Μπάρμπαρα Κάρτλαντ: Η grande dame της ροζ λογοτεχνίας

Η Μπάρμπαρα Κάρτλαντ (1901-2000) αποτελεί πολιτισμικό ορόσημο μιας ολόκληρης εποχής. Η νέα βιογραφία της, με τίτλο The Great Dictator: A Life of Barbara Cartland (Hodder & Stoughton, 2026), που δημοσιεύθηκε στη Βρετανία πριν από λίγες μόλις ημέρες, αναμένεται να προσελκύσει το ενδιαφέρον ανθρώπων κάθε ηλικίας και lifestyle, ακόμα και όσων δεν έχουν διαβάσει ποτέ κάποιο βιβλίο της.

Η αδιαμφισβήτητη βασίλισσα της ροζ λογοτεχνίας ήταν μια πανέξυπνη γυναίκα, η οποία εκμεταλλεύτηκε την ανάγκη του εκδοτικού συστήματος για διαρκή τροφοδότηση της αγοράς με ρομάντζα —έγραψε 723 ρομαντικά μυθιστορήματα και πούλησε ένα δισεκατομμύριο αντίτυπα, βλέποντας το όνομά της να αναγράφεται στο βιβλίο Guinness—, την ίδια στιγμή που το εκδοτικό σύστημα εκμεταλλεύτηκε το αστείρευτο ταλέντο της αλλά και τη ναρκισσιστική της ανάγκη για προβολή.

Στις δεκαετίες του ’70 και του ’80, όταν αναδύθηκε η κατασκευή της ροζ κουλτούρας, που χαρακτηρίστηκε από τη μαζική παραγωγή πολιτισμικών προϊόντων τα οποία απευθύνονταν αποκλειστικά στο γυναικείο κοινό, η Μπάρμπαρα Κάρτλαντ αναδείχθηκε ως μία από τις σημαντικότερες εκπροσώπους της.

Τα βασικά προϊόντα της ροζ βιομηχανίας —γυναικεία περιοδικά, τηλεοπτικές εκπομπές, βιβλία αυτοβοήθειας, ρομάντζα, ρομαντικές κομεντί— προωθήθηκαν στις γυναίκες με επιθετική διαφήμιση, παρουσιάζοντας την ακόρεστη κατανάλωσή τους ως κάτι φυσικό και αναμενόμενο, σχεδόν σαν αναπόσπαστο μέρος της θηλυκότητας.

Η Μπάρμπαρα Κάρτλαντ θα δημιουργήσει μια εντυπωσιακή περσόνα που θα μείνει ανεξίτηλα στη μνήμη του κοινού, ακόμα και μετά τον θάνατό της. Η άκρως επιτηδευμένη εμφάνισή της —ροζ φόρεμα, καπέλο, βαρύ μακιγιάζ, τεράστιες μαύρες βλεφαρίδες, μικροσκοπικό σκυλάκι στην αγκαλιά—, σε συνδυασμό με τις διασυνδέσεις της με τους αριστοκρατικούς κύκλους της Βρετανίας, συνθέτουν μια cult φιγούρα, ταιριαστή της «βασίλισσας των ρομάντζων», όπως την αποκαλεί ο βρετανικός Τύπος.

Εκείνο που ίσως δεν γνωρίζουν οι περισσότεροι είναι ότι επρόκειτο για μια γυναίκα μορφωμένη και δυναμική, που ξεκίνησε την καριέρα της γράφοντας λογοτεχνία αξιώσεων για θέματα ευαίσθητα, όπως ο αντισημιτισμός που κυριαρχούσε στη βρετανική κοινωνία μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και το ακανθώδες ζήτημα της άμβλωσης, που από αρκετούς θεωρήθηκαν ιδιαίτερα προχωρημένα, ακόμα και τολμηρά για την εποχή τους. Είχε καταπιαστεί επίσης με τον ακτιβισμό, προσπαθώντας να ευαισθητοποιήσει τους συγχρόνους της όσον αφορά τις δύσκολες συνθήκες ζωής των Ρομά.

Η Κάρτλαντ κινείται με ευχέρεια στον χώρο της βρετανικής ελίτ και δεν είναι περίεργο που τα περισσότερα βιβλία που υπογράφει μεταφέρουν στις γυναίκες της μεσαίας και της εργατικής τάξης, που αποτελούν το κύριο αναγνωστικό κοινό της, την ατμόσφαιρα που επικρατεί στους κύκλους της αριστοκρατίας, εστιάζοντας στις ερωτικές συνήθειες, στον τρόπο με τον οποίο φλερτάρουν και επιλέγουν ταίρι οι ευγενείς. Οι ιστορίες της, άλλωστε, είναι στη συντριπτική πλειονότητά τους ιστορικά ρομάντζα, τοποθετημένα στο παρελθόν, όταν τα ήθη επέβαλλαν οι ηρωίδες να παραμένουν παρθένες μέχρι τον γάμο, ώστε να προσφέρουν την αγνότητά τους στον μελλοντικό τους σύζυγο.

Τα ρομάντζα τύπου Άρλεκιν δεν είναι βέβαια κάτι καινούργιο, αφού από τον 18ο αιώνα δημιουργήθηκαν για να καλύψουν τις αναγνωστικές ανάγκες εργαζόμενων κοριτσιών που δεν είχαν ιδιαίτερη μόρφωση —συχνά δεν είχαν ούτε την ευκαιρία να τελειώσουν το σχολείο— και δούλευαν σε εργοστάσια, βιοτεχνίες ή ως παραδουλεύτρες. Μπορούμε εύκολα να κατανοήσουμε γιατί αυτές οι κοπέλες είχαν μεγάλη ανάγκη να πιστέψουν το ροζ παραμύθι και να ελπίζουν ότι ο έρωτας με έναν άντρα ανώτερης κοινωνικής τάξης θα τους άλλαζε μέσα σε μία νύχτα τη ζωή.

Τι ισχύει όμως σήμερα;

Στις μέρες μας, τα ρομάντζα σημειώνουν διεθνώς μεγάλη εμπορική επιτυχία, αφού διαβάζονται από γυναίκες κάθε ηλικίας, φυλής, κοινωνικής τάξης, μορφωτικού επιπέδου, επαγγελματικής κάστας και ιδεολογίας. Είναι ένα φαινόμενο με κοινωνικές, ψυχολογικές και οικονομικές διαστάσεις. Στη χώρα μας, μάλιστα, που το αγοραστικό κοινό είναι μικρό, τα βιβλία ροζ παραλογοτεχνίας έχουν παραγκωνίσει από τις προτιμήσεις των αναγνωστών τη λογοτεχνία. Είναι άλλωστε γεγονός ότι είναι λίγοι πλέον οι ελληνικοί εκδοτικοί οίκοι που αντιστέκονται και δεν έχουν εντάξει στο πρόγραμμά τους ροζ αναγνώσματα.

Πού οφείλεται η παγκόσμια επιτυχία των ρομάντζων;

Πρώτον, στην επιθετική διαφήμιση της ροζ βιομηχανίας, που επενδύει κάθε σεζόν εκατομμύρια, προκειμένου τα ροζ προϊόντα της να κατακλύζουν την αγορά και να είναι διαθέσιμα ανά πάσα στιγμή σε γυναίκες κάθε φυλής, κοινωνικής τάξης και ηλικίας. Μπορούμε να βρούμε ρομάντζα στα σούπερ μάρκετ, στα πλοία, στα αεροδρόμια, στα κυλικεία των νοσοκομείων, ενώ δυστυχώς δεν ισχύει το ίδιο για τα βιβλία λογοτεχνίας.

Δεύτερον, στην απουσία πληροφόρησης, που οδηγεί πολλές αναγνώστριες να πιστεύουν ότι το ρομάντζο που κρατούν στα χέρια τους είναι λογοτεχνικό κείμενο αξιώσεων, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια, που γνωστοί εκδοτικοί οίκοι, προκειμένου να αυξήσουν τα κέρδη τους, ρίχνουν στην αγορά παραλογοτεχνικά κείμενα με κανονική επιμέλεια και ωραία εξώφυλλα.

Τρίτον, συχνά οι λόγοι είναι κυρίως ψυχολογικοί, καθώς κάποιες αναγνώστριες προσπαθούν να διαφύγουν από τη μίζερη ή βαρετή καθημερινότητά τους και από την αδιέξοδη σχέση τους μέσα από τις σελίδες ενός ρομάντζου.

Όπως συνήθιζε να λέει και η απόλυτη βασίλισσα της ροζ λογοτεχνίας, Μπάρμπαρα Κάρτλαντ: «Οι αναγνώστριες δεν θέλουν ρεαλισμό, θέλουν να είναι σίγουρες ότι η ιστορία θα έχει happy end».