- ΑΡΧΙΚΗ
-
ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ
-
ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
-
LIFE
-
LOOK
-
YOUR VOICE
-
επιστροφη
- ΣΕ ΕΙΔΑ
- ΜΙΛΑ ΜΟΥ ΒΡΟΜΙΚΑ
- ΟΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΣΑΣ
-
-
VIRAL
-
επιστροφη
- QUIZ
- POLLS
- YOLO
- TRENDING NOW
-
-
ΖΩΔΙΑ
-
επιστροφη
- ΠΡΟΒΛΕΨΕΙΣ
- ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ
- ΓΛΩΣΣΑΡΙ
-
- PODCAST
- VOICE RADIO
- CITY GUIDE
- ENGLISH GUIDE
«Να επιστρέψω το αηδόνι μου στο δέντρο»: Ο Κώστας Κατσουλάρης για τα ποιήματα και τα τραγούδια που αγάπησε
Από τον Όμηρο και τον Καβάφη στον ΛΕΞ: Ο Κώστας Κατσουλάρης περιγράφει στην ATHENS VOICE το προσωπικό του ταξίδι στην ποίηση
«Να επιστρέψω το αηδόνι μου στο δέντρο»: Μια συνέντευξη του Κώστα Κατσουλάρη στην ATHENS VOICE που μας ενθαρρύνει να επιστρέψουμε στο μακρινό «κάποτε» της ποίησης
- Πώς έγραψες αυτό το βιβλίο; Με ποια μέθοδο; Πώς έγινε η αναζήτηση και η επιλογή των «πιο αγαπημένων» από τα πολλά, τα πάρα πολλά, αγαπημένα;
Είμαι μανιώδης με τα αγαπημένα: αγαπημένα ποιήματα, αγαπημένα τραγούδια, αγαπημένους στίχους (ταινίες κ.ο.κ.). Με διασκεδάζει αφάνταστα αυτή η παιδική πλευρά μου και δεν σκοπεύω να την αποχωριστώ. Το να μου ζητούσε ένας εκδοτικός οίκος να συνθέσω ένα βιβλίο με τα αγαπημένα μου ποιήματα και τραγούδια, χωρίς κανέναν περιορισμό στον χώρο, τη γλώσσα ή τον χρόνο, ξεπερνούσε και τα πιο τολμηρά μου όνειρα· αφοσιώθηκα σε αυτήν την αποστολή με προσκοπικό ενθουσιασμό. Τη μισή διαδρομή την είχα κάνει, βέβαια, μια και, όπως είπα, το χούι υπήρχε ήδη: υπήρχαν σημειώσεις, ράφια με αγαπημένες ποιητικές συλλογές κι άλλες τέτοιες προεργασίες. Ειδικά για τα ποιήματα Ελλήνων με βοήθησε πολύ ο «Οράτιος», η περσόνα που έχω επινοήσει για να υπογράφω μια στήλη στην Book Press, όπου ουσιαστικά έκανα ακριβώς αυτό: για χρόνια αναρτούσα τα αγαπημένα μου ποιήματα (και συνεχίζω). Για τους Έλληνες, σε σημαντικό βαθμό στηρίχτηκα στις επιλογές του Οράτιου. Το σημαντικότερο πάντως είναι άλλο: μια τέτοια, εντελώς ελεύθερη «ανθολογία» σού δίνει τη δυνατότητα να βάλεις δίπλα δίπλα τον Εκκλησιαστή, τον Ουίλλιαμ Μπλέικ και τη Μαρία Λαϊνά (για τον τίτλο δανείστηκα στίχο της), τον Λάο Τσε, τον Καβάφη και τον ΛΕΞ, διευρύνοντας τα όρια του τι θεωρούμε ποίηση ή και, γενικότερα, λογοτεχνία. Η διεύρυνση των ορίων της λογοτεχνίας, προς τη ραπ, προς το δοκίμιο ή προς τη φιλοσοφία, είναι ένα πολιτισμικό ιδεώδες στο οποίο, τρόπον τινά, είμαι αφιερωμένος εξαιρετικά.
- Λέμε συχνά ότι οι άνθρωποι δεν διαβάζουν πια ποίηση. Διάβαζαν κάποτε περισσότερο; Πότε; Και ποιοι ήταν σ’ εκείνο το μακρινό «κάποτε» οι αναγνώστες της ποίησης;
Νομίζω ότι σήμερα η ποίηση διαβάζεται και ακούγεται περισσότερο από κάθε άλλη εποχή και με τρόπους που οι παλιότεροι δεν είχαν καν φανταστεί. Δες, για παράδειγμα, τη slam poetry ή το spoken word, που είναι μορφές σκηνικής παρουσίασης της ποίησης. Για να μην αναφερθώ σε ορισμένους καλλιτέχνες της ραπ μουσικής, όπως ο ΛΕΞ που ανθολογώ, οι οποίοι γράφουν μια μορφή σύγχρονης ποίησης. Νέοι ποιητές και νέες ποιήτριες κάνουν παρεμβάσεις σε δημόσιους χώρους, ενώ τα φεστιβάλ ποίησης στην Ελλάδα και σε ολόκληρο τον κόσμο έχουν πληθύνει, ενώ οι ανταλλαγές ποιητών από χώρα σε χώρα είναι σήμερα περισσότερες από ποτέ. Όλη αυτή η κινητικότητα είναι κάτι πρωτόγνωρο.
- Αν πράγματι το αναγνωστικό κοινό δεν διαβάζει ποίηση, ποιες είναι οι αιτίες; Όλες οι γενιές παραπονιούνται ότι η εποχή τους δεν ευνοεί την ποίηση· κι όμως, ποιητές ξεφυτρώνουν από παντού.
Όταν ένας συγγραφέας γκρινιάζει ότι το κοινό έχει συρρικνωθεί (είναι κάτι που κάνουμε συνέχεια), στην πραγματικότητα εννοεί ότι θα ήθελε τα βιβλία του να διαβάζονται περισσότερο. Θεμιτή επιθυμία. Η ποίηση, όμως, όπως εξήγησα παραπάνω, έχει αλλάξει λειτουργία, έχει γίνει περισσότερο κοινωνική, περισσότερο επιτελεστική. Ως τέτοια, σήμερα διαβάζεται και ακούγεται και βιώνεται περισσότερο από ποτέ, αλλά ό,τι και να κάνεις δεν θα προκύψει σήμερα ένας Σεφέρης ή ένας Ελύτης (για Καβάφη, ούτε γι’ αστείο). Κι αυτή η αίσθηση, ότι οι ποιήτριες και οι λογοτέχνες γενικότερα δεν είμαστε πια τόσο σημαντικοί, γιατί έχουμε γίνει μπανάλ, βιώνεται από πολλούς ως ματαίωση.
- Αν σε ρωτούσαμε ποιο είναι για σένα το Top 5 των ποιητών παγκοσμίως…;
Χα χα. Καταλαβαίνω ότι μου κάνεις αυτήν την ερώτηση στο πνεύμα που εξήγησα παραπάνω, του μανιώδη με τις λίστες. Είναι όμως κατεξοχήν η ερώτηση που κάθε προσπάθεια να την απαντήσεις θα έχει σαν αποτέλεσμα να γελοιοποιηθείς. Παρ’ όλα αυτά, θα σηκώσω το γάντι απαντώντας ότι στη θέση Νο1 θα ήταν ο Όμηρος, αν τα ομηρικά έπη ήταν έργα ενός ατόμου (δεν είναι), όπως και αντίστοιχα θα απαντούσα «Το δημοτικό τραγούδι» σε όλα τα μήκη και τα πλάτη του κόσμου, που ούτε αυτά όμως είναι ατομικά έργα. Από αυτές τις μεγάλες δεξαμενές προκύπτει η σύγχρονη ποιητική δημιουργία. Τέλος, για να μην νομίζεις ότι αποφεύγω την πρόκληση, θα ρίξω στο τραπέζι δύο ονόματα: τον έναν και μοναδικό του ελληνικού κοσμοειδώλου, τον Κωνσταντίνο Καβάφη, και τον Άγγλο ποιητή που φέρει μέσα στην ποίησή του όλη τη δυτική, ρωμαιοχριστιανική παράδοση, τον Τ.Σ. Έλιοτ. Ο ελληνικός κόσμος από τη μία, με την προβολή του στους ελληνιστικούς χρόνους και στην αρχαιότητα, και ο κόσμος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και της παρακμής της Δύσης, από την άλλη. Όχι σε αντιπαράθεση, συμπληρωματικά.
- Και το Top 5 των ποιημάτων;
Θα μείνω στους δύο στους οποίους αναφέρθηκα. Διαλέξτε το αγαπημένο σας του Καβάφη, εγώ επέλεξα πέντε, θα μπορούσα να είχα επιλέξει και είκοσι πέντε, δεν θα έκανε μεγάλη διαφορά. Καταθέτω ως δείγμα ένα αγαπημένο δίστιχο, έτσι για να σας εμπνεύσω: «Το έργον των θεών διακόπτομεν εμείς, / τα βιαστικά κι άπειρα όντα της στιγμής». Κι από τον Έλιοτ, δεν θα μπορούσα να διαλέξω άλλο (μόλις διαβάσει κανείς το βιβλίο θα καταλάβει γιατί) από το «Οι κούφιοι άνθρωποι» («The Hollow Men»), «Είμαστε οι κούφιοι άνθρωποι / Είμαστε οι παραγεμισμένοι άνθρωποι». Από ποιον κόσμο έρχονται αυτά τα λόγια; Έχω διαβάσει εκατοντάδες φορές αυτό το ποίημα των 98 στίχων, κάποιους από τους οποίους συνηθίζω να τους απαγγέλλω σαν να προέρχονται από κάποιο θρησκευτικό κείμενο, φορείς μιας υπερβατικής αλήθειας. «Ανάμεσα στην ιδέα / Και στο γεγονός / Ανάμεσα στην κίνηση / Και στην πράξη / Η Σκιά πέφτει» ακούω τον εαυτό μου να λέει, ή «Είναι η ζωή μακριά πολύ». Λέγεται ότι ο miglior fabbro, ο Έζρα Πάουντ, ο «καλύτερος μάστορας», στον οποίο αφιέρωσε ο Έλιοτ την «Έρημη χώρα» του, τον είχε συμβουλεύσει να το αφήσει απέξω από τη συλλογή. Τι σημασία έχει; Το ποίημα ολοκληρώνεται με τους διασημότερους στίχους που γράφτηκαν σε ολόκληρο τον 20ό αιώνα. «Έτσι τελειώνει ο κόσμος / Έτσι τελειώνει ο κόσμος / Έτσι τελειώνει ο κόσμος / Όχι μ’ έναν βρόντο μα μ’ ένα λυγμό». The rest is history.
- Νιώθεις ότι υπάρχει κάποιος ποιητικός χώρος που σου είναι εντελώς άγνωστος; Μια ανθολογία σαν το «Αηδόνι» δεν μπορεί παρά να επικεντρώνεται σε μερικές εποχές, ή ρεύματα, ή γεωγραφικές ζώνες — ότι δεν μπορεί να καλύπτει το σύνολο της ποίησης.
Εξ ορισμού μια τέτοια «ανθολογία» είναι ένα αδύνατο και αδιανόητο διάβημα. Δεν θα μπορούσε να είναι πλήρης ακόμη και αν ήταν εκατό ογκώδεις τόμοι κι ούτε υπάρχει το υποκείμενο που θα μπορούσε να φέρει σε πέρας ένα τέτοιο έργο. Αναγκαστικά είναι αποτέλεσμα μεροληψίας κι αυθαιρεσίας, αλλά και μεγάλης αγάπης και σεβασμού για την ποιητική δημιουργία. Θα παραθέσω εδώ τα δυο λόγια με τα οποία κλείνει ο τόμος, γιατί δεν νομίζω ότι μπορώ να τα πω καλύτερα: «Ποίηση είναι αυτή η αδιάκοπη ροή που μας παρασύρει και μας εκθέτει στο υλικό από το οποίο είμαστε φτιαγμένοι, “προτού ο κόσμος γίνει”. Αν αυτό το έργο σε πήγε έστω και για λίγες στιγμές εκεί, τότε πέτυχε τον σκοπό του».
Απόσπασμα από το βιβλίο
William Butler Yeats (1865-1939)
Όπως μου συμβαίνει συχνότατα, στην ποίηση του Yeats με έφεραν κάποια ροκ τραγούδια. Τελευταία, η υπέροχη μελοποίηση του «Crazy Jane on the Day of Judgement» από τον Αυστραλό τραγουδοποιό Robert Forster. Παλιότερα, ο Van Morrison, με τη δική του εκδοχή του «Before the World Was Made» – υπάρχει, αν προτιμάτε, και από τους Ιρλανδοσκοτσέζους Waterboys, αλλά και σε μια πιο jazzy εκδοχή από την Carla Bruni. Τα δύο αυτά ποιήματα, όπως και το τρίτο που παραθέτω, «Ο τροχός», δεν κουράζομαι να τα διαβάζω προσπαθώντας να ξεκλειδώσω το μυστικό τους – μια και η σπουδαία ποίηση έτσι μας προσφέρεται, ως αίνιγμα στη λύση του οποίου διαρκώς πλησιάζουμε αλλά ποτέ δεν φτάνουμε.
Προτού ο κόσμος γίνει
Που βάφω τις βλεφαρίδες μαύρες
και φωτεινότερα τα μάτια
κι ακόμα πιο κόκκινα τα χείλη,
και που ρωτώ από καθρέφτη σε καθρέφτη,
αν όλα έχουν καθώς πρέπει,
δεν είναι από ματαιοφροσύνη:
αναζητώ το πρόσωπο που είχα
προτού ο κόσμος γίνει.
Τι κι αν κοιτάζω έναν άντρα
σαν να ’ναι ο άντρας της ζωής μου,
ενώ το αίμα στέκει παγωμένο
και μένει ακίνητη η καρδιά μου;
Άπονη τάχα γιατί να με νομίσει
ή και να νιώσει προδομένος;
Θα μ’ άρεσε αυτό που ήμουν ν’ αγαπήσει
προτού ο κόσμος γίνει.
W. B. Yeats, 70 Ερωτικά (μτφρ. Σπύρος Ηλιόπουλος & Μαρία Σιδηροπούλου), εκδ. Εστία, 2000.
* Το βιβλίο «Να επιστρέψω το αηδόνι μου στο δέντρο» θα κυκλοφορήσει από τις Εκδόσεις Πατάκη στις 27 Νοεμβρίου.