Φίλιπ Ροθ: «Παντρεύτηκα έναν κομμουνιστή» - Το παράλογο της ζωής και της κοινωνίας

Το μυθιστόρημα «Παντρεύτηκα έναν κομμουνιστή» (1998) του Φίλιπ Ροθ είναι ένα από τα πιο πολιτικά και ταυτόχρονα προσωπικά έργα του συγγραφέα και εξετάζει τη σύγκρουση ιδιωτικής ζωής και δημόσιας ιδεολογίας. Στο μυθιστόρημα, ο Φίλιπ Ροθ καταφέρεται με αξιοθαύμαστη αποφασιστικότητα, ενέργεια και δριμύτητα εναντίον των αντιδραστικών, σκληροπυρηνικών Αμερικανών που συμμετείχαν στην υστερική, ακραία, παραπλανητική, ακροδεξιά κι αντιαριστερή εκστρατεία του γερουσιαστή ΜακΚάρθι, στα μέλη της επιτροπής του και των εξτρεμιστών, συκοφαντών, αντικομμουνιστών συνεργατών του, των υπέρμετρων φοβιών τους και των αδίστακτων πρακτικών τους. Η καθαρότητα και η δύναμη της πολιτικής και ηθικής σκέψης του Ροθ είναι εντυπωσιακή.

Στο μυθιστόρημα «Παντρεύτηκα έναν κομμουνιστή» (1998), το βασικό θέμα είναι η ζωή του άξεστου, μα ειλικρινούς αριστερού μαχητή Άιρα Ρίνγκολντ, ενός ευέξαπτου, αθλητικού γίγαντα γεμάτου καλοσύνη, οργή και παραφορά, διηγημένη από τον αδελφό του, καλλιεργημένο καθηγητή Μάρεϊ, και από τον γνωστό μας σωσία του Ροθ, Νέιθαν Ζούκερμαν. Τα νοήματα του μυθιστορήματος είναι ο αγώνας για την ελευθερία και τη ζωή, η προδοσία, η ιδεολογία ως κίνητρο και ως φυλακή, η ατομική ταυτότητα και η κατασκευή της αλήθειας από τους ανθρώπους, τους χαρακτήρες των βιβλίων και τους αφηγητές.

Ο Άιρα Ρίνγκολντ έχει καταφέρει μέσα από πολλές αντιξοότητες να γίνει ένας φλογερός και ενθουσιώδης, προοδευτικός ηθοποιός του ραδιοφώνου που τα λέει έξω απ’ τα δόντια. Ο Άιρα είναι ένας εγκάρδιος, καλός, ειλικρινής, παρορμητικός, θερμοκέφαλος, εμμονικός, ζεστός και τίμιος κομμουνιστής, ένας αγωνιστής της ζωής και της κοινωνίας, όχι ένας μοχθηρός, κακόβουλος και σκληροπυρηνικός σταλινικός στη συμπεριφορά, κομμουνιστής. Όμως η αριστερή ρητορική του γίνεται κουραστική και καταπιεστική. Ενώ ο Άιρα αποδέχεται άκριτα και ακολουθεί αδιάλειπτα την πολιτική του ΚΚ, κάποια στιγμή αναγκάζεται να δει πως η σταλινική ΕΣΣΔ έχει υιοθετήσει την αντισημιτική λογική. Τελικά ο Άιρα καταστρέφεται επαγγελματικά και προσωπικά κατά την εποχή του Μακαρθισμού, λόγω των αντικομμουνιστικών διώξεων της δεκαετίας του '50, αφού τον καταδώσει η σύζυγός του, η διάσημη, ξεχωριστή, γοητευτική και λαμπερή σταρ, Εβραία Εύα Φρέιμ. Συμβάλλει στη θυματοποίησή του και η τυφλή επιμονή του στο ουτοπικό, κομμουνιστικό όραμα.

Οι κεντρικές ιδέες του έργου είναι η δυσκολία να βρεις και να αφομοιώσεις την ταυτότητά σου, η αντίθεση του ατόμου προς τις ιδέες και τα συναισθήματα των γύρω του ανθρώπων, η αγάπη και οι ανθρώπινες συγκρούσεις, η προσωπική και πολιτική εκδίκηση κι ο φανατισμός που δηλητηριάζει τις προσωπικές σχέσεις.

Στο «Παντρεύτηκα έναν Κομμουνιστή», ο Ροθ επιτίθεται κι επικρίνει τον πολιτικό φανατισμό της Δεξιάς, αλλά και της Αριστεράς. Στην αρχή του μυθιστορήματος ο Ροθ επαινεί τον αγώνα για την ελευθερία, για την ελεύθερη σκέψη και έκφραση, για την ειρήνη και την κοινωνική δικαιοσύνη, τη φυλετική και οικονομική ισότητα, την αλλαγή σαν μια δίκαιη υπόθεση, την οποία υποστηρίζει μετ’ επιτάσεως, όπως οι κεντρικοί ήρωές του (μεταξύ των οποίων ο Ζούκερμαν), με δυναμισμό, επιμονή, ανυπότακτο, διεκδικητικό πνεύμα, θάρρος και πείσμα. Πρόκειται για μια επιβλητική και δίκαιη, τίμια φωνή. Ο Ροθ ασκείται στην κριτική του φανατισμού των αντιδραστικών, μακαρθικών δεξιών και των ανηλεών διώξεών τους και… έπεται συνέχεια (η κριτική της Αριστεράς). «Οι ιδεολογίες υπονομεύουν την ανθρώπινη ικανότητα να παρατηρείς τη ζωή και την πραγματικότητα», να μια σοφή σκέψη του. Ο Άιρα όμως γίνεται συν τω χρόνω τυφλός στην πολιτική, αλλά και στον έρωτα.

Οι τρεις προοδευτικοί ήρωες του μυθιστορήματος (Άιρα, Μάρεϊ, Νέιθαν Ζ.) ενδιαφέρονται και ασχολούνται με τον μέσο άνθρωπο και τον απλό, συνήθη εργαζόμενο. Με τον ανθρωπάκο που κάθε μέρα δίνει μια αβέβαιη, σκληρή μάχη για τη ζωή και την αξιοπρέπεια (αυτό μου θυμίζει το σινεμά του Μάικ Λι), με τη φωνή της συλλογικής απόφασης για επιβίωση και προκοπή.

Η βάση των αγωνιζόμενων στον στίβο της ζωής, της κοινωνίας και της πολιτικής, ηρώων του, είναι η δραστηριοποίησή τους στον τομέα της γνώσης, της μόρφωσης και των βιβλίων, στον αθλητισμό και στις ιδεολογικοπολιτικές μάχες. Από εκεί προκύπτει η διαμόρφωση των νέων, έξυπνων, τολμηρών και μαχητικών προσώπων του Ροθ σε όλα τα πεδία. Ο Ροθ και η «σκιά» του, ο Ζούκερμαν, επιζητούν τον ρωμαλέο κι έξυπνο ανδρισμό, το τι απαιτείται για να γίνεις άντρας «σε μεγαλύτερη κλίμακα», με υψηλότερο ηθικό και διανοητικό ανάστημα κι εκτόπισμα και σε μεγαλύτερα έργα. Επιζητούν την οξυδέρκεια και την αξιοπρέπεια.

Αργότερα, σιγά σιγά και διακριτικά, ο Ροθ περνάει στην κριτική της σχηματικότητας και της ξεροκεφαλιάς του αριστερού ήρωά του, Άιρα Ρίνγκολντ, και του φανατισμού και δογματισμού των κομμουνιστών. Η κριτική του ακόμη και προς τις προοδευτικότερες ιδεολογίες είναι ότι «η ανθρωπότητα διαστρεβλώνει τις ευγενέστερες ιδέες της και τις μετατρέπει σε τραγική φάρσα». Πρεσβεύει πως δεν πρέπει να διαλέγουμε μια φαινομενικά ιερή μάχη για την οποία ξέρουμε πως δεν μπορούμε να νικήσουμε ή και που δεν αξίζει καν τον κόπο να την κερδίσουμε. Η πολιτική συζήτηση που θέτει επί σκηνής για τις πολιτικές διαφορές και διαμάχες στις ΗΠΑ είναι ανοιχτόμυαλη, αναλυτική, διαλογική, διαλεκτική κι απροκατάληπτη. Ο Ροθ παραθέτει και την αντίθετη γνώμη, τις διαμετρικά διαφορετικές απόψεις.

Στο «Παντρεύτηκα έναν κομμουνιστή» υπάρχουν δύο αφηγητές, ο αρχικός, ο Ζούκερμαν, και ο δεύτερος αφηγητής, ο Μάρεϊ, αδελφός του Άιρα, που έχουν και οι δύο σημαντικό, μεγάλο αφηγηματικό ρόλο. Είναι κι οι δυο σχολιαστές των τεκταινόμενων. Ορισμένες φορές οι αφηγήσεις τους συγχέονται. Η αφήγηση περνά κατά κανόνα μέσα από μεσολαβητή. Έχουμε δηλαδή πληροφορίες και δεδομένα από τον Άιρα στον αδελφό του Μάρεϊ και στη γυναίκα του Εύα, ακόμη στον Νέιθαν και από αυτούς στον αναγνώστη. Αυτό δημιουργεί απόσταση και αμφιβολία για την αλήθεια. Η δημόσια, πολιτική εικόνα του Άιρα αντιτίθεται στις ιδιωτικές αλήθειες. Η γυναίκα του αποκαλύπτει την προσωπική του ζωή σε ένα αυτοβιογραφικό βιβλίο. Θίγεται το θέμα ποιος ελέγχει την αφήγηση της ζωής του καθενός και πόσο αξιόπιστες είναι οι ιστορίες που ακούμε. Το έργο είναι ουσιαστικά μια πολυπρισματική ανακατασκευή του παρελθόντος και της μνήμης. Ο Ροθ υπονοεί πως η αλήθεια είναι πάντα μερική και φιλτραρισμένη από τον αφηγητή. Υπάρχουν ιστορίες εγκιβωτισμένες μέσα στην κεντρική αφήγηση, όπως οι αναμνήσεις του Μάρεϊ και το βιβλίο της συζύγου του Άιρα. Αυτό δημιουργεί πολλές οπτικές γωνίες και πολυφωνία. Η πολλαπλή, πολυσχιδής αφήγηση δείχνει ότι η αλήθεια είναι σχετική. Αυτές οι μέθοδοι του Ροθ δίνουν στο μυθιστόρημα μια μεταμοντέρνα χροιά.

Ο συγγραφέας μάς εκθέτει τη σχέση του έφηβου Ζούκερμαν και του Άιρα Ρίνγκολντ και τη σχέση του Ζούκερμαν και του πατέρα του. Όπως και τη σχέση των δύο αδελφών, Άιρα και Μάρεϊ. Ο πρωταγωνιστής του μυθιστορήματος είναι ο Άιρα και ακολουθούν σε βαρύτητα ο νεαρός Ζούκερμαν, ο Μάρεϊ και η Εύα. Ο Νέιθαν αποκτά διαδοχικά πολλούς δασκάλους. Πρώτα τον φιλελεύθερο πατέρα του, μετά τον καθηγητή του στο λύκειο, Μάρεϊ, κατόπιν τον αριστερό αδελφό του Μάρεϊ, τον Άιρα, ύστερα τον καθηγητή φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου, Γκλάκσμαν, μετά τον στρατευμένο κομμουνιστή Ο'Ντέι – και τελικά, επιβαρυμένος με όλες αυτές τις εμπειρίες, γίνεται κάτι άλλο, πιο σύνθετο.

Ο Ροθ υιοθετεί μια ευφυή δόμηση. Στην αρχή ακολουθεί τον ενθουσιασμό και την προοδευτική και φιλελεύθερη (liberal) πεποίθηση του πρωταρχικού αφηγητή του, Ν. Ζούκερμαν. Μετά ακολουθεί τον φίλο του, τον αυτοδίδακτο Άιρα Ρίνγκολντ, μέσω αφηγήσεων του Ζούκερμαν και του Μάρεϊ. Ο θαυμασμός του Ζούκερμαν προς τον Άιρα τον οδηγεί σε έναν φιλικό δεσμό μαζί του. Κατόπιν εμφανίζεται στο αφηγηματικό προσκήνιο η εκθαμβωτική, σαγηνευτική, μα και προβληματική, σαραντάρα, εβραϊκής – αν και κρυμμένης – καταγωγής, ηθοποιός Εύα Φρέιμ. Ο Άιρα την ερωτεύεται θαμπωμένος. Ο αφελής, λαϊκός άνθρωπος εισέρχεται διαμέσου της Εύας στην κοσμική, «μεγάλη» ζωή. Παντρεύονται γιατί ο Άιρα δελεάζεται κι επιθυμεί να κάνει άλμα προς την αστραφτερή κοινωνική ζωή των φτασμένων καλλιτεχνών, με την αυταπάτη ότι θα ξεφύγει από τη ζωή του πόνου και της απώλειας. Το μυθιστόρημα περιγράφει λεπτομερειακά την κατάσταση του γάμου τους, στον οποίο συνυπάρχει μια προβληματική κόρη από προηγούμενο γάμο της Εύας. Ο Άιρα είναι ένας κομμουνιστής ερωτιάρης. Έπρεπε, από χαρακτήρα, να μάχεται τα πάντα, σε όλα τα μέτωπα. Να συγκρούεται με τις δυο γυναίκες στο σπιτικό της Εύας, να συγκρούεται με το δεξιό κατεστημένο στην πολιτική, καθώς και στο ΚΚ. Ουσιαστικά είναι ένα άτομο βαλμένο στις λάθος θέσεις (γάμος, κόμμα, κ.τ.λ.). Η αφήγηση κάνει κατόπιν ένα άλμα και μας μιλά για το πρώιμο τέλος του Άιρα.

Αργότερα, δημοσιεύεται το αποκαλυπτικό, κουτσομπολίστικο, προδοτικό, αντικομμουνιστικό και συκοφαντικό βιβλίο της Εύας Φρέιμ, «Παντρεύτηκα έναν κομμουνιστή» – που περιέργως δίνει τον τίτλο στο μυθιστόρημα του Ροθ – το οποίο καταγγέλλει τον σύζυγό της, Άιρα, και τον καταστρέφει ολοσχερώς. Ο Ροθ κεντάει πάνω στο ζήτημα της προδοσίας και δευτερευόντως του ψέματος.

Μία άλλη εκδοχή ερμηνείας της προσωπικότητας του Άιρα είναι πως έπαιζε συνεχώς διάφορους ρόλους, υιοθετούσε τα πρόσωπα του εργάτη, του επαναστάτη, του ηθοποιού, του σταρ και συντάκτη ραδιοφωνικών εκπομπών, του συζύγου μιας σταρ, κ.ο.κ., όπως διατείνεται ο εργάτης καθοδηγητής του Ο'Ντέι. Στον Άιρα απομένει η συντριβή, η απελπισία, η οργή, η διάθεση για βία και στο τέλος η απόρθητη μοναξιά…

Αυτό που τελικά κυριαρχεί είναι το παράλογο, το λάθος και το παράλογο της ζωής και της κοινωνίας. Ο Ροθ κλείνει το πεζογράφημά του με την εμβριθή, σοφή διαπίστωση πως στη ζωή, στην ατομική ζωή, μα και στην κοινωνία, είναι πολύ ισχυρό, αν όχι κυρίαρχο, το λάθος. Εκεί βρίσκεται η ουσία της ζωής και του κόσμου, στα λάθη των ανθρώπων και των κοινωνιών...

Ο Φίλιπ Ροθ γράφει, επίσης, για τη ζωή, τα γηρατειά και τον θάνατο του Μάρεϊ, ενός καλλιεργημένου, θετικού, ευφυούς χαρακτήρα και για το ότι η πλήρης προσπαθειών, απερχόμενη ζωή του ήταν μια μακροχρόνια μάχη για να φθάσει στην κατάσταση όπου εξέλιπε κάθε ζέση, στην αταραξία. Το να φθάνεις στα γηρατειά δεν ήταν γι' αυτόν ανυπόφορο, γιατί αφού παρήλθαν όλα, απέμεινε η «πειθαρχημένη θλίψη της στωικότητας». Ο Μάρεϊ είχε ζήσει τόσο ώστε ξεπέρασε το «ανικανοποίητο». Κατείχε την εκπληκτική, ευγενή τέχνη να αναμετριέται και να διαχειρίζεται τα γηρατειά. (Πολύ αργότερα ο Ροθ τροποποίησε την άποψή του και είπε πως τα γηρατειά, στο κατώφλι του θανάτου, ήταν σφαγείο). Ο Ροθ στοχάζεται για τη ζωή, τη φθορά, την κατάπτωση και τον θάνατο του ανθρώπου, για τον γάμο και τον έρωτα, για τη δυστυχία και τον πόνο, ανθρώπων από διαφορετικά κοινωνικά περιβάλλοντα.

Ο Ζούκερμαν, με αφορμή τα διαλογικά έργα ορισμένων συγγραφέων στο ραδιόφωνο, μας λέει στην αρχή του μυθιστορήματος πως η γλώσσα του λογοτέχνη έχει τεράστια σημασία, πρέπει να διαφυλάττει τις προσπάθειες αυτών που έδιναν τον αγώνα για μια καλύτερη κοινωνία, όπως έκανε η εξαίσια γλώσσα του Λίνκολν, του πολιτικού ρήτορα Τόμας Κόργουιν και του ραδιοφωνικού συντάκτη Νόρμαν Κόργουιν. Η γλώσσα πρέπει να είναι κοινωνός του εθνικού χαρακτήρα. Να χρησιμοποιείται το γλωσσικό απόσταγμα των έντονων αισθημάτων της κοινότητας, αμερικανικής, εβραϊκής κ.λπ. Η γραφή του Ροθ διακρίνεται πάντα για την καθαρότητα, ευκρίνεια, διαύγεια και σαφήνειά της. Είναι αποτελεσματική, μεστή, δεξιοτεχνική, αποτελεσματική και εναργής. Αυτό ισχύει όσο θυελλώδης, παθιασμένος, ψυχογραφικός, εσωτερικός και προσωπικός κι αν γίνεται ο λόγος του στα βιβλία του. Η γραφή και η αφήγησή του είναι δυνατές και έντονα ρευστές σαν ορμητικά ποτάμια.

Στο μυθιστόρημα υπάρχουν ολοκληρωμένοι, λεπτά επεξεργασμένοι χαρακτήρες. Ο άνθρωπος είναι, κατά τον Ροθ, πολυσύνθετο και πολύπλοκο πλάσμα. Για τον άνθρωπο είναι όλα πιθανά και μπορούν όλα να γίνουν πιστευτά! Οι ψυχολογικές προσεγγίσεις και περιγραφές των προσώπων, του Άιρα και του αδελφού του, της Εύας και της κόρης της, του Ζούκερμαν, του πατέρα του και των υπολοίπων είναι διεισδυτικές, νουνεχείς και νηφάλιες και μας μαθαίνουν πολλά για τις ψυχές, τις αντιλήψεις, τις συμπεριφορές και τις σκέψεις των ανθρώπων.