Η Τεχνητή Νοημοσύνη και ο άνθρωπος: Ποιος (θα) γράφει τα νέα βιβλία;

Αναφορικά με τα βιβλία και την Τεχνητή Νοημοσύνη, βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μία νέα παραδοξότητα. Αφενός, οι τεχνοφοβικοί, όσοι δεν παρακολουθούν καλά τα πράγματα, όσοι βρίσκουν ευχάριστο ή και προσοδοφόρο τον λαϊκισμό και τη συμφωνία με τους πολλούς, και ορισμένες άλλες κατηγορίες συνανθρώπων μας, είναι σίγουροι πως η ΤΝ δεν μπορεί δα να κάνει και πολλά πράγματα: είναι ένα πρόγραμμα που έχει διδαχτεί να βάζει κοντά-κοντά τις εκάστοτε κατάλληλες λεξούλες και συλλαβές — τίποτε σπουδαίο εδώ πέρα. Έτσι, μια ΤΝ δεν είναι εκ των πραγμάτων σε θέση να γράψει λογοτεχνία. Αφετέρου, όμως, αναπτύσσονται διαρκώς προγράμματα ανίχνευσης ΤΝ σε πλείστα όσα κείμενα ανθρώπων είναι ύποπτα για χρήση ΤΝ. Βασικά, σε πάνω-κάτω όλα τα κείμενα πλέον. Ακόμη περισσότερο: κάποια από αυτά τα προγράμματα έχουν ήδη ανακαλύψει συγγραφείς που χρησιμοποίησαν ΤΝ για να γράψουν το κείμενό τους. Και ακόμη-ακόμη περισσότερο: κάποια από αυτά τα κείμενα ξεχώρισαν και βραβεύτηκαν σε διαγωνισμούς, ή επιλέχθηκαν από λογοτεχνικούς πράκτορες και διευθυντές δικαιωμάτων για να εκδοθούν σε βιβλίο, πριν ανακαλυφθεί η απάτη. Πώς συμβιβάζονται αυτά τα δυο; Δεν συμβιβάζονται.

Τώρα, σε ένα κείμενο που είχαμε δημοσιεύσει εδώ πριν από πεντέμισι μήνες, στις 25 Μαΐου, γράφαμε ανάμεσα σε αρκετά άλλα:

«Η Τεχνητή Νοημοσύνη, μέσα στα επόμενα δυο-τρία χρόνια, θα αλλάξει τη λογοτεχνία σε πολλά επίπεδα. Θα παράγει μαζικά χαμηλής ποιότητας βιβλία. Θα χρησιμοποιηθεί ως βοηθός από συγγραφείς. Θα γίνει εργαλείο πλοκής, έρευνας, δομής, μετάφρασης, ύφους, επιμέλειας. Θα δημιουργήσει νέες μορφές συνεργασίας. Θα προκαλέσει σκάνδαλα. Θα οδηγήσει σε νέα σήματα πιστοποίησης, σε νέες συμβάσεις, νέες νομικές διαμάχες, νέες αισθητικές ιεραρχίες. Θα γεννήσει πολλά απαράδεκτα κείμενα και κάμποσα ενδιαφέροντα κείμενα. Κάποια στιγμή, πιθανότατα θα διαβάσουμε ένα έργο που θα μας απασχολήσει σοβαρά, χωρίς να μπορούμε να το κατατάξουμε εύκολα στην παλαιά διάκριση ανθρώπου και μηχανής. Θα ακολουθήσουν πολλά περισσότερα.

»Στο όχι μακρινό μέλλον, θα θεσπιστούν και σχετικά βραβεία. Αυτό, δε, είναι περισσότερο από βέβαιο — και θα μας θυμηθείτε πολύ πιο σύντομα από όσο φαντάζεστε οι περισσότεροι.

»Ας ελπίσουμε μόνο να μη συνασπιστούν και οι ΤΝ σε λογοτεχνικές παρέες, και η μία να εκθειάζει και να στέργει την άλλη, πετώντας από τις επάλξεις του κάστρου της τους υπόλοιπους, τους αποσυνάγωγους… Ας παραμείνει και κάτι στην επικράτεια του ανθρώπου».

Τα πλάγια δεν υπήρχαν στο αρχικό κείμενο, τα βάλαμε τώρα για να ευλογήσουμε τα γένια μας. Γιατί διαβάσαμε στο The Bookseller ότι η πρωτοπόρος Γαλλία θεσπίζει λογοτεχνικό βραβείο για βιβλία γραμμένα με τεχνητή νοημοσύνη. Αμ’ έπος, αμ’ έργον. Ή διαφορετικά: ιδού μια κίνηση που αφενός μεν «νομιμοποιεί» τη συνεργασία συγγραφέων και ΑΙ, αφετέρου δε ανοίγει τη συζήτηση για τη δημιουργικότητα, την πατρότητα και το μέλλον της λογοτεχνίας και της κριτικής της.

Ας το δούμε όλο αυτό από λίγο πιο κοντά:

Το Prix Pascal λοιπόν, που παρουσιάστηκε στα μέσα του περασμένου Οκτωβρίου, απευθύνεται σε συγγραφείς που χρησιμοποιούν εργαλεία ΑΙ κατά τη δημιουργία των έργων τους: δηλαδή στους περισσότερους. Η πρωτοβουλία επιχειρεί να αναγνωρίσει θεσμικά μια πρακτική που έχει ήδη αρχίσει να αλλάζει, και μάλιστα ραγδαία —για να μην πούμε «αποκαλυπτικά» και κατηγορηθούμε για τάση προς την υπερβολή—, τον τρόπο με τον οποίο γράφονται, τους γίνεται επιμέλεια και εκδίδονται τα βιβλία. Οι υποψήφιοι οφείλουν να δηλώνουν ποια εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης χρησιμοποίησαν, και με ποιον τρόπο αυτά συνέβαλαν στο γράψιμο του βιβλίου τους, καθώς η χρήση ΑΙ μπορεί να περιλαμβάνει πολλές και διαφορετικές διαδικασίες: από την αναζήτηση ιδεών, την ανάπτυξη των χαρακτήρων, την οργάνωση της πλοκής και το γενικότερο brainstorming, μέχρι τη συγγραφή ολόκληρων αποσπασμάτων (ή και ολόκληρου του βιβλίου, εδώ που τα λέμε).

Και θα ρωτήσει βέβαια —εύλογα— κάποιος:

• Όταν ένας συγγραφέας σχεδιάζει την ιστορία, μόνος του ή με βοήθεια ενός εργαλείου, όταν καθοδηγεί ένα γλωσσικό μοντέλο, όταν επιλέγει ανάμεσα σε διαφορετικές εκδοχές, και όταν επεξεργάζεται, επιμελείται και —υποθέτουμε— εγκρίνει το τελικό αποτέλεσμα, ποιο μέρος του κειμένου συνιστά προσωπική του δημιουργία;
• Και, καθώς η έκταση και ο χαρακτήρας της ανθρώπινης παρέμβασης —συγγνώμη: της ΑΙ παρέμβασης— θα διαφέρουν ακόμη και ριζικά από έργο σε έργο, κατά τι ποσοστό έχουμε να κάνουμε με δημιουργική συμβολή της μηχανής, και κατά τι τού συγγραφέα;
• Ποια είναι η σημαντικότερη από τις δυο, και ποια απλώς «γεμίζει τα κενά»;
• Ακόμη, πώς στο καλό αξιολογείται η λογοτεχνική ποιότητα ενός έργου που προέκυψε από τη συνεργασία ανθρώπου και μηχανής; Προφανώς, η πρωτοτυπία του θέματος, η ανάπτυξή του, οι χαρακτήρες του, η γλωσσική του αρτιότητα, η αφηγηματική συνοχή, η συναισθηματική δύναμη κλπ. κλπ. εξακολουθούν να αποτελούν τα βασικά κριτήρια. Προφανώς. Αλλά πού βρίσκεται ο άνθρωπος εδώ, και πού η μηχανή;
• Υπάρχει περίπτωση να μετρηθεί κάτι τέτοιο;
• Και: έχει σημασία να το ξέρουμε;
• Και: έχει σημασία γενικώς; Ή μάλλον: θα έχει πραγματικά σημασία αύριο που θα το κάνουν κυριολεκτικά όλοι, και κυρίως όσοι σήμερα σκίζουν τα ρούχα τους εναντίον τής ΤΝ και βάφουν το μούτρο τους σαν τον Braveheart;
• Τι θα πει η κριτική για όλο αυτό; Θα το αγνοήσει; Και γιατί;
• Και ξανά: πόσο μπορεί να νοιάζει κάποιον το όλο θέμα; Αν δούμε την αποδοχή των ΑΙ βίντεο από τους χρήστες των ΜΚΔ, ένα ποσοστό των οποίων είναι και αναγνώστες λογοτεχνίας, μας αρέσει δεν μας αρέσει, όχι και πολύ.

Σε κάθε περίπτωση, μια πιθανή καθιέρωση του Prix Pascal (και των άλλων σχετικών βραβείων που θα θεσπιστούν αύριο, κυρίως στις ΗΠΑ αλλά και διεθνώς) αναμφισβήτητα θα επηρεάσει και τον εκδοτικό χώρο. (Τον κανονικό και παραδοσιακό, εννοούμε, καθώς η αγορά των αυτοεκδόσεων είναι ήδη πλημμυρισμένη με βιβλία γραμμένα από ΤΝ, εξαιρετικά χαμηλής ποιότητας όλα τους όπως λένε όσοι γνωρίζουν καλά το θέμα. Και δεν μιλάμε καν για στιλιστικά ομογενοποιημένη λογοτεχνία ή για μια αψεγάδιαστη πλην άψυχη μετριότητα, αλλά για φρικώδη slop). Η δήλωση της χρήσης τεχνητής νοημοσύνης θα υιοθετηθεί ευρύτερα από εκδότες, λογοτεχνικούς διαγωνισμούς και εκδοτικές πλατφόρμες. Έτσι, οι αναγνώστες θα έχουν και όλες τις απαραίτητες πλέον πληροφορίες για τον τρόπο με τον οποίο δημιουργήθηκε το βιβλίο που κρατούν στα χέρια τους.

Αυτά βέβαια όταν αναπτυχθεί ένα πρόγραμμα που θα μυρίζεται τη χρήση ΤΝ από μακριά, και με απόλυτη ακρίβεια. Αλλιώς πολλοί θα το κρύβουν (όπως το κρύβουν ήδη), ιδίως αύριο που τα μηχανήματα θα τελειοποιηθούν και κανείς δεν θα κάνει πια λόγο για «αλγοριθμική ομογενοποίηση», για αναπαραγωγή των πιο κυρίαρχων μοντέλων αφήγησης και ύφους κ.τ.π.

Γιατί θα τελειοποιηθούν: ακόμη μπουσουλάνε.

Οπότε; Αν ένα μυθιστόρημα διαθέτει πρωτότυπη πλοκή, πειστικούς χαρακτήρες και καλή γραφή, σε ποιον βαθμό πρέπει να επηρεάζει την αξιολόγησή του η χρήση τεχνητής νοημοσύνης;

Η απάντηση θα διαμορφωθεί σταδιακά, με τη λάτρα, από τους συγγραφείς, τους εκδότες, τους κριτικούς και, κυρίως, από τους αναγνώστες. Αυτούς που πληρώνουν δηλαδή.

Αλλά και από την ίδια την ΤΝ, που θα γίνει και κριτικός, και κριτής των λογοτεχνικών βραβείων, μέσα στα δέκα επόμενα χρόνια — και πολλά λέμε. Μάλιστα, θα είναι και αφόρητα αμερόληπτη, και ενοχλητικά δίκαιη.

Κι αυτό δεν θα αρέσει βέβαια σε κανέναν.

* * *

Η στήλη μας αυτή κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Τετάρτη. Όμως έχουμε κι άλλα! Κάθε Τρίτη πρωί, μας ακούτε στο πόντκαστ για το βιβλίο και την τηλεόραση που κάνουμε με τη Σαπφώ Καρδιακού. Κάθε Παρασκευή, διαβάστε τη στήλη μας «Καλή Ερώτηση»: απαντάμε στα πάντα, με όσο περισσότερη αισιοδοξία και θετική ματιά μπορούμε. Κάθε Σάββατο, βυθιστείτε στο χορταστικό αλμανάκ μας στη Thess Voice. Τις Κυριακές, μιλάμε για το Βιβλίο της Εβδομάδας: μη διαβάσετε μόνο την παρουσίαση, διαβάστε και το βιβλίο! Μη διστάσετε να μας στείλετε μέιλ, αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Σας ευχαριστούμε πολύ!