 —λιγότερο από έναν χρόνο μετά το ξέσπασμα της πανδημίας— η επιστήμη πέτυχε κάτι πρωτοφανές: έφτιαξε εμβόλια κατά ενός ιού που δεν τον είχαμε καν ξανακούσει δώδεκα μήνες πριν. Η τεχνολογία mRNA (Pfizer, Moderna) ήταν πραγματική επανάσταση — δεκαετίες έρευνας συμπυκνώθηκαν μέσα σε μια χούφτα μήνες. Και, ναι: τα εμβόλια δούλευαν μια χαρά. Μείωναν δραματικά τον κίνδυνο σοβαρής νόσησης και θανάτου. Αλλά. Αλλά… Αλλά πολλά εκατομμύρια άνθρωποι αρνήθηκαν να εμβολιαστούν. Γιατί; Για μία σειρά από ανόητους λόγους, βασισμένους στην άρνηση της επιστήμης και στην αμορφωσιά: θεωρίες συνωμοσίας, φόβος για τα «καινούργια» εμβόλια, δυσπιστία προς τις φαρμακευτικές εταιρείες, αποστροφή προς τις κυβερνήσεις, εχθρότητα προς το κράτος, πολιτικοποίηση της υγείας. Σε κάποιες χώρες (βασικά: σε όλες, αλλά σε κάποιες με πολύ μεγαλύτερα και πολύ πιο έξαλλα ποσοστά), το εμβόλιο έγινε ταυτότητα: το να αρνηθείς το μπόλι/φόλι του διαβόλου σήμαινε ότι δεν σε ελέγχουν, ότι εσύ ήσουν έξυπνος και οι άλλοι βλάκες. Σε άλλες χώρες, πάλι, τα εμβόλια απλά δεν έφτασαν ποτέ — τα πλούσια κράτη αγόρασαν το μεγαλύτερο μέρος της παγκόσμιας παραγωγής. Τα αποτελέσματα είναι μετρήσιμα, υπολογισμένα και τσεκαρισμένα. Μόνο στις ΗΠΑ, και μόνο σε ένα διάστημα 15 μηνών (Μάιος 2021 - Σεπτέμβριος 2022), τουλάχιστον 230.000 θάνατοι θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί αν οι ανεμβολίαστοι ενήλικες είχαν κάνει έστω τη βασική σειρά εμβολιασμού: τις δύο πρώτες δόσεις. Μάλιστα, κάθε νέα μετάλλαξη (Άλφα, Δέλτα, Όμικρον) ήταν ένα δώρο από τους ανεμβολίαστους πληθυσμούς στον ιό — γιατί χρειαζόταν ξενιστές για να εξελιχθεί.

Πόσοι πέθαναν;

Ο επίσημος αριθμός θανάτων από COVID-19 παγκοσμίως ξεπερνά τα 7 εκατομμύρια. Αλλά αυτός ο αριθμός είναι πέρα για πέρα λάθος. Γιατί είναι λάθος; Γιατί πάρα πολλοί θάνατοι δεν καταγράφηκαν ποτέ — είτε γιατί δεν έγινε τεστ στα θύματα, είτε γιατί το σύστημα υγείας δεν μπορούσε να τους καταγράψει, είτε γιατί κάποιες κυβερνήσεις υποβάθμισαν σκόπιμα τα νούμερα, είτε γιατί δεν υπολογίστηκαν ποτέ στα θύματα της πανδημίας οι άνθρωποι που πέθαναν από άλλους λόγους ΑΚΡΙΒΩΣ επειδή βρέθηκαν υπό πανδημικές καταστάσεις.

Ο ΠΟΥ υπολογίζει ότι η πραγματική «υπερβάλλουσα θνησιμότητα» —δηλαδή πόσοι περισσότεροι πέθαναν σε σχέση με ό,τι θα ήταν αναμενόμενο χωρίς πανδημία— ήταν περίπου 15 εκατομμύρια μόνο για τα έτη 2020-2021. Άλλες εκτιμήσεις μιλούν για 18 με 20 εκατομμύρια. Ορισμένες τοποθετούν τον τελικό αριθμό μεταξύ 20 και 40 εκατομμυρίων, περίπου διπλάσιους από όσους ανθρώπους χάθηκαν κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Βασικά, ήταν η μεγαλύτερη απώλεια ανθρώπινων ζωών παγκοσμίως από τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά, έναν πόλεμο που στοίχισε τη ζωή σε 70-85 εκατομμύρια ανθρώπους.

Ο COVID και οι αντιεμβολιαστές έφτασαν κάπου στη μέση. Ήμασταν τυχεροί, δηλαδή. Όσοι γλιτώσαμε.

Άγιο είχαμε.

Εμβόλια: Ένα ιατρικό-τεχνολογικό θαύμα

Αυτό είναι το πιο σημαντικό θέμα εδώ — και αυτό που ξεχνιέται πιο εύκολα και από την ίδια την πανδημία. Τα εμβόλια δεν ήταν απλά ένα εργαλείο που βρήκαμε σε ένα εργαστήριο και πετάξαμε στον ιό για να τον κατατροπώσουμε. Ήταν κάτι που φτιάχτηκε από τον ιδρώτα και το ξενύχτι και τη συντονισμένη δουλειά πολλών επιστημόνων και τεχνικών σε όλο τον κόσμο, και κάποιων εταιρειών που είχαν το know how και τους πόρους για να κάνουν αυτή τη δουλειά υπό αδιανόητα δύσκολες συνθήκες, και με το ρολόι να τρέχει.

Και ήταν αυτό που έσωσε τον κόσμο.

Μόνο κατά τον πρώτο χρόνο, τα εμβόλια απέτρεψαν περίπου 20 εκατομμύρια θανάτους παγκοσμίως — μια μείωση 63% σε σχέση με αυτό που θα συνέβαινε χωρίς εμβολιασμό. Χωρίς τα εμβόλια, ο COVID δεν θα ήταν μια τραγωδία. Θα ήταν κάτι που δεν το χωράει ο νους. Ας φανταστούμε λιγάκι έναν κόσμο χωρίς εμβόλια. Τη Δέλτα να σαρώνει χωρίς καμία άμυνα. Τα κύματα των νοσούντων να έρχονται (και να φεύγουν…) χωρίς τέλος. Τα νοσοκομεία να βρίσκονται σε ΜΟΝΙΜΗ κατάρρευση. Τα lockdown να είναι η επίσης μια μόνιμη πραγματικότητα για έναν χρόνο, για δύο χρόνια — χωρίς φως στο τούνελ.

Βασικά, ΔΕΝ μπορούμε να φανταστούμε τι θα ζούσαμε. Μπορούμε μόνο να κοιτάμε πίσω στην ιστορία (της Ευρώπης, όχι των μακριών Ινδιών) και να βλέπουμε τι ποσοστό του πληθυσμού εξολόθρευσαν άλλες πανδημίες, σε άλλους αιώνες.

Γλιτώσαμε από μια νέα Μαύρη Πανώλη χάρη στην επιστήμη.

Πού χάσαμε

Πέραν των θανάτων, της ταλαιπωρίας, του πένθους, των προσωπικών ιστοριών και απωλειών τού καθενός μας (κάποιοι συμπολίτες μας δεν μπορούσαν να κάνουν εκδρομές ή μαζώξεις στα σπίτια, και στενοχωρέθηκαν πολύ…), χάσαμε και αλλού — και χάσαμε big time:

• Σε χώρες χαμηλού εισοδήματος, τα εμβόλια δεν έφτασαν εγκαίρως. Οι πρωτοβουλίες που σχεδιάστηκαν για μια πιο δίκαιη διανομή απέτυχαν κατά ένα μεγάλο ποσοστό — οι πλούσιες χώρες (και η Ελλάδα φυσικά ανάμεσά τους) εξασφάλισαν πρώτες τεράστια αποθέματα. Εκατομμύρια άνθρωποι όμως σε χώρες της Αφρικής, της Νοτιοανατολικής Ασίας, και της Λατινικής Αμερικής, πέθαναν περιμένοντας στην ουρά.
• Στις πλούσιες χώρες, ο εμβολιασμός ήταν διαθέσιμος τρομερά γρήγορα, αλλά πολύ μεγάλα ποσοστά του πληθυσμού (όχι τα πιο έξυπνα) τον αρνήθηκαν. Στις ΗΠΑ, πάνω από ένα τρίτο των ενηλίκων δήλωνε διστακτικό ή αρνητικό. Η συντριπτική πλειονότητα όσων πέθαναν μετά τη διαθεσιμότητα των εμβολίων ήταν ανεμβολίαστοι. Όπερ έδει δείξαι. Το ποσοστό των εμβολιασμένων στους θανάτους μετατοπίστηκε σε ηλικιωμένους και αυξήθηκε τα τελευταία χρόνια (2023-2024) λόγω της φθίνουσας ανοσίας, της εμφάνισης νέων παραλλαγών, και της γενικότερης ευαλωτότητας.
• Στους νοσήσαντες που έγιναν καλά. Γιατί δεν έγιναν τελείως καλά.

Long COVID: Τραυματίες πολέμου

Οι αριθμοί για το Long COVID είναι εξαιρετικά υψηλοί, καθώς η πάθηση έχει εξελιχθεί σε μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για τα συστήματα υγείας παγκοσμίως.

Με βάση τα πιο πρόσφατα δεδομένα (Μάρτιος 2026), υπολογίζεται ότι περισσότεροι από 400 εκατομμύρια άνθρωποι ζουν με συμπτώματα Long COVID από την αρχή της πανδημίας έως σήμερα. Ο ΠΟΥ και οι σχετικές έρευνες και μετα-αναλύσεις εκτιμούν ότι περίπου το 10% με 20% όσων μολύνθηκαν από τον ιό αναπτύσσουν επίμονες επιπλοκές που διαρκούν τουλάχιστον τρεις μήνες μετά την αρχική λοίμωξη.

Από την άλλη, 1 στους 5 ασθενείς με Long COVID αναφέρει ότι τα συμπτώματα (έντονη κόπωση, η δύσπνοια και η «ομίχλη εγκεφάλου») περιορίζουν σημαντικά την ικανότητά τους να εργαστούν ή να εκτελέσουν καθημερινές δραστηριότητες.

Για να χρησιμοποιήσουμε άλλη μία πολεμική αναλογία, το Long COVID αντιστοιχεί στους τραυματίες των μαχών που φέρουν μόνιμες αναπηρίες ή χρόνια προβλήματα υγείας (όπως οι επιζώντες από επιθέσεις με χημικά αέρια στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο) και χρειάζονται μακροχρόνια κοινωνική και ιατρική μέριμνα πολύ μετά την παύση των εχθροπραξιών.

Ένας μικρός απολογισμός

Η πανδημία COVID-19 δεν ήταν μόνο υγειονομική κρίση. Ήταν μία κρίση εμπιστοσύνης — στην επιστήμη, στους θεσμούς, σε αυτό που λέμε «κοινωνικό συμβόλαιο». Ως προς αυτό, δεν τα πήγαμε καλά. Δεν τα πήγαμε καθόλου καλά. Ως προς το άλλο σκέλος, τα πήγαμε περίφημα. Αν και μπορούσαμε, όπως αποδείχθηκε εκ των υστέρων, να τα πάμε ακόμη πιο καλά. Την επόμενη φορά.

Κάποια από τα πράγματα που μάθαμε:

• Ότι ένας ιός μπορεί να ταξιδέψει το ίδιο γρήγορα με ένα αεροπλάνο.
• Ότι τα υγειονομικά συστήματα ήταν πιο εύθραυστα από ό,τι νομίζαμε.
• Ότι η παραπληροφόρηση σκοτώνει — κυριολεκτικά, και μαζικά.
• Ότι η ανισότητα σκοτώνει — κυριολεκτικά.
• Ότι έχει πλάκα να κάνεις πάρτι ενώ παραδίπλα οι άνθρωποι δεν έχουν οξυγόνο…
• Ότι η ταχύτητα αντίδρασης μπορεί να κάνει τη διαφορά, και πράγματι την κάνει.
• Ότι η επιστήμη σώζει εκατομμύρια ζωές μέσα σε μια χούφτα μήνες.
• Ότι τα βγάλαμε πέρα ΠΑΡΑ τον εξωτερικό και, κυρίως, παρά τον εσωτερικό εχθρό.
• Ότι στην επόμενη κρίση (που θα έρθει) θα είμαστε πιο έτοιμοι.
• Ότι η βλακεία είναι ανίκητη. (Οκέι, αυτό το ξέραμε).

Τα εμβόλια δεν ήταν τέλεια. Δεν σταμάτησαν τη μετάδοση πλήρως. (Αλλά θα τη σταματούσαν αν τα κάναμε όλοι αμέσως). Δεν τα κάνεις άπαξ και ξεμπερδεύεις. Αλλά: τα εμβόλια μετέτρεψαν μια νόσο που σε σκότωνε σε ντετέ, σε μια νόσο που για τους περισσότερους πέρναγε σαν ένα, έστω βαρύ, κρυολόγημα. Και αυτή ακριβώς είναι η διαφορά ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο. Και αυτό ακριβώς ήταν το όριο ανάμεσα σε αυτό που ζήσαμε, και σε αυτό που θα μπορούσαμε να είχαμε ζήσει, πεθαίνοντας κατά τη νέα πανώλη.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Τρίτη και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.