Προς μια Παγκόσμια Ημέρα Φαντασίας: Εκδήλωση στο ΕΚΠΑ για τον ρόλο της φαντασίας στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης
Η λέξη φαντασία είναι ελληνική και ορίζεται συστηματικά για πρώτη φορά μέσα από τις φιλοσοφικές διατυπώσεις στον Αριστοτέλη. Στο έργο του Περί Ψυχῆς αναφέρει χαρακτηριστικά: «Το όνομά της η φαντασία το πήρε από το φως (φάος), αφού χωρίς το φως δεν μπορούμε να δούμε.» (Αριστοτέλης, Περί Ψυχῆς, Γ΄ 3, 429a).
Η φαντασία είναι η ικανότητα που βρίσκεται πίσω από όλα όσα έχουμε στη ζωή μας, αλλά και η δύναμη που γεννά την επιστήμη, την τέχνη, την καινοτομία. Είναι η νοητική λειτουργία που βρίσκεται πίσω από όσα ο άνθρωπος συλλαμβάνει πριν ακόμη τα υλοποιήσει, πίσω από κάθε επιστημονική υπόθεση, κάθε τεχνολογική ανακάλυψη, κάθε έργο τέχνης, κάθε καινοτόμο ιδέα, κάθε νέα δυνατότητα που προηγουμένως δεν υπήρχε. Είναι η δύναμη που μας επιτρέπει να βλέπουμε τον κόσμο όχι μόνο όπως είναι, αλλά και όπως θα μπορούσε να γίνει.
Κι όμως, παρά τις δυνατότητές της, η φαντασία συχνά υποτιμάται. Στην κοινή αντίληψη, εξακολουθεί να συνδέεται με το μη ρεαλιστικό, το αφελές ή το παιδικό· με κάτι που αφορά κυρίως τους καλλιτέχνες, τους ονειροπόλους ή τα μικρά παιδιά. Συχνά αντιμετωπίζεται ως μια γοητευτική αλλά δευτερεύουσα ιδιότητα, την οποία ο άνθρωπος οφείλει σταδιακά να εγκαταλείψει στο όνομα της «ωριμότητας», της «σοβαρότητας» ή της «προσαρμογής στην πραγματικότητα». Ακόμη και η καθημερινή χρήση της γλώσσας το μαρτυρά, όπως η λέξη «φαντασιόπληκτος», η οποία έχει συχνά αρνητική χροιά, ενώ στη διεθνή ποπ κουλτούρα η έννοια του fantasy περιορίζεται κυρίως στο πεδίο του μυθοπλαστικού και του υπερφυσικού.
Ίσως γι’ αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία το γεγονός ότι, ενώ υπάρχουν παγκόσμιες ημέρες αφιερωμένες σε δεκάδες πτυχές της καθημερινότητας (από τον καφέ και το ποπ κορν μέχρι τον ύπνο) δεν εντοπίζεται μια καθιερωμένη ημέρα αφιερωμένη στη φαντασία ως θεμελιώδη ανθρώπινη λειτουργία. Και γι’ αυτό αποκτά ξεχωριστό συμβολισμό η εκδήλωση που θα πραγματοποιηθεί στις 29 Απριλίου, στα Προπύλαια, στην αίθουσα «Δρακόπουλος» του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. (Και ναι, η σύνδεση με το 429a μόνο τυχαία δεν είναι.)
Στην ουσία πρόκειται για την πρώτη δημόσια τοποθέτηση για την πρόταση καθιέρωσης της 29ης Απριλίου ως Παγκόσμιας Ημέρας Φαντασίας. Η πρωτοβουλία ξεκίνησε από το Επιστημονικό Ινστιτούτο Συμπερίληψης, Πολιτειότητας και Ψυχικής Υγείας και το Εργαστήριο Κοινωνικής και Οργανωσιακής Ψυχολογίας του ΕΚΠΑ και τελεί υπό την αιγίδα του Υπουργείου Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού και του Συνδέσμου Εκδοτών Βιβλίου.
Στην εποχή, λοιπόν, της Τεχνητής Νοημοσύνης, η ανάγκη για την καλλιέργεια της φαντασίας γίνεται ίσως πιο επιτακτική από ποτέ. Η τεχνολογία δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί ως απειλή, επειδή η δημιουργική και κριτική αξιοποίησή της προϋποθέτει ισχυρές ανθρώπινες ικανότητες. Η φαντασία είναι εκείνη που δίνει νόημα στα δεδομένα, τα συνδέει, τα ανασυνθέτει, τα μετασχηματίζει και, τελικά, γεννά κάτι νέο, πρωτότυπο και προσωπικό. Είναι η δύναμη που επιτρέπει στον άνθρωπο να υπερβαίνει το ήδη γνωστό και να προτείνει εναλλακτικές εκεί όπου οι αλγόριθμοι αναπαράγουν μοτίβα.
Ακριβώς γι’ αυτό, η φαντασία δε θα πρέπει να θεωρείται μια δευτερεύουσα δεξιότητα, αλλά να αναγνωρίζεται ως μια βασική γνωστική και δημιουργική ικανότητα, που αξίζει να καλλιεργείται συστηματικά ήδη από το σχολείο. Σκεφτείτε ένα μάθημα Φαντασίας ισότιμο με τη Γλώσσα και τα Μαθηματικά. Γιατί χωρίς φαντασία δεν υπάρχει ουσιαστική μάθηση ούτε δημιουργική σκέψη ούτε επιστημονική ανακάλυψη ούτε πολιτισμός ούτε πραγματική καινοτομία.
Η φαντασία είναι, τελικά, η ανθρώπινη ικανότητα που μπορεί να μας βοηθήσει να διαμορφώσουμε το μέλλον όχι παθητικά αλλά συνειδητά. Να σταθούμε απέναντι στις τεχνολογικές εξελίξεις όχι με φόβο, αλλά με δημιουργικότητα, κριτική σκέψη και ανθρωποκεντρικό προσανατολισμό. Αν δεν την ενισχύσουμε και δεν την καλλιεργήσουμε, κινδυνεύουμε να συνηθίσουμε έναν τρόπο ζωής ολοένα πιο αυτοματοποιημένο, όπου οι κώδικες θα υποκαθιστούν σταδιακά όχι μόνο τις επιλογές μας, αλλά και τον χρόνο, την προσπάθεια και την εσωτερική ελευθερία που απαιτούνται από την ουσιαστική σκέψη.
Και ίσως, τελικά, αυτό να είναι το πραγματικό διακύβευμα, να μη χάσουμε, μέσα στον «θόρυβο» των δεδομένων, την ανθρώπινη ικανότητα να φανταζόμαστε.
16.30 - 17.00 | Εισαγωγή και πλαίσιο της Εκδήλωσης
Αλέξανδρος-Σταμάτιος Αντωνίου | Ζωή Κρόκου | Λιάνα Δενεζάκη
Aλέξανδρος-Σταμάτιος Αντωνίου | Καθηγητής Π.Τ.Δ.Ε., Ε.Κ.Π.Α. | Eννοιολογικές αποδόσεις και υποδηλώσεις της Φαντασίας στη διαχρονία: Από τους Στωικούς, στον Καντ και τον Λακάν.
17.00 - 18.00 | Φαντασία και Επιστήμη
Δρ Δημήτρης Γεωργιάδης | Επιστημ. συνεργάτης Πάντειο Πανεπιστήμιο, Τμήμα Κοινωνιολογίας & διδάσκων στο MSc Human Rights and Migration στο Aegean College-University of Essex | Όταν η ψυχή φαντάζεται: Φαντασία και Φαντασίωση στην ψυχαναλυτική θεωρία.
Μάγδα Τσέγκου | Δημοσιογράφος | Η επόμενη εποχή δεν ανήκει στην ΤΝ, ανήκει σε όσους φαντάζονται.
Δρ Μαρία Παπαθανασίου | Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Π.Τ.Π.Ε., Διδάσκουσα και επιστημονική υπεύθυνη | MSc Human Rights and Migration στο Aegean College-University of Essex | Γιατί; Πώς; Τι; Με Φαντασία και Φιλοσοφία!
Νίκος Μετενίδης | Υπεύθυνος Ψηφιακού Προγράμματος Klett - National Geographic | Φαντάζομαι, άρα μαθαίνω: Ο νέος ρόλος της ΤΝ στην τάξη | Προς μία αντιρρόπηση της ΤΝ... Η Φαντασία ως εναλλακτική;
Κατερίνα Ραυτοπούλου | Εκπαιδευτικός & Ψυχολόγος MSc Επιστημών της Αγωγής | Πανεπιστήμιο Paris 8 Διεθνές Σχολείο Λουξεμβούργου (EIDE) | Για φαντάσου… μια τάξη γεμάτη φαντασία!
Δρ Ζωή Κρόκου | Σύμβουλος Εκπαίδευσης ΠΕ 70 | Πετώντας στο… iCloud. Η φαντασία ως παιδαγωγικό εργαλείο στην εποχή της ΤΝ.
Λιάνα Δενεζάκη | Συγγραφέας-Εικονογράφος-Εκδότρια | Λάθος! Αλλιώς το είχα φανταστεί - Απόκλιση και δημιουργία.
Μαρία Τσούτσουβα | Σύμβουλος Εκπαίδευσης ΠΕ 70 | Όταν το βιβλίο σιωπά, η φαντασία μιλά - μια παιδαγωγική πρόταση στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης.
Ηλίας Βασιλείου | Μεταδιδακτορικός ερευνητής Π.Τ.Δ.Ε. Ε.Κ.Π.Α. | Η χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης για την ενίσχυση της φαντασίας και της δημιουργικής γραφής σε παιδιά και εφήβους: Εκπαιδευτικές δυνατότητες και παιδαγωγικές προεκτάσεις.
Γιώργος Πολύδωρος | Διδάσκων Πανεπιστημίου Κρήτης | Τεχνητή Νοημοσύνη: Από το φαντασιακό πρόταγμα στη σύγχρονη επιστημονική και κοινωνικήπραγματικότητα.
Αδριανός Μουταβελής | Σύμβουλος Εκπαίδευσης Ειδικής Αγωγής και Ενταξιακής Εκπαίδευσης | Ειδική Εκπαίδευση και Τεχνητή Νοημοσύνη: Μια σχέση out of the box.
20.00 - 21.00 | Η Φαντασία via Τεχνητή Νοημοσύνη
Γεράσιμος Ρεντίφης | Δρ Φιλοσοφίας | Η φιλοσοφική διάσταση της φαντασίας στον Αριστοτέλη: Από την Αίσθηση στη Νόηση.
Kατερίνα Πάστρα | Κύρια ερευνήτρια του Ινστιτούτου Επεξεργασίας του Λόγου του Ερευνητικού Κέντρου Αθηνά, Πρόεδρος στην Ελληνική Εταιρεία Τεχνητής Νοημοσύνης | Η Φαντασία στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης.
Κάρμεν Ρουγγέρη | Σκηνοθέτης, ηθοποιός, συγγραφέας | Σχολιάζοντας τη σχέση ΤΝ και Φαντασίας.
17°
