Moira Macdonald, «Όπως στα βιβλία»

Moira Macdonald, «Όπως στα βιβλία» (μετάφραση Έφη Τσιρώνη, 456 σελίδες, Εκδόσεις Μεταίχμιο).

Ένα γράμμα κρυμμένο μέσα σε ένα μεταχειρισμένο βιβλίο, ένας βιβλιοπώλης που δεν το διαβάζει, και δύο γυναίκες που αρχίζουν να αλληλογραφούν στα τυφλά. Το πρώτο μυθιστόρημα της Μόιρα Μακντόναλντ ξεκινά από μια παρεξήγηση, αν και όχι επειδή η συγγραφέας πιστεύει στις παρεξηγήσεις ή επειδή βρίσκει την ιδέα χαριτωμένη: αλλά γιατί θέλει να μας δείξει ξεκάθαρα από την αρχή πως εδώ έχουμε να κάνουμε με μια παραμυθένια ρομαντική κομεντί, ακριβώς σαν αυτές που μας έχει χαρίσει ο κινηματογράφος σε κάποιες από τις καλύτερές του (ρομαντικές και παιχνιδιάρικες) στιγμές. Η Μακντόναλντ αρθρογραφεί επί τρεις δεκαετίες τώρα στους «Seattle Times», και ξέρει καλά τον χώρο: του βιβλίου, των βιβλιοπωλείων, του σινεμά, και του κοινού τους. Το «Όπως στα βιβλία» είναι ένα μυθιστόρημα που μιλά για τη μοναξιά, τη φιλία, τη δουλειά, τη μέση ηλικία, και την ανάγκη να ξαναβρούμε μια πραγματική, ανθρώπινη επαφή με τους γύρω μας.

Η Έιπριλ είναι 33 ετών, εργάζεται από το σπίτι για μια εταιρεία τεχνολογίας, και έχει αρχίσει να αντιλαμβάνεται ότι η ζωή της συρρικνώνεται, μαζεύει, χάνεται. Οι φίλοι της έχουν τις οικογένειές τους και τις υποχρεώσεις τους, οι προσπάθειές της για να κάνει κι αυτή μια σχέση αποτυγχάνουν παταγωδώς, και μεγάλο μέρος της καθημερινότητάς της περνά μπροστά σε μια οθόνη. (Αν μας θυμίζει κάτι αυτό…) Μία από τις λίγες σταθερές εξόδους της είναι το Read the Room, ένα ανεξάρτητο βιβλιοπωλείο του Σιάτλ, όπου δουλεύει ο Γουέστλεϊ, ένας γοητευτικός υπάλληλος στον οποίο η Έιπριλ έχει αποφασίσει να αποδώσει όλες τις ιδιότητες που η ίδια θα ήθελε να έχει ένας ιδανικός σύντροφος.

Κάποια στιγμή κάνει κάτι εντελώς ασυνήθιστο για εκείνη. Κάτι αναπάντεχο. Αφήνει μέσα σε ένα αντίτυπο των «Φόνων της κίσσας» του Άντονι Χόροβιτς ένα ανώνυμο σημείωμα που προορίζεται —προφανώς— για τον Γουέστλεϊ. Εκείνος όμως —προφανέστερα— βάζει το βιβλίο στο ράφι χωρίς να δει το γράμμα. Τον Χόροβιτς θα τον αγοράζει τελικώς η Λόρα, μια σαραντάρα χήρα και μητέρα ενός παιδιού, που θα διαβάσει το μήνυμα, και —προφανέστατα— θα πιστέψει ότι έχει γραφτεί για την ίδια από τον Γουέστλεϊ. Ακολουθώντας μάλιστα τις οδηγίες του σημειώματος, θα «του» απαντήσει μέσα από ένα άλλο βιβλίο. Η Έιπριλ βρίσκει, όπως είναι αναμενόμενο, την απάντηση — και φυσικά συμπεραίνει ότι προέρχεται από τον Γουέστλεϊ.

Από εκεί και πέρα η Μακντόναλντ στήνει μια κλασική κωμωδία παρεξηγήσεων — μόνο που, όχι, δεν είναι αυτό που νομίζαμε. Το σημαντικότερο στοιχείο αυτής της ιστορίας δεν είναι ο γοητευτικός βιβλιοπώλης με τα φανελένια πουκάμισα. (Αυτό θα συνέβαινε μέχρι πριν μία-δύο δεκαετίες, αλλά όχι εδώ, και όχι σήμερα). Γιατί εδώ, και σήμερα, η ανώνυμη επικοινωνία ανάμεσα στις δύο γυναίκες αποκτά σταδιακά μεγαλύτερη σημασία από τον άντρα που υποτίθεται ότι βρίσκεται στο κέντρο της. Η Έιπριλ και η Λόρα αρχίζουν να αποκαλύπτουν πράγματα για τον εαυτό τους που δεν θα έλεγαν ποτέ στους ανθρώπους της πραγματικής τους ζωής. Ή, με άλλα λόγια, η παρανόηση αυτή δημιουργεί μια σχέση που κανονικά δεν θα είχε υπάρξει.

Το «Όπως στα βιβλία» ανήκει εμφανώς στην παράδοση της κλασικής αισθηματικής κομεντί του 1998 «Έχετε μήνυμα στον υπολογιστή σας» (το «You’ve Got Mail», σε σκηνοθεσία της Νόρας Έφρον, με τον Τομ Χανκς, βέβαια, και τη Μεγκ Ράιαν), φιλμ στο οποίο παραπέμπει συνειδητά. Εδώ όμως το ανώνυμο μήνυμα επιστρέφει στην αναλογική εποχή. Υπάρχουν χαρτιά διπλωμένα μέσα σε βιβλία, τίτλοι που λειτουργούν σαν κώδικες, και ένα βιβλιοπωλείο σαν φυσικός χώρος μέσα στον οποίο οι άνθρωποι εξακολουθούν να συναντιούνται χωρίς να τους έχει πάρει αγκαζέ ένας αλγόριθμος. Το βιβλιοπωλείο γίνεται έτσι κάτι περισσότερο από ένα ευχάριστο σκηνικό. Είναι ένας από τους τελευταίους χώρους όπου άνθρωποι διαφορετικών ηλικιών και ρυθμών ζωής μπορούν να βρεθούν μαζί.

Η Μακντόναλντ —που έγραψε το μυθιστόρημά της μέσα στην πανδημία, δουλεύοντας για δύο ολόκληρα χρόνια από το σπίτι και επικοινωνώντας με τους συναδέλφους της μέσω Zoom— αξιοποιεί αυτή την πολύ απλή ιδέα και χτίζει γύρω της ολόκληρη την ιστορία της. Τα ίδια κάνει και η Έιπριλ: μπορεί να εργάζεται, να ψωνίζει, να επικοινωνεί και να οργανώνει τη ζωή της χωρίς να χρειάζεται να συναντήσει ψυχή ζώσα. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν συνειδητοποιεί ότι αυτή η ευκολία έχει μετατραπεί σε απομόνωση.

Η αγάπη της Μακντόναλντ για τα βιβλία και την ποπ κουλτούρα διατρέχει το μυθιστόρημα. Στις σελίδες του εμφανίζονται, μεταξύ πολλών άλλων, οι «Μικρές κυρίες», ο «Υπέροχος μάγος του Οζ», τα «Απομεινάρια μιας μέρας», το «Ένας τζέντλεμαν στη Μόσχα», ο «Υπέροχος Γκάτσμπι», αλλά και ταινίες και σειρές όπως το «Αυτός, αυτή και τα μυστήρια», το «Mad Men» και το «Sex and the City». Οι αναφορές λειτουργούν κυρίως σαν κοινή γλώσσα των χαρακτήρων. (Και βέβαια «ημών των ιδίων», των αναγνωστών). Οι άνθρωποι εξηγούν ποιοι είναι μέσα (και) από τις ιστορίες που αγαπούν.

Ένα ακόμη έξυπνο εύρημα είναι ότι ο Γουέστλεϊ, τον οποίο οι δύο γυναίκες έχουν μετατρέψει άθελά του σε πρωταγωνιστή μιας ρομαντικής ιστορίας, ζει παράλληλα τη δική του φαντασίωση. Στο βιβλιοπωλείο πραγματοποιούνται τα γυρίσματα μιας ταινίας και εκείνος ενθουσιάζεται με την ευκαιρία να εμφανιστεί σαν κομπάρσος. Και οι τρεις βασικοί χαρακτήρες, με διαφορετικό τρόπο, προσπαθούν να δουν τη ζωή τους σαν αφήγηση: αναζητούν μια αλλαγή πλοκής, έναν καινούργιο ρόλο, ένα κάποιο happy end. Όπως κάνουμε όλοι.

Η παραπάνω κατασκευή θα μπορούσε εύκολα να οδηγήσει σε μια μηχανική ρομαντική κομεντί, ένα βιβλίο-συνταγή. Η Μακντόναλντ χρησιμοποιεί πράγματι όλους τους γνώριμους μηχανισμούς ενός feelgood μυθιστορήματος (και ευτυχώς), αλλά αντιλαμβάνεται ότι η ανθρώπινη σύνδεση δεν περιορίζεται στο «ζευγάρι» (και ευτυχώς στο τετράγωνο). Επίσης, αγαπά τους ήρωές της, και το δείχνει. Η Έιπριλ έχει ανάγκη να ξαναμπεί στον κόσμο. Η Λόρα έχει ανάγκη να φανταστεί μια ζωή που δεν οργανώνεται αποκλειστικά γύρω από όσα έχασε. Και ο Γουέστλεϊ έχει ανάγκη να δει αν η ζωή που ονειρεύεται υπάρχει ήδη γύρω του, πως είναι εδώ και τώρα: σήμερα.

Μας άρεσε πολύ το βιβλίο, και μας συγκίνησε. Ένα πολύ έξυπνο, απλό, πραγματικά feelgood βιβλιοφιλικό μυθιστόρημα, εξαιρετικά ευχάριστο, με χιούμορ, με ωραίους χαρακτήρες —πρωταγωνιστικούς και δευτερεύοντες—, που ξέρει ακριβώς τι θέλει να προσφέρει, και χρησιμοποιεί τον ρομαντισμό σαν αφετηρία για μια ευρύτερου βεληνεκούς ιστορία γύρω από τη μοναξιά και την κοινότητα.

• Νά και το οπισθόφυλλο:

H Έιπριλ, μια έξυπνη και μοναχική γυναίκα, έχει αρχίσει να βαριέται στη δουλειά της: αφήνει μέσα σε ένα βιβλίο ένα γράμμα για τον Γουέστλεϊ, τον υπάλληλο του βιβλιοπωλείου της γειτονιάς της, ο οποίος έχει ένα γλυκό χαμόγελο και του πάνε πολύ τα φανελένια πουκάμισα. Η Λόρα, μια πολυάσχολη μητέρα που έχει παραιτηθεί από τον έρωτα, αγοράζει το βιβλίο, βρίσκει το γράμμα και πιστεύει ότι ο Γουέστλεϊ το άφησε για εκείνη. Ένας όμορφος άντρας που αγαπά τα βιβλία είναι ακριβώς αυτό που έψαχνε. Εντωμεταξύ ο Γουέστλεϊ παραείναι απορροφημένος από τα γυρίσματα μιας ταινίας στο βιβλιοπωλείο για να προσέξει κάποια από τις δύο. Καθώς η ανώνυμη αλληλογραφία της Έιπριλ και της Λόρα συνεχίζεται, η πληκτική τους καθημερινότητα τίθεται υπό αμφισβήτηση, αφήνοντας μια αχτίδα ελπίδας να φανεί. Μήπως το ευτυχισμένο τέλος είναι κοντά; Το «Όπως στα βιβλία» είναι ένα παιχνιδιάρικο αφιέρωμα στον ρομαντισμό, τη φιλία και τα βιβλιοπωλεία, καθώς και σε όσα έχουν ξεμείνει ανάμεσα στις σελίδες των βιβλίων που αγαπήσαμε — από ένα ξεχασμένο χαρτάκι, μέχρι την καρδιά κάποιου.

• Και ένα μικρό βιογραφικό της συγγραφέως:

Η Μόιρα Μακντόναλντ είναι κριτικός τέχνης στην εφημερίδα Seattle Times. Το «Όπως στα βιβλία» είναι το πρώτο της μυθιστόρημα.

Βρείτε το στο βιβλιοπωλείο της γειτονιάς σας, ή όπου αλλού σάς αρέσει να προμηθεύεστε τα βιβλία σας.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Παρασκευή, παρουσιάζοντας τα 5+5 θέματα SOS της εβδομάδας που ξεκινά και του Σαββατοκύριακου που έρχεται αντιστοίχως. Κάθε Τρίτη πρωί, μας ακούτε στο πόντκαστ για το βιβλίο και την τηλεόραση που κάνουμε με τη Σαπφώ Καρδιακού. Κάθε Σάββατο, βυθιστείτε στο πλούσιο και χορταστικό αλμανάκ μας στη Thess Voice. Τις Κυριακές, μιλάμε για το Βιβλίο της Εβδομάδας: σας προτρέπουμε να μη διαβάσετε μόνο την παρουσίαση, να διαβάσετε και το βιβλίο! Μη διστάσετε να μας στείλετε μέιλ, αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Σας ευχαριστούμε πολύ.