Μια μαρτυρία, και μία Ουκρανή μάρτυρας

Με την καρδιά μας να τρέμει όσο και τα δάχτυλά μας, γράφαμε στις 29 Ιουνίου του 2023, σε μια γωνιά που έχουμε εκεί στο Facebook για να ανεβάζουμε βιβλία, ταινίες, γατιά, γελοιογραφίες από το New Yorker, και τα νέα από την πολύπαθη Ουκρανία:

Ανάμεσα στους τραυματίες από το τρομοκρατικό χτύπημα των Ρώσων εισβολέων στο Κραματόρσκ της Ουκρανίας, στις 27 Ιουνίου, στο γνωστό εστιατόριο που έγινε τάφος για τουλάχιστον 12 ανθρώπους, ενήλικες και παιδιά, συγκαταλέγεται και η γνωστή Ουκρανή συγγραφέας Victoria Amelina. Είναι σε σταθερή, ελεγχόμενη κατάσταση.

Η Victoria Amelina έκανε το ντεμπούτο της με το μυθιστόρημα «The Fall Syndrome» το 2014. Τα έργα της έχουν αποσπάσει πλήθος εθνικά και διεθνή βραβεία. Είναι η ιδρύτρια του Λογοτεχνικού Φεστιβάλ της Νέας Υόρκης, που πραγματοποιείται στη μικρή ουκρανική πόλη Νέα Υόρκη, κοντά στο Μπαχμούτ — έχουμε μιλήσει γι’ αυτό. Τα πεζά, τα ποιήματα και τα δοκίμιά της έχουν μεταφραστεί σε διάφορες γλώσσες, μεταξύ αυτών στα αγγλικά, πολωνικά, ολλανδικά, τσέχικα, και γερμανικά. Πρόσφατα, το μυθιστόρημά της «Dom’s Dream Kingdom» μεταφράστηκε στα ισπανικά. Και η Βικτόρια είχε ενθουσιαστεί.

Την ακολουθούμε καιρό τώρα στο Twitter, όπου είναι πολύ δραστήρια. Άφησε το σπίτι και την (όποια) βολή της, πέρυσι το καλοκαίρι εντάχθηκε στο Truth Hounds, μια οργάνωση ανθρωπίνων δικαιωμάτων, και έκτοτε βρίσκεται διαρκώς στον δρόμο, στις εμπόλεμες περιοχές, ως ερευνήτρια πεδίου για τα εγκλήματα πολέμου της Ρωσίας. Είναι εκείνη που βρήκε το πολεμικό ημερολόγιο του συγγραφέα Volodymyr Vakulenko, μετά τη δολοφονία του από τους Ρώσους.

Στο εστιατόριο συνόδευε μία ομάδα Κολομβιανών δημοσιογράφων.

Όλος ο κόσμος είναι εκεί, όλος ο πλανήτης, όλοι μιλούν για την Ουκρανία, όλοι στηλιτεύουν τα εγκλήματα των τρομοκρατών.

Τι; Όλοι;

* * *

Η Βικτώρια, που τότε ήταν «σε σταθερή, ελεγχόμενη κατάσταση», θα ξεψυχούσε τρεις μέρες μετά. Και τώρα, τρία χρόνια και τρεις μήνες από τότε, ένα νέο βιβλίο βγαίνει στα ελληνικά — ένα ανάμεσα στα τόσα, θα πείτε. Σωστά. Σωστά. Μόνο που είναι δικό της. Κι αυτό τα αλλάζει όλα.

Δεν θέλουμε να πούμε εμείς για το βιβλίο της Βικτώρια. Θα δώσουμε αμέσως τον λόγο στη μεταφράστριά του, τη Ρηγούλα Γεωργιάδου —για εκατοντάδες ανθρώπους, η κύρια πηγή ενημέρωσης στην Ελλάδα, όλα αυτά τα χρόνια του πολέμου, για τα τεκταινόμενα στα μέτωπα της Ουκρανίας—, αφού την ευχαριστήσουμε θερμά για την προθυμία και τον χρόνο της. Νά τι είχε την καλοσύνη να μας πει:

Πώς μεταφράζεις τη σιωπή που αφήνει πίσω της μια βόμβα;

Όταν ξεκίνησα να μεταφράζω το βιβλίο της Βικτώρια Αμελίνα, «Κοιτώντας γυναίκες, κοιτώντας τον πόλεμο», ήξερα ήδη την ιστορία της. Για την ακρίβεια, την είχα πληροφορηθεί σε πρώτο χρόνο, διαβάζοντας τις ημερήσιες κτηνωδίες της ρωσικής εισβολής, όπως κάνω κάθε μέρα από τις 24 Φεβρουαρίου του 2022.

Ήξερα ότι αυτή η σπουδαία 37χρονη Ουκρανή συγγραφέας άφησε την ασφάλεια της λογοτεχνίας για να γίνει ερευνήτρια εγκλημάτων πολέμου. Ήξερα ότι δολοφονήθηκε από ρωσικό πύραυλο στο Κραματόρσκ το 2023. Όμως, μεταφράζοντας τις σημειώσεις της, συνειδητοποίησα ότι κάθε της λέξη δεν αφορούσε μόνο τη σημερινή εισβολή· αφορούσε έναν αιώνα συστηματικής προσπάθειας να σβηστεί η ουκρανική ταυτότητα από τον χάρτη.

Η σκέψη της είχε στοιχειωθεί από την «Εκτελεσμένη Αναγέννηση» — τη γενιά των Ουκρανών δημιουργών της δεκαετίας του 1930 που σφαγιάστηκαν από το σταλινικό καθεστώς για να αποκεφαλιστεί η κουλτούρα της χώρας. Με έναν ανατριχιαστικό, μοιραίο ιστορικό κύκλο, η ίδια έγινε μέρος της, θύμα του ίδιου διαχρονικού εισβολέα που αιώνες τώρα απαγορεύει τη γλώσσα, καίει βιβλία, και εξορίζει τη διάνοια.

Το χειρόγραφο κάτω από την κερασιά

Υπάρχει ένα στιγμιότυπο στο βιβλίο που δεν θα ξεχάσω ποτέ όσο ζω, μια σκηνή που έκανε τα δάχτυλά μου να μείνουν παγωμένα πάνω από το πληκτρολόγιο. Είναι η στιγμή που η Βικτώρια, μαζί με τη Γιούλια, μια ντόπια βιβλιοθηκάριο, γονατίζουν στο χώμα μιας αυλής στο απελευθερωμένο Ιζιούμ. Ψάχνουν για το ημερολόγιο του συγγραφέα παιδικών βιβλίων Βολοντίμιρ Βακουλένκο, που οι ρώσοι είχαν απαγάγει και εκτελέσει λίγο πριν. «Σκάβαμε με τα χέρια μας κάτω από μια κερασιά», γράφει η Βικτώρια. Και εκεί, μέσα στο χώμα, θαμμένο μέσα σε μια νάιλον σακούλα, βρίσκουν το χειρόγραφο. Ένα κομμάτι ουκρανικής μνήμης που διασώθηκε κυριολεκτικά από τη γη.

Εκείνη τη στιγμή, η Βικτώρια δεν ήξερε ότι λίγους μήνες μετά θα είχε την ίδια ακριβώς μοίρα με τον Βακουλένκο.

Από το πένθος στην οργή, και από εκεί στην ελπίδα

Η διαδικασία της μετάφρασης αυτού του βιβλίου ήταν μια διαρκής συναισθηματική πάλη. Υπήρχαν στιγμές που με κυρίευε μια βαθιά θλίψη και ένα βαρύ πένθος — για τις χαμένες ζωές, για τα γκρεμισμένα σπίτια, για τη Βικτώρια που δεν πρόλαβε να δει το έργο της τυπωμένο. Για τον μικρό γιο που άφηνε πίσω της. Όπως χιλιάδες άλλοι συμπατριώτες της, άντρες και γυναίκες. Άμαχοι πολίτες και ένστολοι Υπερασπιστές. Αυτό το πένθος, σχεδόν ακαριαία, μεταμορφωνόταν σε ανίσχυρη οργή. Οργή για την αδικία, οργή για τη βαρβαρότητα, οργή για μια γενοκτονία που επαναλαμβάνεται μπροστά στα μάτια του σύγχρονου κόσμου, γιατί ο σύγχρονος κόσμος κάνει ελάχιστα για να το αποτρέψει, αν δεν βοηθά κιόλας τον γενοκτόνο.

Όμως, καθώς προχωρούσα στις σελίδες, όλη αυτή η οργή και η θλίψη άρχισαν να υποχωρούν. Σβήστηκαν, δίνοντας τη θέση τους σε ένα δέος που καθηλώνει. Γιατί μέσα από τη φωνή της Βικτώριας ξεπηδά η συγκλονιστική αποφασιστικότητα, το θάρρος και η ακλόνητη καρτερία των ανθρώπων της Ουκρανίας.

Καθώς μετέφραζα, οι πρωταγωνίστριές της έγιναν δικοί μου άνθρωποι: η Εβχενία, η διακεκριμένη δικηγόρος που άφησε τα δικαστήρια για να γίνει στρατιωτίνα στην πρώτη γραμμή· η Ολεξάντρα, η οποία τιμήθηκε με το Νόμπελ Ειρήνης το 2022, καταγράφοντας με κίνδυνο της ζωής της τις ρωσικές θηριωδίες. Αυτές οι γυναίκες, όπως πολλές άλλες, όπως ολόκληρος ο ουκρανικός λαός, δεν ζητούν τον οίκτο μας. Δεν εκλιπαρούν. Δεν λυγίζουν. Το μόνο «έγκλημά» τους είναι ότι θέλουν να ζήσουν ελεύθεροι, να ορίζουν οι ίδιοι την τύχη τους και το μέλλον των παιδιών τους στη δική τους γη.

Ένα χρέος που εκπληρώθηκε

Το «Κοιτώντας γυναίκες, κοιτώντας τον πόλεμο», που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Utopia (τιμημένο με το Βραβείο Orwell 2025), δεν είναι απλώς μια καταγραφή πολέμου. Είναι ένα μανιφέστο ανθρωπιάς και ένας καθρέφτης για τις δικές μας αξίες. Οι ρώσικοι πύραυλοι έκοψαν το νήμα της ζωής της Βικτώριας, αλλά δεν κατάφεραν να σβήσουν τη φωνή της. Τώρα που το έργο της μιλάει και ελληνικά, νιώθω ότι εκπλήρωσα ένα χρέος απέναντί της. Ένα χρέος όμως απέναντι στην Ουκρανία που δεν τελειώνει ποτέ όσο αυτή η κτηνώδης εισβολή συνεχίζεται.

Σας παρακαλώ, διαβάστε το. Όχι μόνο για να τιμήσετε μια γυναίκα που θυσιάστηκε για την αλήθεια, αλλά για να σταθείτε νοερά δίπλα σε έναν λαό που, απέναντι στο πιο βαθύ σκοτάδι του ολοκληρωτισμού, συνεχίζει να υπερασπίζεται το φως της ελευθερίας.

[ Από τη Thess Voice: Διαβάστε το υπόλοιπο άρθρο εδώ ]