Λίγα λόγια για την Ανν Κάρσον

Ολοένα και πιο έντονα γίνονται φανερές τόσο οι αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στις τέχνες όσο και οι σημαίνουσες εμπλοκές της φιλοσοφίας και της κοινωνιολογίας με τα εικαστικά, τον κινηματογράφο, το θέατρο και τη λογοτεχνία.

Ήδη από την εποχή των λεγόμενων ιστορικών πρωτοποριών (Φουτουρισμός, Νταντά, Υπερρεαλισμός) και με τη σκυτάλη να περνάει στα κινήματα που ξέσπασαν δυναμικά μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο (COBRA, λετριστές, καταστασιακοί), οι καλλιτέχνες γίνονται φιλόσοφοι, οι λογοτέχνες καταγίνονται με τα εικαστικά, οι συγγραφείς σκηνοθετούν ταινίες, οι στοχαστές γράφουν μυθιστορήματα, οι εικαστικοί μεταπηδούν στη μουσική. Ας αναφέρω επί τροχάδην τους Γιόζεφ Μπόις, Ουίλιαμ Μπάροουζ, Νόρμαν Μέιλερ, Σούζαν Σόνταγκ, Λόρι Άντερσον.

Ας μην ξεχνάμε ότι ο μέγιστος Μπομπ Ντίλαν, βραβευμένος με Νόμπελ Λογοτεχνίας το 2016, έχει καταπιαστεί ποικιλοτρόπως με τον κινηματογράφο, ενώ παράλληλα διακρίνεται για τις λίαν ενδιαφέρουσες επιδόσεις του στη ζωγραφική και τη γλυπτική. Κι ακόμα, ο νομπελίστας του 2019 Πέτερ Χάντκε έχει γράψει σενάρια για τον Βιμ Βέντερς και έχει σκηνοθετήσει, το 1977, τη μεγάλου μήκους ταινία «Η αριστερόχειρη γυναίκα».

Το δίχως άλλο, μας χαροποίησε έως πανηγυρισμών το φετινό Νόμπελ Λογοτεχνίας στην ποιήτρια Ανν Κάρσον (Anne Carson, Τορόντο, 21.06.1950), μια πολυσχιδή και ρηξικέλευθη ποιήτρια, απόλυτα προσηλωμένη στον δημιουργικό διάλογο ανάμεσα στις λέξεις και τις εικόνες, στους ρυθμούς των φράσεων και στις φιλοσοφικές αναζητήσεις. Πρόκειται για μια ευφυέστατη χρονοταξιδιώτισσα που περιπλανιέται στην αρχαία ελληνική γραμματεία και μας φέρνει, επισκεπτόμενη το παρελθόν και δρώντας στο παρόν, ειδήσεις για το μέλλον. Η Κάρσον είναι η επιστημονική φαντασία της αρχαιολογίας της γνώσης, για να θυμηθώ τον Μισέλ Φουκώ.

Κάθε της βιβλίο είναι ένα συμβάν, μια πρωτότυπη πρόταση, ένα κοκτέιλ τρόπων. To «NOX» (2010) είναι ένα κιβώτιο/κιβούρι, το μνημόσυνο της Κάρσον για τον τεθνεώτα αδελφό της, μια εικαστική και λεκτική χειρονομία που συνδυάζει τη μεταμοντέρνα ποίηση με την contemporary art. Η «Αυτοβιογραφία του κόκκινου» (μτφρ. Χάρης Βλαβιανός, εκδ. Πατάκη) είναι ένα «μυθιστόρημα σε στίχους», όπως λέει η ίδια η Κάρσον, γεμάτο αναφορές στη φιλοσοφία, τη ζωγραφική, τη φωτογραφία, τη μυθολογία, την ιστορία. Η «Ομορφιά του συζύγου» (μτφρ. Ευτυχία Παναγιώτου & Δημήτρης Αθηνάκης, εκδ. Πατάκη) φέρει τον υπότιτλο «Μυθοπλαστικό δοκίμιο σε 29 τάνγκο», κι εδώ διακρίνουμε αναφορές στον Μότσαρτ, τον Τζον Κητς, τον Αριστοτέλη, τον Όμηρο και το ούζο!

Η Κάρσον είναι άσσος του μοντάζ. Κόβει, ράβει, οικειοποιείται, συρράπτει, συνθέτει. Οι γνώσεις της είναι ευρέως φάσματος, κινούνται από την αρχαιοελληνική γραμματεία μέχρι το cool μεταμοντέρνο και το ιερόσυλο πανκ. Θαρρείς και θητεύει σε έναν διαρκή ασύρματο συντονισμό με τα στρατηγήματα της Λόρι Άντερσον, καθώς προχωρεί σε μιαν ασύστολη (αλλά στρατηγικά μεθοδευμένη) υπονόμευση και διάβρωση των καθιερωμένων, ερωτοτροπώντας με το Υψηλό, το sublime, υπό τους ήχους των Ramones και της Γιόκο Όνο, κι έχοντας αδιάκοπα στον παλλόμενο νου της το Fluxus, το Νταντά, τους καταστασιακούς, τον Γιόζεφ Μπόις και τους μπητνίκους.

Το πιο πρόσφατο έργο της, το «Wrong Norma» (2024), είναι ποιητική συλλογή, συναρμολογούμενο δοκίμιο, φιλοσοφική πραγματεία, πανκ προσβολή, καταστασιακό μανιφέστο, φορητό μουσείο, επιτέλεση (performance), εγκατάσταση (installation) και καλειδοσκοπικός ίλιγγος, όλα αυτά και μερικά άλλα στη συσκευασία ενός. Οι αναφορές και τα κλεισίματα ματιού της Κάρσον είναι η χαρά του δύσκολου λύτη, ενώ τα λογικά της άλματα, που είναι εξωφρενικά, θα ενθουσιάσουν τον αισθαντικό αρχάριο. Συναντούμε, σε κόγχες και σηκούς του «Wrong Norma», τον Ίγκι Ποπ να παρεμβαίνει στην Απολογία του Σωκράτη, παρέα με τον Μπομπ Ντίλαν μάλιστα· τη Γιόκο Όνο να συνομιλεί με τον Θεό και Πλάστη· τον Μπαρτ Λανκάστερ βγαλμένο από την απίθανη ταινία o «Κολυμβητής» του Φρανκ Πέρι (βασισμένη στο εξίσου απίθανο διήγημα του Τζον Τσίβερ)· «μαθαίνουμε» το μικρό όνομα του Γκοντό, του ανθρώπου που όλος ο πλανήτης περιμένει από το 1953· φευγαλέα παίρνει το μάτι μας τον πυραυλοκίνητο Ντέιβιντ Φόστερ Γουάλας και τον χεγκελιανό χαλυβουργό Ρομπέρτο Μπολάνιο, ενώ μας καθηλώνει με μια διασκευή/επισκευή της θρίλερ ατμόσφαιρας που δημιούργησε ο μέγας παθολογοανατόμος της μεταβιομηχανικής εποχής, ο Μίχαελ Χάνεκε με τις δύο εκδοχές (από τον ίδιο αμφότερες, η αυστριακή του 1997 και η αμερικανική του 2007) του «Παράξενα παιχνίδια». Δεν λείπει –πώς άλλωστε;– το δράμα του Πάουλ Τσέλαν και η συνάντησή του με τον πασίγνωστο ορεσίβιο βουκόλο της φιλοσοφίας.

Η τελευταία καλλιτεχνική χειρονομία της Ανν Κάρσον έχει να κάνει με την προωθημένη post-rock μουσική. Η ποιήτρια συμμετέχει με απαγγελίες της, για πρώτη φορά, σε ένα concept άλμπουμ, το «The Great Lakes Suite» (2025) των Καναδών Rheostatics. Είχα τη χαρά και την ευλογία να συναντηθώ στην Κυψέλη με τον Ντέιβ Μπιντίνι (Dave Bidini, 11.09.1963), ψυχή της μπάντας, και να μιλήσουμε για την καναδέζικη ποίηση και μουσική, καθώς και για την Κάρσον, με την οποία είναι φίλοι. Στο άλμπουμ συμμετέχει επίσης η σπουδαία Λόρι Άντερσον, μια δημιουργός που συγγενεύει καλλιτεχνικά με τη φετινή νομπελίστρια. Μείνετε συντονισμένοι, θα έχουμε κι άλλα να πούμε για τις αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στις τέχνες, για τον Ντέιβ Μπιντίνι και τους Rheostatics, καθώς και για την Ελληνοκαναδή ποιήτρια Eva H. D., σεναριογράφο των δύο πρόσφατων ταινιών του φιλμικού ποιητή Τσάρλι Κάουφμαν και φίλη της Ανν Κάρσον.