Σέρχιο Μπλάνκο, «Αυτομυθοπλασία: Μία μηχανική του εγώ»

Σέρχιο Μπλάνκο, «Αυτομυθοπλασία. Μία μηχανική τού εγώ» (μετάφραση Μαρία Χατζηεμμανουήλ, 168 σελίδες, Εκδόσεις Πατάκη).

Κομβικό θεωρητικό βιβλίο πάνω στη σύγχρονη δραματουργία και τα όρια της αυτοβιογραφικής γραφής, που μας άρεσε πολύ και το ξεχωρίσαμε. Ο Σέρχιο Μπλάνκο, ένας από τους πλέον αναγνωρίσιμους εκπροσώπους της αυτομυθοπλασίας στο σύγχρονο θέατρο, αναλύει —ας μας επιτραπεί: μπροστά στα μάτια μας, ολοκάθαρα δοκιμιακώ τω τρόπω, συνδυάζοντας τη θεωρητική σκέψη, τον στοχασμό, και το παράδειγμα των παλαιοτέρων, με την προσωπική δημιουργική πρακτική— πώς η κατασκευή της σκηνικής (βλ.: λογοτεχνικής, και γενικότερα αφηγηματικής) ταυτότητας δεν είναι μια απλή αποτύπωση της πραγματικότητας, αλλά μια συνειδητή πράξη «αρχιτεκτονικής» και ανασύνθεσης του εαυτού.

Αυτομυθοπλασία: η διασταύρωση μεταξύ μιας αληθινής αφήγησης από τη ζωή του συγγραφέα —δηλαδή μιας εμπειρίας που έζησε— και μιας φανταστικής αφήγησης μιας εμπειρίας που επινόησε. [σ. 24]

Εισάγοντας, απευθείας από τη στρατιωτική ορολογία, τον όρο «μηχανική» στον υπότιτλο του κειμένου, δείχνει ότι το εγώ που εμφανίζεται στη σκηνή δεν είναι ούτε αυθεντικό ούτε στατικό, αλλά ένα τεχνητό κατασκεύασμα, σχεδιασμένο με εργαλεία τη μυθοπλασία, τη μνήμη και την τέχνη: το υποκείμενο γίνεται ταυτόχρονα ο μηχανικός και το υλικό της κατασκευής. Σε αντίθεση με την κλασική αυτοβιογραφία, η οποία διεκδικεί την ιστορική αλήθεια και την αντικειμενικότητα, η κατά Μπλάνκο αυτομυθοπλασία αποδέχεται τη διαστρέβλωση της μνήμης, ενσωματώνει με χαρά ψεύδη, εναγκαλίζεται φαντασιώσεις και εναλλακτικά σενάρια ζωής, αντιμετωπίζοντας την αλήθεια δυναμικά: όχι σαν γεγονός, αλλά σαν αισθητική εμπειρία:

[Η] αυτομυθοπλασία είναι η σκοτεινή πλευρά της αυτοβιογραφίας και, ενώ στην περίπτωση της αυτοβιογραφίας υπάρχει ανάμεσα στον συγγραφέα και στον αναγνώστη ένα συμβόλαιο αλήθειας, στην περίπτωση της αυτομυθοπλασίας υπάρχει ένα συμβόλαιο ψεύδους. [σ. 23]

[Ενώ] η αυτοβιογραφία υπόσχεται πίστη και αφοσίωση στην αλήθεια, η αυτομυθοπλασία ορκίζεται ότι στο κείμενό της θα υπάρχει απιστία και προδοσία. Αν υπάρχει κάτι συναρπαστικό στην αυτομυθοπλαστική περιπέτεια, είναι ακριβώς αυτή η αποσύνδεση από την πραγματικότητα, από την αλήθεια και την ακρίβεια, γιατί εκεί που μια αυτοβιογραφία μαρτυρεί και πιστοποιεί, η αυτομυθοπλασία διαψεύδει και αποκηρύσσει. Η αυτομυθοπλασία είναι η υπέρτατη εμπειρία του παράνομου, και για αυτόν ακριβώς τον λόγο αποτελεί ένα δελεαστικό έδαφος, όπου δεν υπάρχει ούτε νόμος ούτε ηθική. Αν μπορώ να πω κάτι με βεβαιότητα όταν ορίζω την αυτομυθοπλασία, είναι ότι αποτελεί, κατεξοχήν, μια αμοραλιστική εμπειρία. [σσ. 26-27]

Στην αυτομυθοπλασία («Μια μυθοπλασία συμβάντων και γεγονότων αυστηρά αληθινών», «Μια διασταύρωση αληθινών και πλασματικών αφηγήσεων»), η προσωπική εμπειρία αποδομείται για να ανασυντεθεί. Η αυτοαναφορικότητα (το να υποδύεται κανείς τον εαυτό του ή να γράφει για τον εαυτό του) γίνεται ένα μέσο για να θιγούν μείζονα ζητήματα: η θνητότητα, η επιθυμία, η βία, η αναζήτηση ταυτότητας. Δεν υπάρχει κάτι εγωκεντρικό εδώ: η κατασκευή του εαυτού αποκτά νόημα μόνο μέσα από τη συνάντηση με τον θεατή και τον αναγνώστη:

[Η] αυτομυθοπλασία δεν είναι ένας εγωκεντρικός αυτοεπιβαλλόμενος περιορισμός στον εαυτό, όπως συχνά πιστεύεται λανθασμένα, αλλά, αντίθετα, μια πορεία ανοίγματος προς τους άλλους. Παρότι το αυτομυθοπλαστικό εγχείρημα προκύπτει από ένα εγώ, από μια εμπειρία βιωμένη σε πρώτο πρόσωπο, από μια προσωπική εμπειρία —βαθύ πόνο ή υπέρτατη ευτυχία—, πάντα θα ξεκινά από αυτό το εγώ για να πάει πέρα από αυτό, να μπορέσει δηλαδή να πάει προς έναν άλλο. Με αυτό τον τρόπο, η αυτομυθοπλασία θα προτείνει πάντα αυτό το αμφιλεγόμενο, συγκεχυμένο και αμφίσημο παιχνίδι ανάμεσα στο εγώ και στον άλλο, ανάμεσα στο εγώ και στην ετερότητα. Σε αυτή την αναζήτηση της αγάπης του άλλου, είναι σαφές ότι ο στόχος της αυτομυθοπλαστικής παραγωγής δεν είναι να κλειστεί κανείς ή να αποσυρθεί στον εαυτό του, αλλά, αντίθετα, να κινηθεί προς έναν άλλο: να προσπαθήσει να φτάσει, σε μια κίνηση ανοίγματος, αυτό τον άλλο που δεν είμαι εγώ. [σσ. 27-28]

Αφού κάνει μια σύντομη αλλά άκρως ενδιαφέρουσα ιστορική αναδρομή στις ποικίλες μορφές γραφής του εαυτού, από την αρχαιότητα και τον Ιερό Αυγουστίνο μέχρι τον Μονταίνιο, τον Ρουσό και τη νεότερη λογοτεχνία («μια παρουσίαση που θα μας επιτρέψει να δούμε μια σειρά από κείμενα τα οποία, παρότι προηγούνται της εμφάνισης του νεολογισμού αυτομυθοπλασία, χρησιμοποιούν μέσα σαφώς αυτομυθοπλαστικά»), παραθέτει έναν δεκάλογο δημιουργικών αρχών, αναπτύσσοντας τη δική του θεωρία περί αυτομυθοπλασίας, με παραδείγματα από τα θεατρικά του.

Προφανώς και το βιβλίο, με τη στιβαρή, προσεγμένη του μετάφραση, απευθύνεται στον καθένα, ή τέλος πάντων αφορά όλους τους αναγνώστες που ενδιαφέρονται για τους μηχανισμούς της λογοτεχνικής δημιουργίας, αλλά θα έπρεπε οπωσδήποτε να διαβαστεί από συγγραφείς και δραματουργούς, και από όποιον ενδιαφέρεται να αξιοποιήσει αυτοβιογραφικό υλικό στην τέχνη του.

Η κεντρική του ιδέα είναι απλή και γόνιμη· χρήσιμη: όταν ένας άνθρωπος αφηγείται τη ζωή του, επιλέγει, οργανώνει, παραλείπει και μεταμορφώνει το υλικό της εμπειρίας του. Η αυτομυθοπλασία —παραδόξως, μια μορφή αντίστασης στον ναρκισσισμό και στη δημόσια έκθεση της προσωπικής μας ζωής— αναγνωρίζει αυτή τη διαδικασία και την καθιστά συνειδητή καλλιτεχνική μέθοδο. Μέσω της επινοήσεως που ενδύεται τα φορέματα της αλήθειας, ο συγγραφέας αποκτά τη δυνατότητα να διερευνήσει ποιος είναι, ποιος υπήρξε και ποιος θα μπορούσε να είναι. Και, μαζί του, κι εμείς: το μερικό, στον πυρήνα του, είναι οικουμενικό.

• Νά και το οπισθόφυλλο:

«Η αυτομυθοπλασία είναι μια μυθοπλασία συμβάντων και γεγονότων αυστηρά αληθινών». Έτσι ορίζει ο Σερζ Ντουμπροφσκύ, εισηγητής του νεολογισμού «autofiction», το λογοτεχνικό είδος στο οποίο πραγματικές και φανταστικές αφηγήσεις διασταυρώνονται στη βάση ενός συμβολαίου ψεύδους ανάμεσα στον συγγραφέα και στον αναγνώστη, που έρχεται σε αντιδιαστολή με το συμβόλαιο αλήθειας της αυτοβιογραφίας. Ο δραματουργός Σέρχιο Μπλάνκο ανατέμνει με ειλικρίνεια τη δική του αυτομυθοπλαστική γραφή εκθέτοντας τη μηχανική αυτοϋπονόμευσης του συγγραφικού του «εγώ». Στο πρώτο μέρος του βιβλίου παρουσιάζει μια ιστορική επισκόπηση των γραφών τού εγώ, πιάνοντας το νήμα από τον Σωκράτη και τον Άγιο Αυγουστίνο για να φτάσει μέχρι τη μεταμοντέρνα μυθοπλασία του εικοστού πρώτου αιώνα. Στο δεύτερο μέρος, εκθέτει την προσωπική του θεωρία περί αυτομυθοπλασίας παραθέτοντας έναν «Δεκάλογο αυτομυθοπλαστικής απόπειρας», με άξονα τα θεατρικά του έργα. Όπως ομολογεί ο Μπλάνκο: «Τελικά, δεν είμαι εγώ εκείνος που γράφει· είναι η γραφή μου που με γράφει. Και αυτή είναι η μορφή της αντίστασής μου: να υπάρχω ως ένας χαρακτήρας μυθοπλασίας που γράφει τον εαυτό του ως πράξη επιβίωσης».

• Και ένα μικρό βιογραφικό του συγγραφέα:

O Γαλλοουρουγουανός Σέρχιο Μπλάνκο (Sergio Blanco) γεννήθηκε στο Μοντεβιδέο το 1971, όπου έζησε μέχρι τα εφηβικά του χρόνια. Στη συνέχεια εγκαταστάθηκε στο Παρίσι όπου και ζει μέχρι σήμερα. Μετά από τις σπουδές του στην κλασική φιλολογία αποφάσισε να αφοσιωθεί αποκλειστικά στη θεατρική γραφή και σκηνοθεσία. Έχει γράψει μεταξύ άλλων τα: Slaughter (2000), Κίεβο (2003, μτφρ. Μ. Χατζηεμμανουήλ & Δ. Ψαρράς, εκδ. Σοκόλη, 2012), Kassandra (2008, μτφρ. Δ. Σαραφείδου, εκδ. Λαγουδέρα, 2011), Βάρβαροι (2009), Μια Θήβα (2012, μτφρ. Μ. Χατζηεμμανουήλ, Κάπα Εκδοτική, 2022), Όστια (2013), Η οργή του Νάρκισσου (2014), Ο βρυχηθμός του Ντύσσελντορφ (2016), Χαρτογραφία μιας εξαφάνισης (2017), Εξομολογήσεις (2022, μτφρ. Δ. Σαραφείδου, εκδ. Ροές, 2025) και Tierra (2023). Το Kassandra ήταν το πρώτο θεατρικό του Μπλάνκο που ανέβηκε στην Ελλάδα (2011), το οποίο αργότερα έγινε όπερα και παρουσιάστηκε το 2024 και το 2025 στην Εναλλακτική Εθνική Λυρική Σκηνή της Αθήνας. Το Μια Θήβα ανέβηκε από το 2022 έως το 2026 στο Θέατρο του Νέου Κόσμου σε σκηνοθεσία Βαγγέλη Θεοδωρόπουλου με τον τίτλο Μια άλλη Θήβα γνωρίζοντας πρωτοφανή επιτυχία, και έκανε περιοδεία από το 2024 μέχρι το 2026 σε όλη την Ελλάδα. Ο Μπλάνκο έχει αποσπάσει σημαντικά βραβεία, ανάμεσά τους το Εθνικό Βραβείο Δραματουργίας της Ουρουγουάης, το Βραβείο Florencio Καλύτερου Δραματουργού, το Διεθνές Βραβείο Casa de las Americas, το βρετανικό βραβείο Off West End Award και το βραβείο Καλύτερου Πρωτότυπου Έργου για το Kassandra στα ελληνικά Gay Theatre Awards. Τον Οκτώβριο του 2026 ανέβηκε το έργο του Tierra στο Θέατρο του Νέου Κόσμου σε σκηνοθεσία Βαγγέλη Θεοδωρόπουλου.

Βρείτε το στο βιβλιοπωλείο της γειτονιάς σας, ή όπου αλλού σάς αρέσει να προμηθεύεστε τα βιβλία σας.

* * *

Για τους νέους τίτλους που διαβάσαμε και σας προτείνουμε, γράφουμε κάθε Κυριακή εδώ, στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Κάθε Δευτέρα και Τετάρτη, ανεβαίνει και από ένα σημείωμά μας για πράγματα που μάθαμε, που μας έκαναν εντύπωση, ή που μας προβλημάτισαν. Κάθε Τρίτη πρωί, μας ακούτε στο πόντκαστ για το βιβλίο και την τηλεόραση που κάνουμε με τη Σαπφώ Καρδιακού. Κάθε Παρασκευή, διαβάστε τη στήλη μας «Καλή Ερώτηση»: απαντάμε στα πάντα, με όσο περισσότερη αισιοδοξία και θετική ματιά μπορούμε. Κάθε Σάββατο, βυθιστείτε στο χορταστικό αλμανάκ μας στη Thess Voice. Μη διστάσετε να μας στείλετε μέιλ, αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Σας ευχαριστούμε πολύ!